Anuvyakhyana · Chapter 2.2
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ /
evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati
iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ /
darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ
anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ /
nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyetyato vibhuḥ
bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam /
tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām
daurlabhyācchuddhabuddhīnāṃ bāhulyādalpavedinām /
tāmasatvācca lokasya mithyājñānaprasaktitaḥ /
vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam
anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ /
durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā
tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām /
yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā
iti vidyāpatiḥ samyak samayānāṃ nirākṛtim /
cakāra nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye
cetanācetanaṃ tattvadvayameva nirīśvarāḥ /
āhustat pañcapañcatvavibhāgasthamacetanam /
cetanaṃ tadasaṅkhayātaṃ bhinnamanyad layaṃ bhavet
acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate /
parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet
bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare /
svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām
prakṛteśca svarūpasya vivekāgrahameva tu /
abhogavādino bhogamāhurbhedagrahāt tayoḥ
bhogināṃ muktiruddiṣṭā sa evābhogavādinām /
īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi
cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ /
etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate
na ca kācit pramoktārthe śrutireva pramā hi naḥ /
āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate
aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi māyivat /
svoktākhilaniṣedhī syānna ca kiñcit prasiddhayati
idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat /
ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet
svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ /
acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam
svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ /
kuta icchācetanasya secchaṃ cet kimacetanam
icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ /
acetanecchāpagatā yadi bhedāgraho 'tra ca
kathaṃ na sa ghaṭasya syānmano ma iti bhedataḥ /
manaso 'pi gṛhītatvādubhayātmakatā yataḥ
kāmasya tu manaḥ kāmaḥ priyāpriyavibhedataḥ /
dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ
racanānupapattestanna sarvajñānumāgatam /
acetanaṃ jagatkartṛ payo 'mbvādi ca nopamā
etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca /
dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ
sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit /
icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam
kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet /
sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ
na cānubhavagaṃ kāmasvāmitvaṃ vedavāgapi /
śaktāpavadituṃ tasmāt sā tadanyābhidhāyinī
mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ /
mokṣakāmasya kiṃ tena svanāśārthaṃ ca ko yatet
kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate /
vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet
sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam /
māyāvādyupamāṃ yāyāt taccaśabdānnirākṛtaḥ
sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān /
astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ
kṣetraśaktimatī saiva prakṛtirbījaśaktimān /
jīvaḥ parjanyavad daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ
pṛthivīvat pradhānaṃ tajjīvaḥ sannidhimātrataḥ /
bījāvapanakartevetyatra prāha prabhuḥ svayam
anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇeśa eva hi /
śaktīstāḥ prerayatyañjastadadhīnāśca sarvadā
sattāpradhānapuruṣaśaktīnāṃ ca pratītayaḥ /
pravṛttayaśca tāḥ sarvā nityaṃ nityātmanā yataḥ
yathā nityatayā nityaṃ nityaśaktayā svayeśvaraḥ /
niyāmayati nityaṃ ca na ṛte tvaditi śruteḥ
svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ /
yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā
iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā /
tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam
cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit /
deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā na hi
yadevaṃ darśanenāsya ko 'rthaḥ pratyakṣagocaraḥ /
labdhastenaiva hi naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā
svaparārthavihīnatvāt svamatenaiva niṣphalam /
kimityunmattavacchāstraṃ vṛthā pralapati svayam
dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām /
mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā
pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate /
yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet
na cānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate /
svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ
sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam /
tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet
aṅgitvaṃ puruṣasyaiva sarvairapyanubhūyate /
tadaṅgatvoktitaścaiva syāt sarvasyāpalāpakaḥ /
kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam
aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam /
tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ
na ca svātantryamasyaiva pratyakṣādivirodhataḥ /
hitākṛtyādidoṣācca bhadraṃ nānīśvaraṃ matam
saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam /
cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām /
nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime
tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ /
aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam
nityajñānaprayatnecchaṃ saṅkhayadyairapi pañcabhiḥ /
yuktamīśaṃ vadantyanye tadicchādṛṣṭacoditāḥ /
paramāṇavaścaturvargāḥ saṃyujyante dviśo 'khilāḥ
paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate /
dvayaṇukatrayeṇa tṛyaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam
tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ /
tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ
kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi /
īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam
sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam /
nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake
kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam /
kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam
evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ /
dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam
na kāraṇaṃ kāryaguṇe vairūpyaṃ tatra kāraṇam /
ityāhustānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ
mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tṛyaṇukādyeṣu kalpitam /
tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate
yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi /
jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ
na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet /
sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana
apratyakṣatvamevaṃ syād yataḥ kāryeṣvaṇutvataḥ /
iti cenna mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi /
kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate
pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile /
aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā
tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca /
yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate
parimāṇatvataścenna mahattvasyāpi viśramaḥ /
dṛśyate 'nanta ityeva tathānantyamaṇāvapi
na mahattatvaguṇata etāvāniti hīśvaraḥ /
paricchinnastathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit
viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate /
nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam
kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān /
aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ
yadi no sākṣigamyaṃ tanmahattvaṃ kena gamyate /
viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ
yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate /
anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate
mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate /
anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam
bahutvālpatvayoryadvat sāṅkhayāyāmupalabhyate /
ānantyamekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate
aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ /
ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām
yāti naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam /
sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ
mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet /
tāvattvameva naiva syād deśe 'pyetanna no matam
mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit /
yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet
sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam /
ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā
śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ /
ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit
ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet /
tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā
yadi sākṣī svayambhāto na mānaṃ kena gamyate /
akṣajādeśca mānatvamanavasthāthavā bhavet
ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥ santyeva sarvadā /
sarvadikṣvapi sambandhādavibhāgaḥ parāṇutā
tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet /
dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate
kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api /
tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ
na ca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ kevalakalpanā /
kathaṃ sākṣimitasyāsya śaknuyād vāraṇe kvacit
yadi sākṣimitaṃ naitannānumā tatra vartate /
pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt /
deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat
sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kim eva hi /
yenaiva ca prakāreṇātyasiddhamanumīyate /
tenaiva śaśṛṅgādeḥ śakyamastitvakalpanam
pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ /
saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ
sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate /
yadaivāvyatirekasya hyakṣajaṃ vāgamo bhavet /
tannirdhāritayuktirvā vyāptiḥ saivāparā na hi
anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet /
aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī
kāryakāraṇayoścaiva guṇādeḥ pañcakasya ca /
bhinnasyaiva tu sambandhaḥ samavāyo 'nya īryate
bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam /
sa svanirvāhakaścet syād dravyameva tathā na kim
viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate /
guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā
dravyameva tato 'nantaviśeṣātmatayā sadā /
nānāvyavahṛterheturanantatvaṃ viśeṣataḥ
viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat /
kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā na hi
kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam /
ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ
yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet /
bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana
abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake /
abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate
sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ /
kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ
kāryasya tattanniṣṭhatvaṃ guṇādervyāpitādikaḥ /
kathaṃ viśeṣo naivāsti sa ca dharmo 'paro yadi
ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt padārthāniyame 'pi hi /
dharmasya dharmasantānādanavasthākaro bhavet
sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ /
nāṅgīkṛtaḥ sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet
asmatpakṣe guṇādyāśca tadvanto hi viśeṣataḥ /
ananyatvānnānavasthā bhedo nāśe bhavet tathā
viśeṣameva saṃśritya viśeṣo balavān yataḥ /
dṛṣṭipramāṇataścaiva virodho darśane katham
virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau /
tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham
abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān /
nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ
sāmastyocchedino 'nyatra dharmā ubhayarūpakāḥ /
bhāve ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ
aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi /
aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ
ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi /
anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā
aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ /
yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham
paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ /
aṇūnāṃ prathimāpekṣāṃ vinaiva tṛyaṇuke 'pi saḥ /
paramāṇormahattvaṃ ca vinetyetad vacaḥ katham
aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā /
sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate
saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak /
anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate
bhinnā iti tu bhedānāṃ samudāyo hi dṛśyate /
yathaiva ca padārthānāmanayorbheda ityapi
ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ /
tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā
naratvādikamapyevaṃ tattaddharmatayeyate /
na sarvadharma eko 'sti samudāyastu bhinnagaḥ
etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak /
ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate
kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate /
ekatve nāsti mānaṃ ca śrutirapyāha sādaram
bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api /
svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ
anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ /
na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā
iti vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate /
sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate
tathāpi prāptitastvekavacanācca viśeṣataḥ /
abhīṣyāvagatiśca syācchaktiḥ sādṛśyagā yataḥ
tādṛśo 'yaṃ ca tacchabda iti jñāpayati sphuṭam /
jātitaścet kathaṃ tāsu tatra cedanavasthitiḥ
tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktitvābhāvadūṣitam /
yadi taccāsti tasyāpi viśeṣeṣvanavasthitiḥ
kathaṃ svarūpatvamapi jñāyate 'nugataṃ yadi /
ekavyutpattiparyantamanavasthādidūṣitam /
kalpanāgauravāt tena yuktā nānugakalpanā
aupādhikaviśiṣṭādyamapi tadvastu kiṃ tataḥ /
anyat tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate
agnisaṃyogamātraṃ ced bhavet tat siddhasādhanam /
bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhayartha eva kaḥ
samavāyo yadi hy asya caikatvāt siddhasādhanam /
yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate
nānirvācyaṃ hi teneṣyamata aupādhikānyayoḥ /
satyatvāt ko viśeṣaḥ syānmāyāvādyanyathā bhavet
upādhijanyaṃ tadgamyamiti vaupādhikaṃ bhavet /
ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastataḥ /
bhinnatvaṃ caiva teṣvasti ko viśeṣa upādhige
avidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate /
upādhinā tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet
evamevāsataḥ sattasamavāyo janirmatā /
tatrāpi hyuktadoṣāṇāṃ naiva kiñcinnivārakam
asmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvataḥ /
nāsti doṣaḥ kvacid bhāvo hyabhāvaśca sa eva hi
abhāvasya ca dharmāḥ syurbhāvāsteṣāṃ ca te 'khilāḥ /
pratyakṣamānataḥ sarvametanno vāraṇakṣamam /
sarve bhāvā abhāvāśca padārthāstena sarvadā
tathāpi prathamaṃ buddheryo niṣedhasya gocaraḥ /
so 'bhāvo vidhibuddhestu gocaraḥ prathamaṃ paraḥ
tasmāt pradhvastabhedādi sadityevāvagamyate /
astyabhāvo 'sti ca dhvaṃso dehābhāvaśca bhasmatā
ityādi yujyate sarvaṃ pratyakṣādipramāṇataḥ /
anyonyābhāvabhedau ca pṛthaktavaṃ ca pṛthak pṛthak
yat kalpayanti taccaiva kalpanāgauravād gatam /
paryāyatvena te śabdā jñāyante sarva eva hi
bhedasya tu svarūpatve ye vadanti ca śūnyatām /
adbhutatāste yato 'nyasya pratiyogitvamiṣyate
pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana /
vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā
na śūnyānāṃ hi saṃyogād bhāvo vastuna iṣyate /
vidāraṇārtho dhātuśca vibhāgaguṇavācakaḥ
avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca /
ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ
na cāmandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ /
īśvaro 'ṣṭaguṇatvena prameyo 'pramitatvataḥ
mayyanantaguṇe 'nante guṇato 'nantavigrahe /
anantaguṇamāhātmyaśaktijñānamahārṇavaḥ
nārāyaṇaḥ paro 'śeṣacetanebhyaḥ paraṃ padam /
ityādivedatadvākyairanantaiścāvasīyate
anantaguṇatā viṣṇoḥ kathameva hyapodyate /
yadyanantaviśeṣāśca tajjñānādernivāritāḥ
kathaṃ tattadviṣayatā sārvajñyārthaṃ vidhīyate /
aupādhikaviśeṣastu pūrvameva nirākṛtaḥ
svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam /
kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā
jñānaṃ viśvādhigaṃ tvekaṃ tajjñānaviṣayaṃ param /
iti jñānadvayenaiva sarvavit parameśvaraḥ
iti cedeṣa evārthastajjñānāvasito yadi /
svaprakāśatvameva syājjñānaṃ hyetad viśeṣaṇam
jñānāntareṇa cedatra bhavedevānavasthitiḥ /
svaprakāśatvametasmād durnivāryaṃ samāpatet
sukhavān duḥkhavāṃśca syāditi vyāptiśca no bhavet /
nirduḥkhatvaṃ mahānandaḥ śrutyaiveśasya bhaṇyate
yo 'śanāyāpipāse ca śokādīṃścātivartate /
ānandaṃ brahmaṇo vidvān vipāpmetyādikā ca sā
īśvarasya tatheṣṭatvaṃ duḥkhitvopādhirityapi /
ukte kimuttaraṃ brūyācchrutyanādaratatparaḥ
nacātmaduḥkhitecchā syādata etannivāryate /
sahadarśanamātreṇa śrutīnāmapalāpakaḥ
yajñāder api pāpasya hetutvaṃ hiṃsayā yuteḥ /
nānumāti kathaṃ tatra yadyupādhirniṣiddhatā
aduḥkhitvena cānuktiḥ kathaṃ nopādhitāṃ vrajet /
aduḥkhamitarat sarvaṃ jīvā eva tu duḥkhinaḥ /
teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate
iti śrutirhi paramā śrutyuktir yadi kāraṇam /
kiṃ kāryamanumānena gaḷastanasamena hi
anumānena yadyarthaḥ śrutidṛṣṭo vyapodyate /
pūrvoktena prakāreṇa neśvaro dharma eva ca /
syāt tatphalaṃ ca tenātra śrutireva pramā bhavet
īśasyānumayā siddheḥ śrutirdhamirpramā bhavet /
tayā sarvaguṇaiḥ pūrṇa ukta īśo yatastataḥ
anānandānumā tasya dharmigrāhivirodhataḥ /
na pramāṇaṃ bhavet tasmānnānumātropayoginī
nityecchatvāt pareśasya paramāṇusadātvataḥ /
adṛṣṭakālayoścaiva bhāvāt kāryaṃ sadā bhavet
na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe 'smanmate hareḥ /
viśeṣakāla evaitatsṛṣṭayādīcchā sadātanā
viśeṣāścaiva kālasya harericchāvaśāḥ sadā /
sarve nimeṣā iti hi śrutirevāha sādaram
udīrayati kālākhyaśaktimityasya vāgapi /
kālasya kālagatvena na virodho 'pi kaścana
asaṅkhayātaviśeṣatvādicchāyā api sarvadā /
īśo deśaś ca kālaś ca svagatā eva sarvadā
īśādhīnau ca tau nityaṃ tadādhārau ca tadgatau /
iti śrutirapi prāha kāle svoddiṣṭa eva tu
tatkālasṛṣṭimevāto vāñchatīśaḥ sadaiva hi /
syāt kālaḥ sa tadaiveti kālasya svagatatvataḥ
svabhāvādeva hīcchaiṣā devasyaiva iti śruteḥ /
svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā
nityā anityāśca tatastadadhīnā iti śrutiḥ /
rūpasparśādihetubhyaḥ paramāṇoranityatā
anumeyā śrutīnāṃ ca viruddhatvānna tanmatam /
upādeyamataścāyamaviruddhaḥ samanvayaḥ
vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat /
aṇūnāṃ samudāyaṃ ca kālakarmanimittataḥ
utpattikāle yuktānāmātmānaṃ ca kṣaṇasthitim /
nityaṃ santānameteṣāṃ pañcaskandhātmanā sthitam
saṃskārarūpavijñānasañjñāduḥkhātmanā sthitiḥ /
duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhurarūpajñānasantatim
mokṣaṃ sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate /
nobhayoścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā
ato 'nyonyāśrayatvena samudāyo na yujyate /
anyonyāpekṣayā puṃsaḥ samudāyatvavedanam
syāt tatsadātanatve 'pi tacca sāmīpyahetukam /
iti cet kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam
natu kāryaviśeṣeṣu vyāpṛtaṃ kāraṇaṃ bhavet /
ato 'rthendriyasaṃyogirūpakāraṇatātmanaḥ /
saṃyogirūparāhityānnaiva tajjñānatāpi hi
viśaṣaṣakāryajanakaṃ yadi kāraṇamiṣyate /
kutaḥ samānarūpatvaṃ kāryāṇāmapi sarvaśaḥ
ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam /
adṛṣṭasyāpi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ
yasya kasyāpi yatkiñcid viśeṣamupapādayet /
kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva yatkiñcid yasya kasyacit
bhavenniyāmakābhāvādidamasyaiva kāraṇam /
iti nityavināśitve kena mānena gamyate
idaṃ na jāyate 'muṣmādityatrāpi na kāraṇam /
vināśotpattayaścaiva na dṛśyante sadātanāḥ
dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu /
phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate
***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]***
sattvena kṣaṇikatvaṃ cedākāśasyāviśeṣataḥ /
aviśeṣo 'khilasyāpi sattvāt kiṃ nānumīyate
yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu /
sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate
tau vinā na hy abhāvaś ca kvaciddṛṣṭaḥ kadācana /
adharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate // MAnuv_2,2.187* //
svīkāratyāgato 'dṛṣṭadṛṣṭayoḥ sarvavastuṣu /
guṇānunmatta evāsau vidadhātyadhikaṃ punaḥ
uttarotpattimātreṇa vināśāt pūvarvastunaḥ /
na saṃskārārpakatvaṃ ca yujyate kasyacit kvacit
ato jñātaṃ mayetyādi na jñeyamanumā kutaḥ /
ekatvamanubhūtisthaṃ tyaktavā nirmānakā bhidā /
kuta ātmādikeṣu syād balyevānubhavo yataḥ
kāryakāraṇayoścaikakālīnatvaṃ vinā katham /
pūrvasaṃskārayogī syāduttaro niyamena ca
sambaddha eva saṃskāramanyatrādattate 'khilāḥ /
asambaddhaḥ kathaṃ pūrva uttare vāsanākaraḥ
ekakālatayā yogaṃ vinā saṃskārataḥ katham /
kṣaṇamātramavasthānaṃ svīkṛtaṃ sarvavastuṣu
pūrvamadhyāparakalārahitaḥ kṣaṇa iṣyate /
pūrvabhāvabhavaṃ kāryamuta tannāśasambhavam
yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ /
vināśe cenna tatkāryaṃ kāryotpattau ca kā pramā
abhedena viśeṣeṇa dehadīpaphalādiṣu /
viśeṣadarśanaṃ yuktamasmākamanubhūtitaḥ
viśeṣadarśanaṃ mānaṃ yadi na sthairyadṛk kutaḥ /
diksukhe ca khadṛṣṭāntād bhāvau saccet kvacid bhaved
viśvaṃ pratyakṣagaṃ tyaktavā tayoryo 'numitaṃ vadet /
māyāvādivadevāsāvupekṣyo bhūtimicchatā
sarvapramāṇasiddhaṃ yad buddherbhedena sarvadā /
kathaṃ nu tasya buddhitvaṃ viśvamanyacca kimpramam
sarvaloko bibhetyañjo yasmādanubhavāt sadā /
tasyāpalāpinaḥ kiṃ na niṣpramāṇakavādinaḥ
so 'haṃ tadidamevāhaṃ sukhī sad gaganaṃ diśaḥ /
satyā ityādyanubhavāḥ sadā tatpratipakṣagāḥ
ato nirmānamakhilapramāṇapratipakṣagam /
durmataṃ ko nu gṛhṇīyād vināsuratatiṃ kvacit
aparaḥ śūnyamakhilaṃ manovācāmagocaram /
nirviśeṣaṃ svayambhātaṃ nirlepamajarāmaram
aśeṣadoṣarahitamanantaṃ deśakālataḥ /
vastutaśca tadasmīti nityopāsāparokṣitam /
rāgādidoṣarahitaṃ tadbhāvaṃ yoginaṃ nayet
tasyaivānādisaṃvṛttyā nānābhedātmakaṃ jagat /
sadivābhāti satyatvaṃ sāṃvṛtaṃ tasya ceṣyate
pāramārthikasattvaṃ tu śūnyādanyasya na kvacit /
sāṃvṛtenaiva satyena vyavahāro 'khilo bhavet
śūnyāt saṃvṛtiyogena viśvametat pravartate /
sṛṣṭikāle punaścānte stimitaṃ śūnyatāṃ vrajet /
iti brūte tamuddiśya jagāda jagatāṃ guruḥ
nāsato jagato bhāvo na hi dṛṣṭāsato janiḥ /
sataḥ kvacit pramāṇaṃ ca dṛṣṭirevākhilād varam
yadyevaṃ saptamarasānmadhurādiva pīnatā /
bhavejjanasya mārjārṛṅgaṃ goriva ghātakam
kāryārthī kāraṇaṃ sacca nopādadyāt kathañcana /
na pravarteta ceṣyāya śūnyādeveṣyasambhavāt
deśakālādiniyamo niṃha śūnyāt sato bhavet /
puruṣecchānusāreṇa yadi kiñcit prajāyate
kiṃ nānumīyate tadvad vastutvāt puruṣād bhavaḥ /
sarvasyāpi nacābhāvo viśvaṃ saditi gamyate
yato 'nubhavarodhe tu vacanaṃ vādinaḥ kutaḥ /
svapnabhrāntivadevedaṃ saṃvṛttyaivopalabhyate
yadi sattvena kiñcātra bhramo naiva nivartate /
anāderasya viśvasya nivṛttiryadi ceṣyate /
nivṛttiśca nivarteta tasyā bhrāntitvasambhavāt
dṛṣṭasya bhrāntitā cet syādadṛṣṭe na bhramaḥ kutaḥ /
gavāmaśṛṅgibhāvena na hi syācchaśaśṛṅgitā
asmākaṃ tu pramāṇena prasādādīśvarasya ca /
uktabhaṅgayā'gamānāṃ ca prāmāṇyād yujyate 'khilam
dṛśyatvād vimaṃta mithyā svapnavaccediyaṃ ca mā /
mithyā cet sādhyasiddhirna vyabhicāro na ced bhavet
sādhakatvamasatyasya sādhyaṃ vipratipattitaḥ /
tasya cetyanavasthā syāt sattvaṃ cāsyānubhūtitaḥ
anubhūtivirodhena mithyātve mā na kācana /
atītānāgatau kālāvapi naḥ sākṣigocarau /
tatsambandhitayā sattvamapi dṛṣṭasya sākṣigam
dṛḍhadṛṣṭaṃ tu yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭābhāsastato 'param /
bhrānteḥ saṃvṛtisatyasya viśeṣo 'vyabhicāravān /
tenāpyaṅgīkṛtaḥ samyak sa naḥ satyatvameva hi
vijñānād vyabhicāro 'sya kadācit syāditi pramā /
naiva dṛṣṭā pramā sā ca na bhavet svavirodhataḥ
bhedo viśeṣyadharmyādigrahaṇāpekṣayā yadi /
anyonyāśrayatāhetordurgāhya iti yanna tat
svarūpaṃ vastuno bhedo yanna tasya grahe grahaḥ /
anyathāsyāmunā bheda iti vaktuṃ na yujyate
agṛhīto yadā bhedastadā svasmāditi grahaḥ /
syāt pratītivirodhācca na hi kaścit tathā vadet
dharmitvapratiyogitvatadbhedā yugapad yadi /
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaścaiva gṛhyate
ko virodhaḥ svarūpeṇa gṛhīto bheda eva tu /
asyāmuṣmāditi punarviśeṣeṇaiva gṛhyate
kiñca bhedaḥ kathaṃ grāhya iti yaḥ paripṛcchati /
dharmyādibhedagrahaṇāt tenokto 'nyonyasaṃśrayaḥ
anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ /
anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ
etādṛśasya vaktārāvubhau jātyuttarākarau /
māyī mādhyamikaścaiva tadupekṣyau bubhūṣubhiḥ
yacchūnyavādinaḥ śūnyaṃ tadeva brahma māyinaḥ /
na hi lakṣaṇabhedo 'sti nirviśeṣatvatastayoḥ
anṛtādivirodhitvamubhayośca svalakṣaṇam /
svavākyābhāvasaṃvādānna kṛtyaṃ prativādinaḥ
tatpakṣa iti vaidharmyānna svapnādivadityajaḥ /
aprayatnānnirācakre ceti dṛṣṭiviruddhatām /
niṣpramāṇatvamapyasya sūcayāmāsa viśvakṛt
jñānamevaikamakhilajñeyākāraṃ prabhāsate /
tatra santatibhedaśca svabhedo bheda eva ca /
kalpitāḥ pratibhāsante nānāsaṃvṛtibhūmiṣu
ityetadapi no yuktaṃ na hi jñānatayā jagat /
bhāsate 'nubhavasyaiva viruddhatvādapeśalam
tanmataṃ kṣaṇikatvācca jñānasya sthirarūpataḥ /
jñeyasyoktaprakāreṇa sarvaśrutivirodhataḥ /
anubhūtiviruddhatvādapi pakṣā ime 'śivāḥ
āha kṣapaṇako viśvaṃ sadasad dvayamadvayam /
dvayādvayamatatsarvaṃ saptabhaṅgisadātanam
naitat padārtha ekasmin yuktaṃ dṛṣṭivirodhataḥ /
bhāvābhāvatayā viśvaṃ yena rūpeṇa mīyate /
tadrūpameva taditi niyamaḥ kena vāryate
tattaddoṣanivṛttyarthaṃ svīkṛtā tattadātmanā /
yadi tairakhilairdeṣairlipyate caladarśanaḥ
atihāya pramāṇāptaṃ niyamaṃ sadasattayā /
aśeṣamāviruddhaṃ ca nirmānaṃ vyāhataṃ sadā
sarvaprakāraṃ vadato dṛṣṭahāniramagrahaḥ /
svavyāhatatvamityādyā doṣāḥ sarve bhavanti hi
vakti svaprabhamātmānaṃ dehamānaṃ tadapyalam /
duṣyaṃ nānāśarīreṣu praveśādanyathābhavāt
anyathābhāvi yad vastu tadanityamiti sthitiḥ /
tanmate tadanityatvaṃ pudgalasyānivāritam
nānityatāsmatpakṣe tu caitanyāderviśeṣiṇaḥ /
lakṣaṇasya nivṛttau tu syānna taccetane kvacit
otaprotātmakatvaṃ tu paṭe dehe 'ṅgasaṃsthitiḥ /
ityādilakṣaṇasyaiva nivṛttau syādanityatā
bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate /
naivaṃ tasyānyathābhāvo yasyānityatvamīritam
rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye /
vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet
nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate /
alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā
kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate /
saṃsthānāpagamaścet sa na hi bhūsāgarādiṣu
yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi muktiśca tādṛśī /
dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ
āha hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ /
aṇudehasya jīvasya gajatve vikṛtirhi yā /
dehavyāptyai viśeṣaḥ kastasyāḥ sthāsnutanau ca nuḥ
gītāt puṣpaphalāvāptiḥ sparśāt kārśyaṃ rasāt sthitiḥ /
api vṛkṣasya dṛśyanta iti nānātmatā bhavet /
evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit
sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam /
jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam
āhuḥ pāśupatāstacca bahuśrutivirodhataḥ /
nopādeyaṃ mataṃ hyasya devasya stuhi gartagam
utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam /
yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā
dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ /
ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ
tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham /
yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum
yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā /
ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ
parādhīnaparaprāptirajñatvaṃ praḷaye 'bhavaḥ /
pratīyante sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ
aśarīratvatastasya sambandho jagatā kvacit /
kartṛtvena na yujyeta dehino jñānadṛṣṭitaḥ
na ca dehādivad viśvamasya syād bhogasambhavāt /
adhiṣṭhāne sthitaḥ kartā kāryaṃ kurvan pratīyate /
nāsyādhiṣṭhānayogo 'sti bhūtānāṃ praḷaye tadā
adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā /
dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt
nacaitadakhilaṃ viṣṇau śrutiprāmāṇyagauravāt /
manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ
sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā /
deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat
eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ /
ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ
saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ /
jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ
ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ /
priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ
ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit /
manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ
pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī /
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt
ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ /
viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate
mānavattvād virodhaḥ ko nāmānaṃ kvacidiṣyate /
avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate
ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate /
śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ
nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ /
viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam
na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau /
ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ
purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā /
tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ
samabrāhmavirodhācca niyamād vaiṣṇaveṣvapi /
mohārthamuktitaścaiva viṣṇureko guṇārṇavaḥ
skandasūryagaṇeśādimatāni nyāyato 'mutaḥ /
nirākṛtānyaśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ
nirākṛtau viśeṣasya bhāvācchaktimataṃ pṛthak /
dūṣyate mahatī devī hrīṅkarī sarvakāraṇam /
tripurābhairavītyādināmabhiḥ sābhidhīyate
tasyāḥ sadāśivādyāśca jāyante devamānuṣāḥ /
bhūtabhautikamapyetaditi tannopapadyate
dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ /
kevalābhyo na hi strībhyastata utpattyasambhavāt
nārcyaṃ mahāvāmamataṃ vāmairanyadudīryate /
śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ
iti taccopapannaṃ na śivasyākaraṇatvataḥ /
adehatvādapi hyanye brūyuḥ sarvajñamīśvaram
aṇuvāmā na tadyuktamīśavādapraveśanāt /
sārvajñyādiguṇairyuktaṃ gurukalpanayā dvayam
na yujyate hyatastvīśa eka eva prayojakaḥ /
uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate
śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ /
satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam
pañcarātraniṣedhārthametānyācakṣate yadi /
sūtrāṇyativiruddhaṃ tad yata āha sa bhārate
pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam /
jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate
pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa /
ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te
iti gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam /
vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi
dṛśyo 'haṃ nānyathā dṛśyo varṣakoṭiśatairapi /
iti vārāhavacanaṃ ślokā iti vacaḥ śrutau
vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ /
pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate
ityādivedavacanaiḥ pañcarātramapodyate /
kathamevātra doṣaḥ ka utpattirjño 'ta ityapi
ihaivoktā nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate /
anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale
vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ /
na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit
jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu /
vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā
mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ sākṣāddhareḥ kvacit /
saṅkarṣaṇādināmnaiva nityācintyoruśaktitaḥ /
vyūha ukto 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate
yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam /
pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane
ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ /
dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam
ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ /
nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate
andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate /
tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ
tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha /
doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0