Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 2.2

2.2.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ /
evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati

2.2.2

iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ /
darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ

2.2.3

anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ /
nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyetyato vibhuḥ

2.2.4

bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam /
tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām

2.2.5

daurlabhyācchuddhabuddhīnāṃ bāhulyādalpavedinām /
tāmasatvācca lokasya mithyājñānaprasaktitaḥ /
vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam

2.2.6

anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ /
durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā

2.2.7

tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām /
yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā

2.2.8

iti vidyāpatiḥ samyak samayānāṃ nirākṛtim /
cakāra nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye

2.2.9

cetanācetanaṃ tattvadvayameva nirīśvarāḥ /
āhustat pañcapañcatvavibhāgasthamacetanam /
cetanaṃ tadasaṅkhayātaṃ bhinnamanyad layaṃ bhavet

2.2.10

acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate /
parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet

2.2.11

bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare /
svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām

2.2.12

prakṛteśca svarūpasya vivekāgrahameva tu /
abhogavādino bhogamāhurbhedagrahāt tayoḥ

2.2.13

bhogināṃ muktiruddiṣṭā sa evābhogavādinām /
īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi

2.2.14

cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ /
etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate

2.2.15

na ca kācit pramoktārthe śrutireva pramā hi naḥ /
āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate

2.2.16

aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi māyivat /
svoktākhilaniṣedhī syānna ca kiñcit prasiddhayati

2.2.17

idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat /
ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet

2.2.18

svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ /
acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam

2.2.19

svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ /
kuta icchācetanasya secchaṃ cet kimacetanam

2.2.20

icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ /
acetanecchāpagatā yadi bhedāgraho 'tra ca

2.2.21

kathaṃ na sa ghaṭasya syānmano ma iti bhedataḥ /
manaso 'pi gṛhītatvādubhayātmakatā yataḥ

2.2.22

kāmasya tu manaḥ kāmaḥ priyāpriyavibhedataḥ /
dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ

2.2.23

racanānupapattestanna sarvajñānumāgatam /
acetanaṃ jagatkartṛ payo 'mbvādi ca nopamā

2.2.24

etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca /
dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ

2.2.25

sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit /
icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam

2.2.26

kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet /
sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ

2.2.27

na cānubhavagaṃ kāmasvāmitvaṃ vedavāgapi /
śaktāpavadituṃ tasmāt sā tadanyābhidhāyinī

2.2.28

mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ /
mokṣakāmasya kiṃ tena svanāśārthaṃ ca ko yatet

2.2.29

kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate /
vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet

2.2.30

sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam /
māyāvādyupamāṃ yāyāt taccaśabdānnirākṛtaḥ

2.2.31

sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān /
astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ

2.2.32

kṣetraśaktimatī saiva prakṛtirbījaśaktimān /
jīvaḥ parjanyavad daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ

2.2.33

pṛthivīvat pradhānaṃ tajjīvaḥ sannidhimātrataḥ /
bījāvapanakartevetyatra prāha prabhuḥ svayam

2.2.34

anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇeśa eva hi /
śaktīstāḥ prerayatyañjastadadhīnāśca sarvadā

2.2.35

sattāpradhānapuruṣaśaktīnāṃ ca pratītayaḥ /
pravṛttayaśca tāḥ sarvā nityaṃ nityātmanā yataḥ

2.2.36

yathā nityatayā nityaṃ nityaśaktayā svayeśvaraḥ /
niyāmayati nityaṃ ca na ṛte tvaditi śruteḥ

2.2.37

svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ /
yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā

2.2.38

iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā /
tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam

2.2.39

cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit /
deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā na hi

2.2.40

yadevaṃ darśanenāsya ko 'rthaḥ pratyakṣagocaraḥ /
labdhastenaiva hi naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā

2.2.41

svaparārthavihīnatvāt svamatenaiva niṣphalam /
kimityunmattavacchāstraṃ vṛthā pralapati svayam

2.2.42

dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām /
mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā

2.2.43

pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate /
yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet

2.2.44

na cānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate /
svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ

2.2.45

sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam /
tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet

2.2.46

aṅgitvaṃ puruṣasyaiva sarvairapyanubhūyate /
tadaṅgatvoktitaścaiva syāt sarvasyāpalāpakaḥ /
kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam

2.2.47

aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam /
tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ

2.2.48

na ca svātantryamasyaiva pratyakṣādivirodhataḥ /
hitākṛtyādidoṣācca bhadraṃ nānīśvaraṃ matam

2.2.49

saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam /
cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām /
nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime

2.2.50

tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ /
aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam

2.2.51

nityajñānaprayatnecchaṃ saṅkhayadyairapi pañcabhiḥ /
yuktamīśaṃ vadantyanye tadicchādṛṣṭacoditāḥ /
paramāṇavaścaturvargāḥ saṃyujyante dviśo 'khilāḥ

2.2.52

paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate /
dvayaṇukatrayeṇa tṛyaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam

2.2.53

tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ /
tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ

2.2.54

kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi /
īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam

2.2.55

sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam /
nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake

2.2.56

kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam /
kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam

2.2.57

evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ /
dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam

2.2.58

na kāraṇaṃ kāryaguṇe vairūpyaṃ tatra kāraṇam /
ityāhustānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ

2.2.59

mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tṛyaṇukādyeṣu kalpitam /
tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate

2.2.60

yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi /
jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ

2.2.61

na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet /
sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana

2.2.62

apratyakṣatvamevaṃ syād yataḥ kāryeṣvaṇutvataḥ /
iti cenna mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi /
kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate

2.2.63

pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile /
aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā

2.2.64

tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca /
yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate

2.2.65

parimāṇatvataścenna mahattvasyāpi viśramaḥ /
dṛśyate 'nanta ityeva tathānantyamaṇāvapi

2.2.66

na mahattatvaguṇata etāvāniti hīśvaraḥ /
paricchinnastathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit

2.2.67

viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate /
nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam

2.2.68

kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān /
aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ

2.2.69

yadi no sākṣigamyaṃ tanmahattvaṃ kena gamyate /
viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ

2.2.70

yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate /
anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate

2.2.71

mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate /
anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam

2.2.72

bahutvālpatvayoryadvat sāṅkhayāyāmupalabhyate /
ānantyamekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate

2.2.73

aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ /
ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām

2.2.74

yāti naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam /
sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ

2.2.75

mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet /
tāvattvameva naiva syād deśe 'pyetanna no matam

2.2.76

mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit /
yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet

2.2.77

sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam /
ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā

2.2.78

śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ /
ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit

2.2.79

ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet /
tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā

2.2.80

yadi sākṣī svayambhāto na mānaṃ kena gamyate /
akṣajādeśca mānatvamanavasthāthavā bhavet

2.2.81

ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥ santyeva sarvadā /
sarvadikṣvapi sambandhādavibhāgaḥ parāṇutā

2.2.82

tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet /
dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate

2.2.83

kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api /
tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ

2.2.84

na ca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ kevalakalpanā /
kathaṃ sākṣimitasyāsya śaknuyād vāraṇe kvacit

2.2.85

yadi sākṣimitaṃ naitannānumā tatra vartate /
pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet

2.2.86

yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt /
deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat

2.2.87

sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kim eva hi /
yenaiva ca prakāreṇātyasiddhamanumīyate /
tenaiva śaśṛṅgādeḥ śakyamastitvakalpanam

2.2.88

pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ /
saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ

2.2.89

sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate /
yadaivāvyatirekasya hyakṣajaṃ vāgamo bhavet /
tannirdhāritayuktirvā vyāptiḥ saivāparā na hi

2.2.90

anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet /
aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī

2.2.91

kāryakāraṇayoścaiva guṇādeḥ pañcakasya ca /
bhinnasyaiva tu sambandhaḥ samavāyo 'nya īryate

2.2.92

bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam /
sa svanirvāhakaścet syād dravyameva tathā na kim

2.2.93

viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate /
guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā

2.2.94

dravyameva tato 'nantaviśeṣātmatayā sadā /
nānāvyavahṛterheturanantatvaṃ viśeṣataḥ

2.2.95

viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat /
kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā na hi

2.2.96

kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam /
ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ

2.2.97

yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet /
bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana

2.2.98

abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake /
abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate

2.2.99

sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ /
kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ

2.2.100

kāryasya tattanniṣṭhatvaṃ guṇādervyāpitādikaḥ /
kathaṃ viśeṣo naivāsti sa ca dharmo 'paro yadi

2.2.101

ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt padārthāniyame 'pi hi /
dharmasya dharmasantānādanavasthākaro bhavet

2.2.102

sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ /
nāṅgīkṛtaḥ sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet

2.2.103

asmatpakṣe guṇādyāśca tadvanto hi viśeṣataḥ /
ananyatvānnānavasthā bhedo nāśe bhavet tathā

2.2.104

viśeṣameva saṃśritya viśeṣo balavān yataḥ /
dṛṣṭipramāṇataścaiva virodho darśane katham

2.2.105

virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau /
tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham

2.2.106

abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān /
nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ

2.2.107

sāmastyocchedino 'nyatra dharmā ubhayarūpakāḥ /
bhāve ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ

2.2.108

aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi /
aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ

2.2.109

ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi /
anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā

2.2.110

aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ /
yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham

2.2.111

paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ /
aṇūnāṃ prathimāpekṣāṃ vinaiva tṛyaṇuke 'pi saḥ /
paramāṇormahattvaṃ ca vinetyetad vacaḥ katham

2.2.112

aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā /
sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate

2.2.113

saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak /
anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate

2.2.114

bhinnā iti tu bhedānāṃ samudāyo hi dṛśyate /
yathaiva ca padārthānāmanayorbheda ityapi

2.2.115

ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ /
tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā

2.2.116

naratvādikamapyevaṃ tattaddharmatayeyate /
na sarvadharma eko 'sti samudāyastu bhinnagaḥ

2.2.117

etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak /
ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate

2.2.118

kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate /
ekatve nāsti mānaṃ ca śrutirapyāha sādaram

2.2.119

bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api /
svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ

2.2.120

anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ /
na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā

2.2.121

iti vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate /
sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate

2.2.122

tathāpi prāptitastvekavacanācca viśeṣataḥ /
abhīṣyāvagatiśca syācchaktiḥ sādṛśyagā yataḥ

2.2.123

tādṛśo 'yaṃ ca tacchabda iti jñāpayati sphuṭam /
jātitaścet kathaṃ tāsu tatra cedanavasthitiḥ

2.2.124

tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktitvābhāvadūṣitam /
yadi taccāsti tasyāpi viśeṣeṣvanavasthitiḥ

2.2.125

kathaṃ svarūpatvamapi jñāyate 'nugataṃ yadi /
ekavyutpattiparyantamanavasthādidūṣitam /
kalpanāgauravāt tena yuktā nānugakalpanā

2.2.126

aupādhikaviśiṣṭādyamapi tadvastu kiṃ tataḥ /
anyat tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate

2.2.127

agnisaṃyogamātraṃ ced bhavet tat siddhasādhanam /
bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhayartha eva kaḥ

2.2.128

samavāyo yadi hy asya caikatvāt siddhasādhanam /
yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate

2.2.129

nānirvācyaṃ hi teneṣyamata aupādhikānyayoḥ /
satyatvāt ko viśeṣaḥ syānmāyāvādyanyathā bhavet

2.2.130

upādhijanyaṃ tadgamyamiti vaupādhikaṃ bhavet /
ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastataḥ /
bhinnatvaṃ caiva teṣvasti ko viśeṣa upādhige

2.2.131

avidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate /
upādhinā tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet

2.2.132

evamevāsataḥ sattasamavāyo janirmatā /
tatrāpi hyuktadoṣāṇāṃ naiva kiñcinnivārakam

2.2.133

asmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvataḥ /
nāsti doṣaḥ kvacid bhāvo hyabhāvaśca sa eva hi

2.2.134

abhāvasya ca dharmāḥ syurbhāvāsteṣāṃ ca te 'khilāḥ /
pratyakṣamānataḥ sarvametanno vāraṇakṣamam /
sarve bhāvā abhāvāśca padārthāstena sarvadā

2.2.135

tathāpi prathamaṃ buddheryo niṣedhasya gocaraḥ /
so 'bhāvo vidhibuddhestu gocaraḥ prathamaṃ paraḥ

2.2.136

tasmāt pradhvastabhedādi sadityevāvagamyate /
astyabhāvo 'sti ca dhvaṃso dehābhāvaśca bhasmatā

2.2.137

ityādi yujyate sarvaṃ pratyakṣādipramāṇataḥ /
anyonyābhāvabhedau ca pṛthaktavaṃ ca pṛthak pṛthak

2.2.138

yat kalpayanti taccaiva kalpanāgauravād gatam /
paryāyatvena te śabdā jñāyante sarva eva hi

2.2.139

bhedasya tu svarūpatve ye vadanti ca śūnyatām /
adbhutatāste yato 'nyasya pratiyogitvamiṣyate

2.2.140

pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana /
vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā

2.2.141

na śūnyānāṃ hi saṃyogād bhāvo vastuna iṣyate /
vidāraṇārtho dhātuśca vibhāgaguṇavācakaḥ

2.2.142

avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca /
ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ

2.2.143

na cāmandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ /
īśvaro 'ṣṭaguṇatvena prameyo 'pramitatvataḥ

2.2.144

mayyanantaguṇe 'nante guṇato 'nantavigrahe /
anantaguṇamāhātmyaśaktijñānamahārṇavaḥ

2.2.145

nārāyaṇaḥ paro 'śeṣacetanebhyaḥ paraṃ padam /
ityādivedatadvākyairanantaiścāvasīyate

2.2.146

anantaguṇatā viṣṇoḥ kathameva hyapodyate /
yadyanantaviśeṣāśca tajjñānādernivāritāḥ

2.2.147

kathaṃ tattadviṣayatā sārvajñyārthaṃ vidhīyate /
aupādhikaviśeṣastu pūrvameva nirākṛtaḥ

2.2.148

svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam /
kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā

2.2.149

jñānaṃ viśvādhigaṃ tvekaṃ tajjñānaviṣayaṃ param /
iti jñānadvayenaiva sarvavit parameśvaraḥ

2.2.150

iti cedeṣa evārthastajjñānāvasito yadi /
svaprakāśatvameva syājjñānaṃ hyetad viśeṣaṇam

2.2.151

jñānāntareṇa cedatra bhavedevānavasthitiḥ /
svaprakāśatvametasmād durnivāryaṃ samāpatet

2.2.152

sukhavān duḥkhavāṃśca syāditi vyāptiśca no bhavet /
nirduḥkhatvaṃ mahānandaḥ śrutyaiveśasya bhaṇyate

2.2.153

yo 'śanāyāpipāse ca śokādīṃścātivartate /
ānandaṃ brahmaṇo vidvān vipāpmetyādikā ca sā

2.2.154

īśvarasya tatheṣṭatvaṃ duḥkhitvopādhirityapi /
ukte kimuttaraṃ brūyācchrutyanādaratatparaḥ

2.2.155

nacātmaduḥkhitecchā syādata etannivāryate /
sahadarśanamātreṇa śrutīnāmapalāpakaḥ

2.2.156

yajñāder api pāpasya hetutvaṃ hiṃsayā yuteḥ /
nānumāti kathaṃ tatra yadyupādhirniṣiddhatā

2.2.157

aduḥkhitvena cānuktiḥ kathaṃ nopādhitāṃ vrajet /
aduḥkhamitarat sarvaṃ jīvā eva tu duḥkhinaḥ /
teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate

2.2.158

iti śrutirhi paramā śrutyuktir yadi kāraṇam /
kiṃ kāryamanumānena gaḷastanasamena hi

2.2.159

anumānena yadyarthaḥ śrutidṛṣṭo vyapodyate /
pūrvoktena prakāreṇa neśvaro dharma eva ca /
syāt tatphalaṃ ca tenātra śrutireva pramā bhavet

2.2.160

īśasyānumayā siddheḥ śrutirdhamirpramā bhavet /
tayā sarvaguṇaiḥ pūrṇa ukta īśo yatastataḥ

2.2.161

anānandānumā tasya dharmigrāhivirodhataḥ /
na pramāṇaṃ bhavet tasmānnānumātropayoginī

2.2.162

nityecchatvāt pareśasya paramāṇusadātvataḥ /
adṛṣṭakālayoścaiva bhāvāt kāryaṃ sadā bhavet

2.2.163

na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe 'smanmate hareḥ /
viśeṣakāla evaitatsṛṣṭayādīcchā sadātanā

2.2.164

viśeṣāścaiva kālasya harericchāvaśāḥ sadā /
sarve nimeṣā iti hi śrutirevāha sādaram

2.2.165

udīrayati kālākhyaśaktimityasya vāgapi /
kālasya kālagatvena na virodho 'pi kaścana

2.2.166

asaṅkhayātaviśeṣatvādicchāyā api sarvadā /
īśo deśaś ca kālaś ca svagatā eva sarvadā

2.2.167

īśādhīnau ca tau nityaṃ tadādhārau ca tadgatau /
iti śrutirapi prāha kāle svoddiṣṭa eva tu

2.2.168

tatkālasṛṣṭimevāto vāñchatīśaḥ sadaiva hi /
syāt kālaḥ sa tadaiveti kālasya svagatatvataḥ

2.2.169

svabhāvādeva hīcchaiṣā devasyaiva iti śruteḥ /
svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā

2.2.170

nityā anityāśca tatastadadhīnā iti śrutiḥ /
rūpasparśādihetubhyaḥ paramāṇoranityatā

2.2.171

anumeyā śrutīnāṃ ca viruddhatvānna tanmatam /
upādeyamataścāyamaviruddhaḥ samanvayaḥ

2.2.172

vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat /
aṇūnāṃ samudāyaṃ ca kālakarmanimittataḥ

2.2.173

utpattikāle yuktānāmātmānaṃ ca kṣaṇasthitim /
nityaṃ santānameteṣāṃ pañcaskandhātmanā sthitam

2.2.174

saṃskārarūpavijñānasañjñāduḥkhātmanā sthitiḥ /
duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhurarūpajñānasantatim

2.2.175

mokṣaṃ sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate /
nobhayoścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā

2.2.176

ato 'nyonyāśrayatvena samudāyo na yujyate /
anyonyāpekṣayā puṃsaḥ samudāyatvavedanam

2.2.177

syāt tatsadātanatve 'pi tacca sāmīpyahetukam /
iti cet kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam

2.2.178

natu kāryaviśeṣeṣu vyāpṛtaṃ kāraṇaṃ bhavet /
ato 'rthendriyasaṃyogirūpakāraṇatātmanaḥ /
saṃyogirūparāhityānnaiva tajjñānatāpi hi

2.2.179

viśaṣaṣakāryajanakaṃ yadi kāraṇamiṣyate /
kutaḥ samānarūpatvaṃ kāryāṇāmapi sarvaśaḥ

2.2.180

ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam /
adṛṣṭasyāpi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ

2.2.181

yasya kasyāpi yatkiñcid viśeṣamupapādayet /
kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva yatkiñcid yasya kasyacit

2.2.182

bhavenniyāmakābhāvādidamasyaiva kāraṇam /
iti nityavināśitve kena mānena gamyate

2.2.183

idaṃ na jāyate 'muṣmādityatrāpi na kāraṇam /
vināśotpattayaścaiva na dṛśyante sadātanāḥ

2.2.184

dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu /
phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate

2.2.186

***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]***
sattvena kṣaṇikatvaṃ cedākāśasyāviśeṣataḥ /
aviśeṣo 'khilasyāpi sattvāt kiṃ nānumīyate

2.2.187

yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu /
sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate

2.2.188

tau vinā na hy abhāvaś ca kvaciddṛṣṭaḥ kadācana /
adharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate // MAnuv_2,2.187* //
svīkāratyāgato 'dṛṣṭadṛṣṭayoḥ sarvavastuṣu /
guṇānunmatta evāsau vidadhātyadhikaṃ punaḥ

2.2.189

uttarotpattimātreṇa vināśāt pūvarvastunaḥ /
na saṃskārārpakatvaṃ ca yujyate kasyacit kvacit

2.2.190

ato jñātaṃ mayetyādi na jñeyamanumā kutaḥ /
ekatvamanubhūtisthaṃ tyaktavā nirmānakā bhidā /
kuta ātmādikeṣu syād balyevānubhavo yataḥ

2.2.191

kāryakāraṇayoścaikakālīnatvaṃ vinā katham /
pūrvasaṃskārayogī syāduttaro niyamena ca

2.2.192

sambaddha eva saṃskāramanyatrādattate 'khilāḥ /
asambaddhaḥ kathaṃ pūrva uttare vāsanākaraḥ

2.2.193

ekakālatayā yogaṃ vinā saṃskārataḥ katham /
kṣaṇamātramavasthānaṃ svīkṛtaṃ sarvavastuṣu

2.2.194

pūrvamadhyāparakalārahitaḥ kṣaṇa iṣyate /
pūrvabhāvabhavaṃ kāryamuta tannāśasambhavam

2.2.195

yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ /
vināśe cenna tatkāryaṃ kāryotpattau ca kā pramā

2.2.196

abhedena viśeṣeṇa dehadīpaphalādiṣu /
viśeṣadarśanaṃ yuktamasmākamanubhūtitaḥ

2.2.197

viśeṣadarśanaṃ mānaṃ yadi na sthairyadṛk kutaḥ /
diksukhe ca khadṛṣṭāntād bhāvau saccet kvacid bhaved

2.2.198

viśvaṃ pratyakṣagaṃ tyaktavā tayoryo 'numitaṃ vadet /
māyāvādivadevāsāvupekṣyo bhūtimicchatā

2.2.199

sarvapramāṇasiddhaṃ yad buddherbhedena sarvadā /
kathaṃ nu tasya buddhitvaṃ viśvamanyacca kimpramam

2.2.200

sarvaloko bibhetyañjo yasmādanubhavāt sadā /
tasyāpalāpinaḥ kiṃ na niṣpramāṇakavādinaḥ

2.2.201

so 'haṃ tadidamevāhaṃ sukhī sad gaganaṃ diśaḥ /
satyā ityādyanubhavāḥ sadā tatpratipakṣagāḥ

2.2.202

ato nirmānamakhilapramāṇapratipakṣagam /
durmataṃ ko nu gṛhṇīyād vināsuratatiṃ kvacit

2.2.203

aparaḥ śūnyamakhilaṃ manovācāmagocaram /
nirviśeṣaṃ svayambhātaṃ nirlepamajarāmaram

2.2.204

aśeṣadoṣarahitamanantaṃ deśakālataḥ /
vastutaśca tadasmīti nityopāsāparokṣitam /
rāgādidoṣarahitaṃ tadbhāvaṃ yoginaṃ nayet

2.2.205

tasyaivānādisaṃvṛttyā nānābhedātmakaṃ jagat /
sadivābhāti satyatvaṃ sāṃvṛtaṃ tasya ceṣyate

2.2.206

pāramārthikasattvaṃ tu śūnyādanyasya na kvacit /
sāṃvṛtenaiva satyena vyavahāro 'khilo bhavet

2.2.207

śūnyāt saṃvṛtiyogena viśvametat pravartate /
sṛṣṭikāle punaścānte stimitaṃ śūnyatāṃ vrajet /
iti brūte tamuddiśya jagāda jagatāṃ guruḥ

2.2.208

nāsato jagato bhāvo na hi dṛṣṭāsato janiḥ /
sataḥ kvacit pramāṇaṃ ca dṛṣṭirevākhilād varam

2.2.209

yadyevaṃ saptamarasānmadhurādiva pīnatā /
bhavejjanasya mārjārṛṅgaṃ goriva ghātakam

2.2.210

kāryārthī kāraṇaṃ sacca nopādadyāt kathañcana /
na pravarteta ceṣyāya śūnyādeveṣyasambhavāt

2.2.211

deśakālādiniyamo niṃha śūnyāt sato bhavet /
puruṣecchānusāreṇa yadi kiñcit prajāyate

2.2.212

kiṃ nānumīyate tadvad vastutvāt puruṣād bhavaḥ /
sarvasyāpi nacābhāvo viśvaṃ saditi gamyate

2.2.213

yato 'nubhavarodhe tu vacanaṃ vādinaḥ kutaḥ /
svapnabhrāntivadevedaṃ saṃvṛttyaivopalabhyate

2.2.214

yadi sattvena kiñcātra bhramo naiva nivartate /
anāderasya viśvasya nivṛttiryadi ceṣyate /
nivṛttiśca nivarteta tasyā bhrāntitvasambhavāt

2.2.215

dṛṣṭasya bhrāntitā cet syādadṛṣṭe na bhramaḥ kutaḥ /
gavāmaśṛṅgibhāvena na hi syācchaśaśṛṅgitā

2.2.216

asmākaṃ tu pramāṇena prasādādīśvarasya ca /
uktabhaṅgayā'gamānāṃ ca prāmāṇyād yujyate 'khilam

2.2.217

dṛśyatvād vimaṃta mithyā svapnavaccediyaṃ ca mā /
mithyā cet sādhyasiddhirna vyabhicāro na ced bhavet

2.2.218

sādhakatvamasatyasya sādhyaṃ vipratipattitaḥ /
tasya cetyanavasthā syāt sattvaṃ cāsyānubhūtitaḥ

2.2.219

anubhūtivirodhena mithyātve mā na kācana /
atītānāgatau kālāvapi naḥ sākṣigocarau /
tatsambandhitayā sattvamapi dṛṣṭasya sākṣigam

2.2.220

dṛḍhadṛṣṭaṃ tu yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭābhāsastato 'param /
bhrānteḥ saṃvṛtisatyasya viśeṣo 'vyabhicāravān /
tenāpyaṅgīkṛtaḥ samyak sa naḥ satyatvameva hi

2.2.221

vijñānād vyabhicāro 'sya kadācit syāditi pramā /
naiva dṛṣṭā pramā sā ca na bhavet svavirodhataḥ

2.2.222

bhedo viśeṣyadharmyādigrahaṇāpekṣayā yadi /
anyonyāśrayatāhetordurgāhya iti yanna tat

2.2.223

svarūpaṃ vastuno bhedo yanna tasya grahe grahaḥ /
anyathāsyāmunā bheda iti vaktuṃ na yujyate

2.2.224

agṛhīto yadā bhedastadā svasmāditi grahaḥ /
syāt pratītivirodhācca na hi kaścit tathā vadet

2.2.225

dharmitvapratiyogitvatadbhedā yugapad yadi /
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaścaiva gṛhyate

2.2.226

ko virodhaḥ svarūpeṇa gṛhīto bheda eva tu /
asyāmuṣmāditi punarviśeṣeṇaiva gṛhyate

2.2.227

kiñca bhedaḥ kathaṃ grāhya iti yaḥ paripṛcchati /
dharmyādibhedagrahaṇāt tenokto 'nyonyasaṃśrayaḥ

2.2.228

anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ /
anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ

2.2.229

etādṛśasya vaktārāvubhau jātyuttarākarau /
māyī mādhyamikaścaiva tadupekṣyau bubhūṣubhiḥ

2.2.230

yacchūnyavādinaḥ śūnyaṃ tadeva brahma māyinaḥ /
na hi lakṣaṇabhedo 'sti nirviśeṣatvatastayoḥ

2.2.231

anṛtādivirodhitvamubhayośca svalakṣaṇam /
svavākyābhāvasaṃvādānna kṛtyaṃ prativādinaḥ

2.2.232

tatpakṣa iti vaidharmyānna svapnādivadityajaḥ /
aprayatnānnirācakre ceti dṛṣṭiviruddhatām /
niṣpramāṇatvamapyasya sūcayāmāsa viśvakṛt

2.2.233

jñānamevaikamakhilajñeyākāraṃ prabhāsate /
tatra santatibhedaśca svabhedo bheda eva ca /
kalpitāḥ pratibhāsante nānāsaṃvṛtibhūmiṣu

2.2.234

ityetadapi no yuktaṃ na hi jñānatayā jagat /
bhāsate 'nubhavasyaiva viruddhatvādapeśalam

2.2.235

tanmataṃ kṣaṇikatvācca jñānasya sthirarūpataḥ /
jñeyasyoktaprakāreṇa sarvaśrutivirodhataḥ /
anubhūtiviruddhatvādapi pakṣā ime 'śivāḥ

2.2.236

āha kṣapaṇako viśvaṃ sadasad dvayamadvayam /
dvayādvayamatatsarvaṃ saptabhaṅgisadātanam

2.2.237

naitat padārtha ekasmin yuktaṃ dṛṣṭivirodhataḥ /
bhāvābhāvatayā viśvaṃ yena rūpeṇa mīyate /
tadrūpameva taditi niyamaḥ kena vāryate

2.2.238

tattaddoṣanivṛttyarthaṃ svīkṛtā tattadātmanā /
yadi tairakhilairdeṣairlipyate caladarśanaḥ

2.2.239

atihāya pramāṇāptaṃ niyamaṃ sadasattayā /
aśeṣamāviruddhaṃ ca nirmānaṃ vyāhataṃ sadā

2.2.240

sarvaprakāraṃ vadato dṛṣṭahāniramagrahaḥ /
svavyāhatatvamityādyā doṣāḥ sarve bhavanti hi

2.2.241

vakti svaprabhamātmānaṃ dehamānaṃ tadapyalam /
duṣyaṃ nānāśarīreṣu praveśādanyathābhavāt

2.2.242

anyathābhāvi yad vastu tadanityamiti sthitiḥ /
tanmate tadanityatvaṃ pudgalasyānivāritam

2.2.243

nānityatāsmatpakṣe tu caitanyāderviśeṣiṇaḥ /
lakṣaṇasya nivṛttau tu syānna taccetane kvacit

2.2.244

otaprotātmakatvaṃ tu paṭe dehe 'ṅgasaṃsthitiḥ /
ityādilakṣaṇasyaiva nivṛttau syādanityatā

2.2.245

bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate /
naivaṃ tasyānyathābhāvo yasyānityatvamīritam

2.2.246

rūpādiyuktasya tathā jagannāśitvasiddhaye /
vyāptyā tayānyathābhāvādātmano 'nityatā bhavet

2.2.247

nityordhvagatirapyeṣā yā muktiriti kathyate /
alokākāśamāptasya kathaṃ na vikṛtiśca sā

2.2.248

kīdṛśaścānyathābhāvo nāśahetutayeṣyate /
saṃsthānāpagamaścet sa na hi bhūsāgarādiṣu

2.2.249

yaḥ kaścidanyathābhāvo yadi muktiśca tādṛśī /
dehamāne vikāraḥ syāditi sthāsnūnanātmanaḥ

2.2.250

āha hastyādideheṣu hyapi syādanyathābhāvaḥ /
aṇudehasya jīvasya gajatve vikṛtirhi yā /
dehavyāptyai viśeṣaḥ kastasyāḥ sthāsnutanau ca nuḥ

2.2.251

gītāt puṣpaphalāvāptiḥ sparśāt kārśyaṃ rasāt sthitiḥ /
api vṛkṣasya dṛśyanta iti nānātmatā bhavet /
evañcātmākārtsnyamiti tata evāha vedavit

2.2.252

sarvajñatvādikaiḥ sarvairguṇairyuktaṃ sadāśivam /
jagadvicitraracanākartāraṃ doṣavarjitam

2.2.253

āhuḥ pāśupatāstacca bahuśrutivirodhataḥ /
nopādeyaṃ mataṃ hyasya devasya stuhi gartagam

2.2.254

utpipeṣa śirastasya gṛṇīṣe satpatiṃ padam /
yad viṣṇorupamaṃ hantuṃ rudramākṛṣṭate mayā

2.2.255

dhanuryaṃ kāmaye taṃ tamugraṃ mā śiśnadevatāḥ /
ghnañchiśnadevāneko 'sāvāsīnnārāyaṇaḥ paraḥ

2.2.256

tasmād rudraḥ samprasādaścābhūtāṃ vaiṣṇavaṃ makham /
yajñena yajñamayajantābadhnan puruṣaṃ paśum

2.2.257

yo bhūtānāmadhipatī rudrastanticaro vṛṣā /
ityādiśrutisāmarthyāt pāratantryaṃ janirmṛtiḥ

2.2.258

parādhīnaparaprāptirajñatvaṃ praḷaye 'bhavaḥ /
pratīyante sadoṣatvānneśaḥ paśupatistataḥ

2.2.259

aśarīratvatastasya sambandho jagatā kvacit /
kartṛtvena na yujyeta dehino jñānadṛṣṭitaḥ

2.2.260

na ca dehādivad viśvamasya syād bhogasambhavāt /
adhiṣṭhāne sthitaḥ kartā kāryaṃ kurvan pratīyate /
nāsyādhiṣṭhānayogo 'sti bhūtānāṃ praḷaye tadā

2.2.261

adehaścedasārvajñaḥ śilākāṣṭhādivat sadā /
dehī cedantavāneva yajñadattanidarśanāt

2.2.262

nacaitadakhilaṃ viṣṇau śrutiprāmāṇyagauravāt /
manobuddhayaṅgitāṃ viṣṇorlakṣayāmo ya eva saḥ

2.2.263

sa eva deho vijñānamaiśvaryaṃ śaktirūrjitā /
deho viṣṇorna te viṣṇo vāsudevo 'grato 'bhavat

2.2.264

eko nārāyaṇastvāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ /
ajasya nābhāvadhyekamarpitaṃ mātrayā paraḥ

2.2.265

saddehaḥ sukhagandhaśca jñānabhāḥ satparākramaḥ /
jñānajñānaḥ sukhasukhaḥ sa viṣṇuḥ paramākṣaraḥ

2.2.266

ānanda eka evāgra āsīnnārāyaṇaḥ prabhuḥ /
priyaṃ tasya śire modapramodau ca bhujau hareḥ

2.2.267

ānando madhyato brahma pucchaṃ nānyadabhūt kvacit /
manaso 'syābhavad brahmā lalāṭādapi śaṅkaraḥ

2.2.268

pakṣayorgaruḍaḥ śeṣo mukhādāsa sarasvatī /
sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt

2.2.269

ityādiśrutisandarbhabalānnityaguṇātmanaḥ /
viṣṇordehājjagat sarvamāvirāsīditīyate

2.2.270

mānavattvād virodhaḥ ko nāmānaṃ kvacidiṣyate /
avirodho virodhaśca mānenaiva hi gamyate

2.2.271

ata uktaṃ samastaṃ ca vāsudevasya yujyate /
śivādināmayuktāśca śrutayo viṣṇuvācakāḥ

2.2.272

nāmāni sarvāṇi ca yameko yo devanāmadhāḥ /
viṣṇunāmāni nānyasya sarvanāmā hariḥ svayam

2.2.273

na nārāyaṇanāmāni tadanyeṣvapare harau /
ityādiśrutayastatra mānaṃ coktaḥ samanvayaḥ

2.2.274

purāṇāni purāṇādyairviruddhatvānna tat pramā /
tadviruddheṣu no mānaṃ pūrvāparavirodhataḥ

2.2.275

samabrāhmavirodhācca niyamād vaiṣṇaveṣvapi /
mohārthamuktitaścaiva viṣṇureko guṇārṇavaḥ

2.2.276

skandasūryagaṇeśādimatāni nyāyato 'mutaḥ /
nirākṛtānyaśeṣeṇa siddhāntasyāviśeṣataḥ

2.2.277

nirākṛtau viśeṣasya bhāvācchaktimataṃ pṛthak /
dūṣyate mahatī devī hrīṅkarī sarvakāraṇam /
tripurābhairavītyādināmabhiḥ sābhidhīyate

2.2.278

tasyāḥ sadāśivādyāśca jāyante devamānuṣāḥ /
bhūtabhautikamapyetaditi tannopapadyate

2.2.279

dṛṣṭā pumbhyaḥ sadā sṛṣṭiḥ strīpumbhyo vā viśeṣataḥ /
kevalābhyo na hi strībhyastata utpattyasambhavāt

2.2.280

nārcyaṃ mahāvāmamataṃ vāmairanyadudīryate /
śivopasarjanā śaktiḥ sasarjedaṃ samantataḥ

2.2.281

iti taccopapannaṃ na śivasyākaraṇatvataḥ /
adehatvādapi hyanye brūyuḥ sarvajñamīśvaram

2.2.282

aṇuvāmā na tadyuktamīśavādapraveśanāt /
sārvajñyādiguṇairyuktaṃ gurukalpanayā dvayam

2.2.283

na yujyate hyatastvīśa eka eva prayojakaḥ /
uktadoṣaśca tatpakṣa iti naivātra dūṣyate

2.2.284

śrutismṛtītihāsānāṃ sāmastyena virodhataḥ /
satāṃ jugupsitatvācca nāṅgīkāryaṃ hi tanmatam

2.2.285

pañcarātraniṣedhārthametānyācakṣate yadi /
sūtrāṇyativiruddhaṃ tad yata āha sa bhārate

2.2.286

pañcarātrasya kṛtsnasya vaktā nārāyaṇaḥ svayam /
jñāneṣveteṣu rājendra sarveṣvetad viśiṣṭate

2.2.287

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa /
ekāntabhāvopagatā vāsudevaṃ viśanti te

2.2.288

iti gītā ca tacchāstrasaṅkṣepa iti hīritam /
vedena pañcarātreṇa bhaktayā yajñena caiva hi

2.2.289

dṛśyo 'haṃ nānyathā dṛśyo varṣakoṭiśatairapi /
iti vārāhavacanaṃ ślokā iti vacaḥ śrutau

2.2.290

vedaiśca pañcarātraiśca dhyeyo nārāyaṇaḥ paraḥ /
pañcarātraṃ ca vedāśca vidyaikaiva dvidheyate

2.2.291

ityādivedavacanaiḥ pañcarātramapodyate /
kathamevātra doṣaḥ ka utpattirjño 'ta ityapi

2.2.292

ihaivoktā nacābhūtabhāvastatrāpi kathyate /
anādikarmaṇā baddho jīvaḥ saṃsāramaṇḍale

2.2.293

vāsudevecchayā nityaṃ bhramatīti hi tadvacaḥ /
na hi saṃsārasāditvaṃ pañcarātroditaṃ kvacit

2.2.294

jīvābhimāniśeṣasya nāmnā saṅkarṣaṇasya tu /
vāsudevājjaniḥ proktā pradyumnasya tatastathā

2.2.295

mano 'bhimāninaḥ kāmasyaivaṃ sākṣāddhareḥ kvacit /
saṅkarṣaṇādināmnaiva nityācintyoruśaktitaḥ /
vyūha ukto 'nyathānūdya kathaṃ duṣṭatvamucyate

2.2.296

yadi vidyāccaturvedānitivad vedapūraṇam /
pañcarātrāditi kuto dveṣaḥ śāṇḍilyavartane

2.2.297

ataḥ paramaśāstrorudveṣāduditamāsuraiḥ /
dūṣaṇaṃ pañcarātrasya vīkṣāyāmapi na kṣamam

2.2.298

ato 'śeṣajagaddhātā nirdoṣoruguṇārṇavaḥ /
nārāyaṇaḥ śrutigaṇatātparyādavasīyate

2.2.299

andhaṃ tamaḥ praviśanti ye tvavidyāmupāsate /
tato bhūya ivāpsyanti ye tasyā naiva nindakāḥ

2.2.300

tato vidyāmavidyāṃ ca yo jānātyubhayaṃ saha /
doṣajñānādatītyaitān vidyayāmṛtamaśnute

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc