અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 3.3

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
વૈરાગ્યતો ભક્તિદાર્ઢ્યં તેનોપાસા યદા ભવેત્ ।
આપરોક્ષ્યં ભવેદ્ વિષ્ણોરિતિ પાદક્રમો ભવેત્

યુક્તિતો જ્ઞાતવેદાર્થો નિરસ્ય સમયાન્ પરાન્ ।
પરસ્પરવિરોધં ચ પ્રણુદ્યાશેષવાક્યગમ્

અધ્યાત્મપ્રણવો ભૂત્વા તસ્ય સન્નિહિતત્વતઃ ।
બહુયુક્તિવિરોધાનાં ભાનાત્ તત્સહિતશ્રુતેઃ

વિરોધં ચ નિરાકૃત્ય શ્રુતીનાં પ્રાણતસ્ત્વગાન્ ।
પરિહૃત્ય વિરોધાંશ્ચ તત્પ્રસાદાનુરઞ્જિતઃ

દેહકર્તૃત્વમીશસ્ય જ્ઞાત્વા તત્પિતૃતાસ્મૃતેઃ ।
વિશેષસ્નેહમાપાદ્ય સર્વકર્તૃત્વતો ઽધિકમ્

નિષ્પાદ્ય બહુમાનં ચ તદન્યત્રાતિદુઃખતઃ ।
ઉત્પાદ્યાધિકવૈરાગ્યં તદ્ગુણાધિક્યવેદનાત્

સર્વસ્ય તદ્વશત્વાચ્ચ દાર્ઢ્યં ભક્તેરવાપ્ય ચ ।
યતેતોપાસનાયૈવ વિશિષ્ટાચાર્યસમ્પદા

કર્તવ્યા બ્રહ્મજિજ્ઞાસેત્યુક્તે કિમિતિ સંશયે ।
અત ઇત્યુદિતે ઽપ્યસ્ય વિશેષાનુક્તિતઃ પુનઃ

સૃષ્ટિબન્ધનમોક્ષાદિકર્તૃત્વસ્ય શ્રુતત્વતઃ ।
યતો મોક્ષાદિદાતાસાવતો જિજ્ઞાસ્ય એવ વઃ ।
ઇત્યાહ તત્ પરં બ્રહ્મ વ્યાસાખ્યં જ્ઞાનરશ્મિમત્

યેનૈવ બન્ધમોક્ષઃ સ્યાત્ સ ચ જિજ્ઞાસયા ગતઃ ।
સુપ્રસન્નો ભવેદીશો જિજ્ઞાસાતો ઽસ્ય મુક્તિદા

મોક્ષાદિદત્વમીશસ્ય કથમેવાવગમ્યતે ।
ઇતિ ચેચ્છાસ્ત્રયોનિત્વાચ્છાસ્ત્રગમ્યો હિ મોક્ષદઃ

પ્રત્યક્ષાવસિતેભ્યઃ સ્યાદ્ યદિ મોક્ષઃ કથઞ્ચન ।
કિમિત્યનાદિસંસારમગ્નાઃ સર્વા ઇમાઃ પ્રજાઃ

યસ્માન્નિયમતો દુઃખહાનિઃ પ્રત્યક્ષતો ભવેત્ ।
ધાવન્ત્યેવ તમુદ્દિશ્ય રાજાદ્યમખિલાઃ પ્રજાઃ

અનુમાનગમ્યતો મોક્ષો યદિ તસ્યાનુમૈવ હિ ।
દૃષ્ટપૂરુષવન્મોક્ષદાતૃતાં વિનિવારયેત્

તચ્છાસ્ત્રગમ્ય એવૈકો મોક્ષદો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
શાસ્ત્રગમ્યશ્ચ નાન્યો ઽસ્તિ મોક્ષદત્વેન કેશવાત્

મોક્ષદો હિ સ્વતન્ત્રઃ સ્યાત્ પરતન્ત્રઃ સ્વયં સૃતૌ ।
વર્તમાનઃ કથં શક્તઃ પરમોક્ષાય કેવલમ્

અન્યાશ્રયેણ યદ્યેષ દદ્યાન્મોક્ષં સ એવ હિ ।
તેનાનનુસૃતો મોક્ષં ન દદ્યાદન્યવાક્યતઃ ।
અતસ્તદર્થમપિ સ જ્ઞેયો વિષ્ણુર્મુમુક્ષિભિઃ

યમેવૈષ ઇતિ શ્રુત્યા તમેવેતિ ચ સાદરમ્ ।
શાસ્ત્રયોનિત્વમસ્યૈવ જ્ઞાયતે વેદવાદિભિઃ

ય એનં વિદુરમૃતા ઇત્યુક્તસ્તુ સમુદ્રગઃ ।
તદેવ બ્રહ્મ પરમમિતિ શ્રુત્યાવધારિતઃ

યતઃ પ્રસૂતેતિ તતઃ સૃષ્ટિમાહ તતો હરિઃ ।
શાસ્ત્રયોનિર્નચાન્યો ઽસ્તિ મુખ્યતસ્ત્વિતિ ગમ્યતે

શાસ્ત્રયોનિત્વમેતસ્ય જ્ઞાયતે હિ સમન્વયાત્ ।
સમિતિ હ્યુપસર્ગેણ પરમુખ્યાથર્તોચ્યતે

એવં પરમમુખ્યાર્થો નારાયણ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નિર્ધારણાય નાશબ્દમિતિ વેદપતિર્જગૌ

કથં સમન્વયો જ્ઞેયઃ સ્વલ્પશાખાવિદાં નૃણામ્ ।
વેદા હ્યનન્તા ઇતિ હિ શ્રુતિરાહાપ્યનન્તતામ્

અનન્તવેદનિર્ણીતિર્મહાપ્રળયવારિધેઃ ।
ઉત્તારણોપમેત્યસ્માન્ન જ્ઞેયો ઽત્ર સમન્વયઃ

ઇતિ શઙ્કાપનોદાર્થં સ આહ કરુણાકરઃ ।
અશક્યોત્તરણત્વે ઽપિ હ્યાગમાપારવારિધેઃ ।
નિર્ણીયતે મયૈવાયં રોમકૂપલયોદિના

યદ્યપ્યશેષવેદાર્થો દુર્ગમો ઽખિલમાનવૈઃ ।
મજ્જ્ઞાનાવ્યાકૃતાકાશે પ્રાપ્નોતિ પરમાણુતામ્

ઇતિ પ્રકાશયન્ વિશ્વપતિરાહ પ્રમેયતામ્ ।
નિખિલસ્યાપિ વેદસ્ય ગતિસામાન્યમઞ્જસા

કો નામ ગતિસામાન્યમનન્તાગમસમ્પદઃ ।
જ્ઞાનસૂર્યમૃતે બ્રૂયાત્ તમેકં બાદરાયણમ્

અન્યો ઽપ્યલ્પમતિઃ શાખાચતુષ્પઞ્ચગતં વસુ ।
જાનન્નાનુમિતત્વેન બ્રૂયાત્ તસ્ય પ્રસાદતઃ

ઇતિ મુખ્યતયાશેષગતિસામાન્યવિત્ પ્રભુઃ ।
પ્રતિજજ્ઞે દૃઢં યસ્માદ્ દેવાનામપિ પૂર્યતે

અતો નિખિલવેદાનાં સિદ્ધ એવં સમન્વયઃ ।
ઇતિ સુજ્ઞાપિતાર્થો ઽપિ પૃથક્ ચાહ સમન્વયમ્

તત્ર પ્રથમતો ઽન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં સમન્વયઃ ।
શબ્દાનાં વાચ્ય એવાત્ર મહામલ્લેશભઙ્ગવત્

ઇતો ઽત્યભ્યધિકત્વે ઽપિ તુર્યપાદોદિતસ્ય તુ ।
મહાસમન્વયે તસ્મિન્ નાધિકારો ઽખિલસ્ય હિ

બ્રહ્મૈવાધિકૃતસ્તત્ર મુખ્યતો ઽન્યે યથાક્રમમ્ ।
દુર્ગમત્વાચ્ચ નૈવાત્ર પ્રાથમ્યેનોદિતો ઽઞ્જસા

અતો ઽન્યત્ર પ્રસિદ્ધાનાં શબ્દાનાં નિર્ણયાય તુ ।
પ્રવૃત્તઃ પ્રથમં દેવસ્તત્રાનન્દાદયો ગુણાઃ ।
ઈશસ્યૈવેતિ નિર્ણીતાઃ શ્રુતિયુક્તિસમાશ્રયાત્

દેવતાન્તરગાઃ સર્વે શબ્દવૃત્તિનિમિત્તતઃ ।
વિષ્ણુમેવ વદન્ત્યદ્ધા તત્સઙ્ગાદુપચારતઃ

અન્યદેવાન્ વદન્તીહ વિશેષગુણવક્તૃતઃ ।
વિષ્ણુમેવ પરં બ્રૂયુરેવમન્યે ઽપ્યશેષતઃ

ઇત્યન્યત્રપ્રસિદ્ધોરુશબ્દરાશેરશેષતઃ ।
જ્ઞાતે સમન્વયે વિષ્ણૌ લિઙ્ગૈર્હ્યેષ સમન્વયઃ

તેષામન્યગતત્વે તુ ન સ્યાત્ સમ્યક્ સમન્વયઃ ।
ઇત્યેવાશેષલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મણ્યેવ સમન્વયમ્

આહોભયગતત્વં ચ સ્યાદતો લિઙ્ગશબ્દયોઃ ।
ઇતિ સંશયનુત્ત્યર્થમુભયત્ર પ્રતીતિતઃ

શબ્દાનાં વર્તમાનાનાં સલિઙ્ગાનાં વિશેષતઃ ।
સમન્વયો હરાવેવ યન્નૈવાન્યત્ર મુખ્યતઃ

શબ્દા લિઙ્ગાનિ ચ યતો નૈવાન્યત્ર સ્વતન્ત્રતા ।
અસ્વતન્ત્રેષુ શબ્દસ્ય વૃત્તિહેતુર્ન મુખ્યતઃ

યતો ઽતો યદધીનાસ્તે શબ્દાર્થત્વમુપાગતાઃ ।
અત્યલ્પેનૈવ શબ્દસ્ય વૃત્તિહેતુગુણેન તુ

અયો યથા દાહકત્વં સ એવેશઃ સ્વતન્ત્રતઃ ।
મુખ્યશબ્દાર્થ ઇતિ હિ સ્વીકર્તવ્યો મનીષિભિઃ

ઇત્યાહૈવઞ્ચ શબ્દાનાં નારાયણસમન્વયે ।
સિદ્ધે ઽપ્યશેષશબ્દાનાં ન કથઞ્ચન યુજ્યતે

વિરોધાવવરત્વાદેરપિ પ્રાપ્તિર્યતો ભવેત્ ।
ઇતિ ચેદવરત્વાદિ દ્વિવિધં હ્યુપલભ્યતે

પરસ્યાવરતાહેતુર્યઃ સ્વયં પર એવ સન્ ।
સો ઽપિ હ્યવરશબ્દાર્થો યથા રાજા જયી ભવેત્

અન્યો ઽવરત્વાનુભવી તયોઃ પૂર્વો ઽસ્તિ કેશવે ।
દ્વિતીયો જીવ એવાસ્તિ સ્વાતન્ત્રાન્નચ દૂષણમ્

હરેરેવમશેષેણ સર્વશબ્દસમન્વયે ।
ઉક્તે વિરોધહીનસ્ય સ્યાત્ સમન્વયતા યતઃ ।
અતો ઽશેષવિરોધાનાં કૃતેશેન નિરાકૃતિઃ

સમન્વયાવિરોધાભ્યાં સઞ્જાતે વસ્તુનિર્ણયે ।
કિં મયા કાર્યમિત્યેવ સ્યાદ્ બુદ્ધિરધિકારિણઃ

તત્ર ભક્તિવિધાનાર્થમભક્તાનર્થસન્તતૌ ।
ઉક્તાયાં ભક્તિદાર્ઢ્યાય પ્રોક્તે ઽશેષગુણોચ્ચયે ।
વક્તવ્યોપાસના નિત્યં કર્તવ્યેત્યાદરેણ હિ

સોપાસના ચ દ્વિવિધા શાસ્ત્રાભ્યાસસ્વરૂપિણી ।
ધ્યાનરૂપા પરા ચૈવ તદઙ્ગં ધારણાદિકમ્

તથોભયાત્મકં ચૈવ પાદે ઽસ્મિન્ બાદરાયણઃ ।
આહોપાસનમદ્ધવ વિસ્તરાચ્છ્રુતિપૂર્વકમ્

પૃથગ્દૃષ્ટિરશક્યત્વમનિર્ણીતિઃ સમુચ્ચયઃ ।
વિશેષદર્શનં કાર્યલોપો નાનોક્તિરાશુતા

વિભ્રમો ઽપાકૃતિર્લિઙ્ગમનવસ્થાવિશેષિતા ।
અપ્રયોજનતા ચાતિપ્રસઙ્ગો ઽદૂરસંશ્રયઃ

વિશિષ્ટકારણં ચેષ્યા દૃષ્ટવૈરૂપ્યમુન્નતિઃ ।
અનુક્તિરપ્રયત્નત્વં દૃઢબન્ધપરાભવૌ

પુંસામ્યં પ્રાપ્તસન્ત્યાગઃ કારણાનિર્ણયો ભ્રમઃ ।
વિશેષદર્શિતાઽલાપો ગુણસામ્યં પૃથગ્દૃશિઃ

અગમ્યવર્ત્મ સન્ધાનમિષ્ટં ફલમકલ્પના ।
શુદ્ધવૈરૂપ્યમઙ્ગત્વમવિશેષદૃશિઃ ક્રિયા

યુક્તયઃ પૂર્વપક્ષસ્થાઃ સુજ્ઞેયત્વં વિધિક્રિયા ।
માહાત્મ્યમલ્પશક્તિત્વં યથાયોગ્યફલં ભવઃ

ફલસામ્યં વિશેષશ્ચ ગુણાધિક્યં પ્રધાનતા ।
યથાશક્તિક્રિયા સન્ધિઃ પ્રમાણબલમાનતિઃ

કારણં કાર્યવૈશેષ્યં સ્વભાવો વસ્તુદૂષણમ્ ।
પ્રતિક્રિયાવિરોધશ્ચ પ્રતિસન્ધિરનૂનતા

સંસ્કારપાટવં સ્વેચ્છાનિયતિર્વસ્તુવૈભવમ્ ।
વિશેષોક્તિરમાનત્વં પ્રાધાન્યં પ્રીતિરાગમઃ

સુસ્થિરત્વં કૃતપ્રાપ્તિરનાદિગુણવિસ્તરઃ ।
સાધનોત્તમતા નાનાદૃષ્ટિઃ શિષ્ટિરનૂનતા

અવિઘ્નત્વવિરોધૌ ચ ગુણવૈશેષ્યમાગમઃ ।
સિદ્ધાન્તનિર્ણયે હ્યેતા યુક્તયો ઽવ્યાહતાઃ સદા

યથાશક્તયખિલાન્ વેદાન્ વિજ્ઞાયોપાસનં ભવેત્ ।
તત્રાખિલસ્ય વિજ્ઞપ્તિઃ સમ્યગ્ બ્રહ્મણ એવ હિ

તદન્યેષાં યથાયોગ્યમખિલજ્ઞપ્તિરિષ્યતે ।
તાવતોપાસને યોગ્યો ભવેદેવાખિલઃ પુમાન્

મહત્ત્વસ્ય પરં પારં વિદિત્વૈવ જનાર્દનઃ ।
સ્તોષ્યતામેતિ તુષ્ટત્વમિતિ નાસ્ત્યેવ નારદ

કિન્તુ નિશ્ચલયા ભક્તયા હ્યાત્મજ્ઞાનાનુરૂપતઃ ।
યઃ સ્તોષ્યતિ સદા ભક્તસ્તુષ્યસ્તસ્ય સદા હરિઃ

ઇત્યાદિવાક્યસન્દર્ભાદ્ યથાયોગ્યાખિલજ્ઞતા ।
આત્મજ્ઞાનાનુરૂપત્વં યથાશક્તિ વિચારણાત્

વેદઃ કૃત્સ્નો ઽધિગન્તવ્યઃ સ્વાધ્યાયાધ્યયનં ભવેત્ ।
ઇત્યાદિવાક્યવૈયર્થ્યમન્યથા ન નિવાર્યતે

અદ્યાપિ તેન દેવાદ્યાઃ શૃણ્વતે મન્વતે સદા ।
ધ્યાયન્તિ ચ યથાયોગં તથાપ્યા વસ્તુનિર્ણયાત્ ।
શ્રવણં મનનં ચૈવ કર્તવ્યં સર્વથૈવ હિ

મતિશ્રુતિધ્યાનકાલવિશેષં ગુરુરુત્તમઃ ।
વેત્તિ તસ્યોક્તિમાર્ગેણ કુર્વતઃ સ્યાદ્ધિ દર્શનમ્

શ્રવણં દૃષ્ટતત્ત્વસ્ય મનનં ધ્યાનમેવ ચ ।
વિશેષાનન્દસમ્પ્રાપ્ત્યા અન્યસ્યૈતાનિ દૃષ્ટયે

યદિ તાદૃગ્ ગુરુર્નાસ્તિ નિર્ણીતશ્રવણાદિકમ્ ।
તત્સિદ્ધાન્તાનુસારેણ નિર્ણયજ્ઞાત્ સમાચરેત્

શ્રવણાદિ વિના નૈવ ક્ષણં તિષ્ઠેદપિ ક્વચિત્ ।
અત્યશક્યે તુ નિદ્રાદૌ પુનરેવ સમારભેત્

અભાવે નિર્ણયજ્ઞસ્ય સચ્છાસ્ત્રાણ્યેવ સર્વદા ।
શૃણુયાદ્ યદિ સજ્જ્ઞાનપ્રાચુર્યમુપલભ્યતે

મહદ્ભયો વિષ્ણુભક્તેભ્યો યથાશક્તિ ચ સંશયાન્ ।
છિન્દ્યાત્ સ્વતો ઽધિકાભાવે સ્વયમેવ સમભ્યસેત્

અશેષગુણપૂર્ણત્વં સર્વદોષસમુજ્ખિતિઃ ।
વિષ્ણોરન્યચ્ચ તત્તન્ત્રમિતિ સમ્યગ્ વિનિર્ણયઃ

સ્વતન્ત્રત્વં સદા તસ્ય તસ્ય ભેદશ્ચ સર્વતઃ ।
અદોષત્વસ્ય સિદ્ધયર્થં યદભેદે તદન્વયઃ

તત્તન્ત્રત્વં ચ મુક્તાનામપિ તદ્ગુણપૂર્તયે ।
મુક્તાનામપિ ભેદશ્ચ ન હિ ભિન્નમભિન્નતામ્ ।
ગચ્છદ્ દૃષ્ટં ક્વચિત્ તસ્યાપ્યભાવો ઽનુભવોપગઃ

પૂર્વાભેદે દોષવત્ત્વમીશસ્યેત્યતિભિન્નતા ।
નારાયણેન મુક્તાનામપિ સમ્યગિતિ સ્થિતિઃ

ભેદાભેદે ઽપ્યભેદેન દોષાણામપિ સમ્ભવઃ ।
નિર્દોષત્વં રમાયાશ્ચ તદનન્તરતા તથા

બ્રહ્મા સરસ્વતી વીન્દ્રશેષરુદ્રાશ્ચ તત્સ્રિયઃ ।
શક્રકામૌ તદન્યે ચ ક્રમાન્મુક્તાવપીતિ ચ

સત્સિદ્ધાન્ત ઇતિ જ્ઞેયો નિર્ણીતો હરિણા સ્વયમ્ ।
એતદ્વિરોધિ યત્ સર્વં તમસે ઽન્ધાય કેવલમ્

અન્ધં તમો વિશન્તીતિ પ્રાહ શ્રુતિરતિસ્ફુટમ્ ।
ઇત્યેવ શ્રુતયો ઽશેષાઃ પઞ્ચરાત્રમથાખિલમ્

મૂલરામાયણં ચૈવ ભારતં સ્મૃતયો ઽખિલાઃ ।
વૈષ્ણવાનિ પુરાણાનિ સાઙ્ખયયોગૌ પરાવપિ

બ્રહ્મતર્કશ્ચ મીમાંસેત્યનન્તઃ શબ્દસાગરઃ ।
અનન્તર યુક્તયશ્ચૈવ પ્રત્યક્ષાગમમૂલકાઃ

પ્રત્યક્ષમૈશ્વરં ચૈવ રમાદીનામશેષતઃ ।
મુક્તાનામપ્યમુક્તાનામેતમેવાર્થમુત્તમમ્

અન્યાવકાશરહિતં પ્રકાશયતિ સાદરમ્ ।
એતદેવ ચ સચ્છાસ્ત્રં દુઃશાસ્ત્રં તુ તતઃ પરમ્

સચ્છાસ્ત્રમભ્યસેન્નિત્યં દુઃશાસ્ત્રં ચ પરિત્યજેત્ ।
અસંશયેન તત્ત્વસ્ય નિર્ણયે બ્રહ્મદર્શનમ્

સમ્યગ્વિષમવિજ્ઞાનતારતમ્યાનુસારતઃ ।
ફલં ભવેત્ તારતમ્યાત્ સુખદુઃખાત્મકં નૃણામ્

સમ્યક્ ચાધિકવિજ્ઞાનાત્ સુખાધિક્યં ભવેન્નૃણામ્ ।
અતો યથાત્મશક્તયૈવ શ્રવણં મનનં તથા

વિષયેષુ ચ સંસર્ગાચ્છાશ્વતસ્ય ચ સંશયાત્ ।
મનસા ચાન્યદાકાઙ્ક્ષાત્ પરં ન પ્રતિપાદ્યતે

ઇતિ ભારતવાક્યં હિ તેનૈતદ્દોષવર્જિતઃ ।
સદોપાસનયા યુક્તો વાસુદેવં પ્રપશ્યતિ

દોષા અનાદિસમ્બદ્ધાસ્તે મુક્તિપરિપન્થિનઃ ।
સન્ત્યેવ પ્રાયશઃ પુંસુ તેન મોક્ષો ન જાયતે

સર્વે ત એતે જીવેષુ દૃશ્યન્તે તારતમ્યતઃ ।
ઋજૂનામેક એવાસ્તિ પરમોત્સાહવર્જનમ્ ।
સ ગુણાલ્પત્વમાત્રત્વાન્નર્જત્વેન વિરુદ્ધયતે

અતો વિષ્ણૌ પરા ભક્તિસ્તદ્ભક્તેષુ રમાદિષુ ।
તારતમ્યેન કર્તવ્યા પુરુષાર્થમભીપ્સિતા

સ્વાદરઃ સર્વજન્તૂનાં સંસિદ્ધો હિ સ્વભાવતઃ ।
તતો ઽધિકઃ સ્વોત્તમેષુ તદાધિક્યાનુસારતઃ

કર્તવ્યો વાસુદેવાન્તં સર્વથા શુભમિચ્છતા ।
ન કદાચિત્ ત્યજેત્ તં ચ ક્રમેણૈનં વિવર્ધયેત્

સમેષુ સ્વાત્મવત્ સ્નેહઃ સત્સ્વન્યત્ર તતો દયા ।
કાર્યૈવમાપરોક્ષ્યેણ દૃશ્યતે ક્ષિપ્રમીશ્વરઃ

તત્ તમો ઽન્ધં વ્રજેદ્ વિષ્ણુસમત્વં યો ઽનુપશ્યતિ ।
રમાબ્રહ્મશિવાદીનામપિ મુક્તૌ કથઞ્ચન

કિમુતાધિક્યદૃષ્ટેસ્તદ્ ગુણાભાવમતેરપિ ।
દોષવેત્તુરભેદસ્ય દ્રષ્ટુર્દ્રષ્ટુસ્તથોભયોઃ

ઇત્યાહ સચ્છ્રુતિસ્તેન સમ્પ્રોક્તગુણસંયુતમ્ ।
ઉપાસીત હરિં દૃષ્ટ્વા મુક્તિસ્તેનૈવ જાયતે

દ્વેષાદ્ યન્મુક્તિકથનં શ્રુતિવાક્યવિરોધિ યત્ ।
રિપવો યે તુ રામસ્ય વિમુખત્વાન્નિરામિણઃ ।
અભિદ્રોહપદે નિત્યમન્ધે તમસિ તે સ્થિતાઃ

હરિદ્વિષસ્તમો યાન્તિ યે ચૈવ તદભેદિનઃ ।
તન્નિર્ગુણત્વવેત્તારસ્તસ્ય દોષવિદો ઽપિ ચ

ઇત્યાદિશ્રુતિસન્દર્ભાદ્ દ્વેષિણસ્તમ ઈયતે ।
હિરણ્યકશિપુશ્ચાપિ ભગવન્નિન્દયા તમઃ ।
વિધિક્ષુરત્યગાત્ સૂનો પ્રહ્લાદસ્યાનુભાવતઃ

યદનિન્દત્ પિતા મહ્યં ત્વદ્ભક્તે મયિ ચાઘવાન્ ।
તસ્માત્ પિતા મે પૂયેત દુરન્તાદ્ દુસ્તરાદઘાત્

નિન્દાં ભગવતઃ શૃણ્વંસ્તત્પરસ્ય જનસ્ય વા ।
તતો નાપૈતિ યઃ સો ઽપિ યાત્યઘઃ સુકૃતાચ્ચ્યુતઃ

અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્

મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમાસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહનીં શ્રિતાઃ

મામાત્મપરદેહેષુ પ્રદ્વિષન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ ।
તાનહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્યજસ્રમશુભાનાસુરીષ્વેવ યોનિષુ

આસુરીં યોનિમાપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્યધમાં ગતિમ્

યો દ્વિષ્ટાદ્ વિબુધશ્રેષ્ઠં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
કથં સ ન ભવેદ્ દ્વેષ્ય આલોકાન્તસ્ય કસ્યચિત્

યો દ્વિષ્ટાદ્ વિબુધશ્રેષ્ઠં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
મજ્જન્તિ પિતરસ્તસ્ય નરકે શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
ઇત્યાદિવાક્યસન્દોહાદ્ દ્વેષિણસ્તમ એવ તુ

નૈવ મોક્ષ ઇતિ પ્રાહુર્લોકાયતમતે સ્થિતાઃ ।
ભોગઃ શરીરપર્યન્તં ભસ્મીભાવસ્તતો ભવેત્

ઇતિ તત્ કેન માનેન દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષવાદિના ।
ન હિ પ્રત્યક્ષમાનેન મોક્ષાભાવો ઽવસીયતે

ઘટતે મુક્તિદૃષ્ટિસ્તુ પુરુષેણ મહીયસા ।
નેતિ વક્તુર્મહત્ત્વં તુ કથઞ્ચન ન વિદ્યતે

સાધયન્ સર્વસામાન્યં કથમેવ વિશેષવાન્ ।
દૃશ્યન્તે પુરુષા લોકે પરાવરવિદો ઽપિચ

અપરોક્ષદૃશો યોગનિષ્ઠાશ્ચામલચક્ષુષઃ ।
પ્રત્યક્ષં દેવતાં દૃષ્ટ્વા તત્પ્રસાદાપ્તભૂતયઃ

જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારજ્ઞા નિષિદ્ધયન્તે કથં નૃભિઃ ।
દૃશ્યતે ચાતિમાહાત્મ્યં તેષામતિમહૌજસામ્

યદિ તે ઽપિ નિષિદ્ધયન્તે કિં નોક્તિસ્તે નિષિદ્ધયતે ।
યદુક્તવાક્યપ્રામાણ્યં પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યતે

વરાદયો ઽપિ તદ્દત્તાઃ સદા સત્યા ભવન્તિ હિ ।
અપ્રામાણ્યં તદુક્તેશ્ચ વૃથાવાચાવસીયતે

ન હિ પ્રયોજનં કિઞ્ચિત્ પરલોકનિવારણાત્ ।
વૃથાવાચં વૃથા હન્યાદ્ યદિ તસ્ય કિમુત્તરમ્ ।
સ્વજીવનવિરોધાય વદન્ કિં નામ બુદ્ધિમાન્

પ્રામાણ્યે સંશયઃ કિં સ્યાત્ તયોઃ પુરુષયોરપિ ।
સ્વજીવનવિરુદ્ધોક્તિરજ્ઞો દૃષ્ટસ્ય ચાપિ સઃ

યશ્ચાતીન્દ્રિયદેવોક્તિશ્રોતા દૃષ્ટપરાવરઃ ।
અતીતાનાગતં સર્વં લોકાનુભવમાપયન્ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષગમ્યત્વાદ્ વેદમાત્વસ્ય ચ સ્ફુટમ્

યદ્યાગમસ્ય નો માત્વમક્ષજસ્ય તથા ભવેત્ ।
યદ્યક્ષજસ્ય માત્વં સ્યાદાગમસ્ય કથં ન તત્ ।
લોકવાક્યાદ્ વિશેષશ્ચાવ્યભિચારેણ સિદ્ધયતિ

અસ્તિ મોક્ષો ઽપિ ધર્મેણ યથાર્થજ્ઞાનતો ઽપિ ચ ।
પ્રામાણ્યમનુમાયાશ્ચ જિનસ્યાપ્તત્વસાધને

તદ્વાક્યાદ્ ધર્મસજ્જ્ઞાનવિજ્ઞપ્તિર્ભવતીતિ ચ ।
ધર્મો ઽહિંસાપરો નાન્યો જ્ઞાનં પુદ્ગલદર્શનમ્

ઇતિ જૈનાઃ કથં તત્ સ્યાત્ પ્રમાણમનુમાનતઃ ।
વિષયાન્ પ્રતિ સ્થિતં હ્યક્ષં પ્રત્યક્ષમિતિ ગીયતે ।
પ્રત્યક્ષશબ્દાનુસારાદનુમેતિ પ્રકીતિર્તા

આ સમન્તાદ્ ગમયતિ ધર્માધર્મૌ પરં પદમ્ ।
યચ્ચાપ્યતીન્દ્રિયં ત્વન્યત્ તેનાસાવાગમઃ સ્મૃતઃ

એતેન કારેણેનૈવ તત્તન્માનત્વમિષ્યતે ।
સ્વરૂપં હિ તદેતેષામન્યથાસિદ્ધિમાનતઃ

અતો ઽનુમા કથં ધર્મં પુદ્ગલં ચાપિ દર્શયેત્ ।
સ્વરૂપં પુદ્ગલસ્યોક્તા દોષા આનન્દમેવ ચ ।
ન મન્યતે પુદ્ગલં સ દુઃખાભાવઃ સુખં ત્વિતિ

માત્રાભોગાતિરેકેણ સુખાધિક્યસ્ય દર્શનાત્ ।
સુખસ્યાભાવતા કેન ન ચ સ્યાત્ કિં વિપર્યયઃ

યદિ ભાવો ઽપિ કશ્ચિત્ સ્યાત્ તસ્યૈવાભાવતા કુતઃ ।
યદિ સર્વે ઽપ્યભાવાઃ સ્યુરન્યોન્યમિતિ ભાવતા

અભાવાભાવતા યત્ સ્યાત્ કિં નશ્છિન્નં તદા ભવેત્ ।
ભાવત્વં વિધિરૂપત્વં નિષેધત્વમભાવતા

નિષેધસ્ય નિષેધો ઽપિ ભાવ એવ બલાદ્ ભવેત્ ।
પ્રથમપ્રતિપત્તિસ્તુ ભાવભાવનિયામિકા

ન ચ પુદ્ગલવિજ્ઞાનં મોક્ષદં ભવતિ ક્વચિત્ ।
અસ્વાતન્ત્ર્યાત્ પુદ્ગલસ્ય જ્ઞાતો ઽપિ સુખદો ન હિ

ન હિ દુઃખિપરિજ્ઞાનાદ્ દુઃખિત્વં વિનિવર્તતે ।
યદિ પુદ્ગલવિજ્ઞાનાદદુઃખી સ્યાત્ કથઞ્ચન ।
દેહવાનપિ નાદુઃખી કિં જ્ઞાનાદુત્તરં સદા

ઈશકૢપ્ત્યનુસારેણ સ્યાત્ કાલાદીશવાદિનઃ ।
કર્મહેતુત્વમપિ તુ નિશ્ચૈતન્યાન્નહિ ક્વચિત્

અશેષદુઃખવિલયે નેદાનીં કારણં યથા ।
તથોત્તરં ચ નૈવ સ્યાદ્ દૃષ્ટિપૂર્વાનુમા યતઃ

શક્તસ્યાન્યસ્ય વિજ્ઞાનં તત્પ્રીતિજનકં યદિ ।
તયૈવ બન્ધહાનિઃ સ્યાદિતિ કિં નામ દૂષણમ્

સ્વજ્ઞાનાદ્ બન્ધહાનિસ્તુ દૃશ્યતે કસ્ય કુત્રચિત્ ।
અહિંસાયાશ્ચ ધર્મત્વં કેન માનેન ગમ્યતે ।
હિંસાયા એવ ધર્મત્વમિત્યુક્તે સ્યાત્ કિમુત્તરમ્

ધર્મસ્ય સુખહેતુત્વમપિ કેનાવગમ્યતે ।
હત્યયા મોક્ષહેતુત્વં કુતો માનાન્નિવાર્યતે

ન ચ શૂન્યપરિજ્ઞાનાચ્છૂન્યભાવનયાપિ ચ ।
મોક્ષઃ કથઞ્ચન ભવેદ્ યદીદાનીં કથં ન સઃ

પરપ્રસાદનેચ્છોસ્તુ વિળમ્બો નામ યુજ્યતે ।
પુમિચ્છાધીનતા નો ચેદ્ વિળમ્બઃ કિઙ્કૃતો ભવેત્

અન્યત્રાપિ વિળમ્બાસ્તુ સ્યુરીશેચ્છાનિમિત્તતઃ ।
અન્યથા કારણં ચેત્ સ્યાત્ કિં કાર્યં નોપજાયતે ।
કારણે સતિ કાર્યસ્ય ભાવઃ સુનિયતો ઽસ્ય હિ

વિજ્ઞાનવાદિનશ્ચૈવ વિજ્ઞાનાદ્વૈતવેદનાત્ ।
વિજ્ઞાનભાવનાચ્ચૈવ મોક્ષો ન ઘટતે ક્વચિત્

અન્તર્જ્ઞાનસ્ય બાહ્યે ચ ક્ષણિકત્વસ્ય વેદનાત્ ।
ભાવનાચ્ચોક્તમાર્ગેણ માનાભાવાન્ન મુચ્યતે

પ્રકૃતેઃ પુરુષસ્યાપિ વિવેકો મુક્તિસાધનમ્ ।
ઇતિ શઙ્કયા ન ચૈતસ્મિન્ માનમીશાપ્રસાદતઃ

શ્રુતયઃ સ્મૃતયશ્ચૈવ યદીશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
વદન્તિ નિયમાન્મુક્તિં તમૃતે ઽતઃ કુતો ભવેત્

કણાદયોગાક્ષપાદા અપીશસ્ય પ્રસાદતઃ ।
મુક્તિં બ્રુવાણા અપ્યાહુર્ભોગાદેવ ચ કર્મણામ્ ।
ક્ષયં પ્રાહુઃ કુતશ્ચૈતત્ પ્રસન્ને જગદીશ્વરે

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ દૃષ્ટ એવાત્મનીશ્વરે ।
ઇતિ શ્રુતિપુરાણાદિવચનેભ્યો ઽન્યથાગતેઃ

ન ચ પાશુપતાદ્યુક્તશિવાદીનામનુગ્રહાત્ ।
નાન્યઃ પન્થા ઇતિ હ્યુક્તં પુરુષજ્ઞાનતઃ શ્રુતૌ

સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદતઃ ।
એવં પુરુષશબ્દશ્ચ પ્રયુક્તો ઽબ્ધિશયે હરૌ

ન તસ્યેશે કશ્ચન તસ્ય નામ મહદ્ યશઃ ।
ઇતિ ચાધિપતિસ્તસ્ય પ્રતિષિદ્ધઃ સ્વયં શ્રુતૌ

વિશ્વતઃ પરમાં નિત્યં વિશ્વં નારાયણં હરિમ્ ।
ઇતિ સર્વાધિકત્વોક્તયા સમો ઽપિ વિનિવારિતઃ ।
સમાધિકસ્ય રાહિત્યાન્નોપચારપુમાનસૌ

પુરુષ એવેદં સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્નેનાતિરોહતિ

મુક્તામુક્તપરેશત્વમિતિ તસ્યાહ સા શ્રુતિઃ ।
અમૃતેશાનવચનાત્ સર્વસ્યેશાનતોદિતા

યદિ સર્વત્વમુદિતમુતેશ ઇતિ તદ્ વૃથા ।
ઉતશબ્દો વદેદેષ હીશત્વસ્ય સમુચ્ચયમ્

પુરુષેણેદં વ્યાપ્તમિતિ બ્રાહ્મણં ચાહ તં પ્રતિ ।
એતાવાનસ્ય મહિમેતિ મહિમ્નો વચો હિ તત્

સો ઽમૃતસ્યાભયસ્યેશો મર્ત્યમન્નં યદત્યગાત્ ।
ઇત્યમુક્તાધિપત્યં તુ પૂર્વાર્ધોક્તમનૂદ્ય ચ

ઉતામૃતસ્યેશ ઇતિ વિધત્તે મુક્તિગેશતામ્ ।
અતો વિષ્ણુપરિજ્ઞાનાદેવ મુક્તિર્નચાન્યતઃ ।
તદ્ યથેતિ શ્રુતેશ્ચૈવ તતઃ કર્મક્ષયો ભવેત્

યથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ભસ્મસાત્ કુરુતે ઽર્જુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતે તથા

સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ ।
અહં ત્વા સર્વપાપેભ્યો મોક્ષયિષ્યામિ મા શુચઃ ।
ઇત્યાદિભગવદ્વાક્યૈરુક્તાર્થશ્ચાવસીયતે

નિત્યનૈમિત્તિકં કર્મ કુર્વન્નન્યત્ પરિત્યજન્ ।
મુચ્યતે સંસૃતેશ્ચૈતદપ્યેતેન નિરાકૃતમ્ ।
વિદ્યૈવેતીમમેવાર્થં સ્વયમેવાહ વેદરાટ્

વિના કર્મ ન મોક્ષઃ સ્યાજ્જ્ઞાનેનેત્યપિ સા શ્રુતિઃ ।
નાન્યઃ પન્થા ઇતિ હ્યેવ નિવારયતિ સાદરમ્

અન્યથોપાસનમપિ તમેવમિતિવાદિની ।
નિવારયત્યાદરેણ ન પ્રતીક ઇતિ પ્રભુઃ

અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ઽવિદ્યામુપાસતે ।
ઇતિ શ્રુતિવિરોધાચ્ચ નાન્યથોપાસનં ભવેત્

ન ચાપ્યેકત્વવિજ્ઞાનાદુક્તન્યાયેન મુચ્યતે ।
ઇતિ સર્વં પ્રવિજ્ઞાય સર્વૈસ્તર્કસદાગમૈઃ ।
ઉપાસીત હરિં નિત્યં ગુણૈરેવ સ્વયોગતઃ

બ્રહ્મા સર્વૈગુણૈશ્ચૈવ ક્રિયાસામાન્યતશ્ચ ગીઃ ।
ગુણસામાન્યતો રુદ્રો દ્રવ્યસામાન્યતઃ પરે

અધિકારવિશેષેણ ભક્તિજ્ઞાનસુખાદિભિઃ ।
વિશેષો દેવતાદીનાં મોક્ષે ચૈવ વિશેષતઃ

ન તાવતા વિરોધો ઽસ્તિ નિર્દોષત્વાત્ સમસ્તશઃ ।
આભાસત્વાત્ પરેષાં તદવરાણાં ચ સર્વશઃ

યતો ઽવરાણાં સર્વે ઽપિ ગુણાઃ સર્વાઃ ક્રિયા અપિ ।
નિયમેનૈવ પૂર્વેષાં સુપ્રસાદનિબન્ધનાઃ ।
અતઃ સચ્છિષ્યવત્ તેષાં નૈવેર્ષ્યાદિઃ કથઞ્ચન

ન ચ સંસારિદેવાનાં કાલેયત્તાપરે ઇમે ।
સૂત્રે હ્યારબ્ધમાત્રસ્ય ભોગેનૈવ ક્ષયો ધ્રુવઃ

અનારબ્ધકાર્યે ભોગેન ત્વિતરે ઇતિ ચોદિતઃ ।
પૌનરુક્તયેન તેનૈતે ઉક્તાર્થે ઇતિ નિશ્ચયઃ

ઉષાઃ સ્વાહા ચ પર્જન્યો મિત્રો ઽગ્નિર્વરુણો વિધુઃ ।
પ્રવહો ઽનિરુદ્ધ ઇન્દ્રોમે રુદ્રો વાણી ચ મારુતઃ ।
ઉત્તરોત્તરતસ્ત્વેતે ગુણૈઃ સર્વૈશ્ચ મુક્તિગાઃ

સૂર્યધર્મૌ યથા સોમો મનુર્દક્ષો બૃહસ્પતિઃ ।
શચી રતિશ્ચાનિરુદ્ધસમાસ્તારા ચ મિત્રવત્

સોમવચ્છતરૂપા તુ પ્રસૂતિર્વહ્નિવદ્ વિરાટ્ ।
પર્જન્યવદ્ વારુણી ચ તથા સઞ્જ્ઞા ચ રોહિણી

ધર્મી ચ મિત્રવત્ત્વેન પ્રાવહી પરિકીર્તિતા ।
મિત્રપજર્ન્યમધ્યસ્થાવશ્વિનૌ વિઘ્નવિત્તપૌ

ભૃગુરગ્નિસમો મિત્રતન્મધ્યે બ્રહ્મપુત્રકાઃ ।
વરુણાગ્ન્યન્તરા તત્ર નારદઃ પ્રાય ઇન્દ્રવત્

કામઃ સુપર્ણી ચોમાવદ્ વીન્દ્રો રુદ્રવદીરિતઃ ।
નિઋતિર્મિત્રસદૃશો વિશ્વામિત્રઃ કસૂનુવત્

વૈવસ્વતો મનુશ્ચાશ્વિપશ્ચાદન્યે તતો ઽવરાઃ ।
ચ્યવનોચથ્યવૈન્યાશ્ચ શશબિન્દુશ્ચ હૈહયઃ ।
તદ્વચ્ચ વિપ્રરાજન્યવિશેષો ઽત્રાપિ કશ્ચન

તદ્વત્ પ્રિયવ્રતશ્ચાપિ તદન્યાઃ શતદેવતાઃ ।
પજર્ન્યમિત્રાન્તરાળે તદન્યે તુ તતો ઽવરાઃ

એતેભ્યો ઽભ્યધિકા શ્રીરસ્તુ સદા મુક્તા વિશેષતઃ ।
તત્સમો નાસ્તિ પરમો હરિરેવ નચાપરઃ

સંહિતાયાં બૃહત્યાં તુ સ્વયં ભગવતોદિતમ્ ।
તદેતદખિલં પ્રાણ આહઙ્કારિક એવ ચ ।
ઇન્દ્રાદનન્તરો દૃષ્ટિરપિ યોગ્યાનુસારતઃ

સમ્યગ્ ગુરુપ્રસાદશ્ચ મુખ્યતો દૃષ્ટિકારણમ્ ।
શ્રવણાદિ ચ કર્તવ્યં નાન્યથા દર્શનં ક્વચિત્

ગુણાધિકં ગુરું પ્રાપ્ય તદ્ધીનં નાપ્નુયાત્ ક્વચિત્ ।
વિપર્યયસ્તુ કર્તવ્યઃ સર્વથા મુક્તિમિચ્છતા

સમે વિકલ્પ એવ સ્યાત્ પૂર્વાનુજ્ઞા ચ સર્વથા ।
તદુત્તમગુરુપ્રાપ્ત્યૈ પૂર્વાનુજ્ઞા ન મૃગ્યતે

ગુરુબર્રહ્માખિલાનાં ચ વિદ્યા ચૈવ સરસ્વતી ।
દેવતા ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સર્વેષામવિશેષતઃ

તત્પ્રસાદેન મુક્તિઃ સ્યાન્નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ।
સ્વોત્તમાસ્તુ ક્રમેણૈવ સર્વેષાં ગુરવઃ શ્રુતાઃ ।
ઉપદેશો બ્રહ્મણસ્તુ સર્વેષામેવ મુક્તયે

સાધનેભ્યો ઽધિકા ભક્તિર્નૈવાન્યત્ તાદૃશં ક્વચિત્ ।
ભક્તિશ્ચૈવ હરાવેવ મુખ્યાન્યત્ર યથાક્રમમ્

સ્વાધિકા ત્વેવ સર્વત્ર સ્વોત્તમેષુ ક્રમેણ ચ ।
અનુવર્તતે ચ સા ભક્તિર્મુક્તાવાનન્દરૂપિણી ।
તત્પૂર્વકોપાસનૈવં કર્તવ્યા મુક્તયે ગુણૈઃ