અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 2.2

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીબ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
સ્મૃતિયુક્તિશ્રુતિગુણયુક્તયો બહુયુક્તયઃ ।
એવં ચતુર્વિધા નૈવ વિરુદ્ધયન્તે ઽન્વયં પ્રતિ

ઇતિ પ્રથમપાદેન નિર્ણીતે ઽપ્યભિયોગતઃ ।
દર્શનાનાં પ્રવૃત્તત્વાન્મન્દ આશઙ્કતે પુનઃ

અનાદિકાલતો વૃત્તાઃ સમયા હિ પ્રવાહતઃ ।
નચોચ્છેદો ઽસ્તિ કસ્યાપિ સમયસ્યેત્યતો વિભુઃ

ભ્રાન્તિમૂલત્વમેતેષાં પૃથગ્ દર્શયતિ સ્ફુટમ્ ।
તર્કૈર્દૃઢતમૈરેવ વાક્યૈશ્ચાગમવાદિનામ્

દૌર્લભ્યાચ્છુદ્ધબુદ્ધીનાં બાહુલ્યાદલ્પવેદિનામ્ ।
તામસત્વાચ્ચ લોકસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનપ્રસક્તિતઃ ।
વિદ્વેષાત્ પરમે તત્ત્વે તત્ત્વવેદિષુ ચાનિશમ્

અનાદિવાસનાયોગાદસુરાણાં બહુત્વતઃ ।
દુરાગ્રહગૃહીતત્વાદ્ વર્તન્તે સમયાઃ સદા

તથાપિ શુદ્ધબુદ્ધીનામીશાનુગ્રહયોગિનામ્ ।
યુયુક્તયસ્તમો હન્યુરાગમાનુગતાઃ સદા

ઇતિ વિદ્યાપતિઃ સમ્યક્ સમયાનાં નિરાકૃતિમ્ ।
ચકાર નિજભક્તાનાં બુદ્ધિશાણત્વસિદ્ધયે

ચેતનાચેતનં તત્ત્વદ્વયમેવ નિરીશ્વરાઃ ।
આહુસ્તત્ પઞ્ચપઞ્ચત્વવિભાગસ્થમચેતનમ્ ।
ચેતનં તદસઙ્ખયાતં ભિન્નમન્યદ્ લયં ભવેત્

અચેતનસ્ય કર્તૃત્વં સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિગદ્યતે ।
પરસ્પરવિભેદશ્ચ કાર્યાણામાલયં ભવેત્

ભોક્તૃણાં ચેતનસ્યાહુઃ કેચિત્ તામપિ નાપરે ।
સ્વરૂપચૈતન્યબલાત્ સ્વપ્રકાશાચ્ચ ભોગિતામ્

પ્રકૃતેશ્ચ સ્વરૂપસ્ય વિવેકાગ્રહમેવ તુ ।
અભોગવાદિનો ભોગમાહુર્ભેદગ્રહાત્ તયોઃ

ભોગિનાં મુક્તિરુદ્દિષ્ટા સ એવાભોગવાદિનામ્ ।
ઈશસ્યાસઙ્ગ્રહાદેવ ન યુક્તૌ તાવુભાવપિ

ચેતનેચ્છાનુસારેણ યદા દૃષ્ટઃ પટોદ્ભવઃ ।
એતાદૃશત્વમન્યસ્ય વસ્તુત્વાત્ કેન વાર્યતે

ન ચ કાચિત્ પ્રમોક્તાર્થે શ્રુતિરેવ પ્રમા હિ નઃ ।
આપ્તત્વમુક્તમાર્ગેણ વક્તુર્નૈવોપપદ્યતે

અપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વસ્ય સ્વીકારાદપિ માયિવત્ ।
સ્વોક્તાખિલનિષેધી સ્યાન્ન ચ કિઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધયતિ

ઇદં નાચેતનવશં વસ્તુત્વાત્ પ્રતિપન્નવત્ ।
ઇત્યેવ પ્રતિષિદ્ધસ્ય કેન મૂલાનુમા ભવેત્

સ્વતન્ત્રવૃત્તી રચના સા ચૈવાચેતને કુતઃ ।
અચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ચાત્મપ્રમાહતમ્

સ્વેચ્છાનુસારિતામેવ સ્વાતન્ત્ર્યં હિ વિદો વિદુઃ ।
કુત ઇચ્છાચેતનસ્ય સેચ્છં ચેત્ કિમચેતનમ્

ઇચ્છામ્યહમિતિ હ્યેવ નિજાનુભવરોધતઃ ।
અચેતનેચ્છાપગતા યદિ ભેદાગ્રહો ઽત્ર ચ

કથં ન સ ઘટસ્ય સ્યાન્મનો મ ઇતિ ભેદતઃ ।
મનસો ઽપિ ગૃહીતત્વાદુભયાત્મકતા યતઃ

કામસ્ય તુ મનઃ કામઃ પ્રિયાપ્રિયવિભેદતઃ ।
દ્વૈવિધ્યં દૃશ્યતે ચાસ્ય તસ્માદ્ ભેદાગ્રહઃ કુતઃ

રચનાનુપપત્તેસ્તન્ન સર્વજ્ઞાનુમાગતમ્ ।
અચેતનં જગત્કર્તૃ પયો ઽમ્બ્વાદિ ચ નોપમા

એતત્પ્રશાસ્તિવચનાચ્ચેતનાચેતનસ્ય ચ ।
દ્વૈવિધ્યે ઽપિતુ કામાદેઃ કુતઃ સ્વામિત્વમાત્મનઃ

સાક્ષાદનુભવારૂઢં શક્યતે ઽપોદિતું ક્વચિત્ ।
ઇચ્છાસ્વામિત્વમેવોક્તમિચ્છાવત્ત્વં નચાપરમ્

કિઞ્ચિત્ તદ્વશગત્વે ઽપિ સ્વામિત્વં લોકવદ્ ભવેત્ ।
સર્વાત્મતન્ત્રકામાદેઃ કિમુતૈવ પરેશિતુઃ

ન ચાનુભવગં કામસ્વામિત્વં વેદવાગપિ ।
શક્તાપવદિતું તસ્માત્ સા તદન્યાભિધાયિની

મોક્ષકામો ભવેદન્યો યદિ મુક્તાદ્ ભવિષ્યતઃ ।
મોક્ષકામસ્ય કિં તેન સ્વનાશાર્થં ચ કો યતેત્

કર્તૃત્વં યસ્ય તસ્યૈવ ભોક્તૃત્વમુપલભ્યતે ।
વિભાગે ચ તયોર્માનં નૈવ કિઞ્ચિત્ ક્વચિદ્ ભવેત્

સર્વમાનવિરોધૈકદુર્દીક્ષાદીક્ષિતસ્ત્વયમ્ ।
માયાવાદ્યુપમાં યાયાત્ તચ્ચશબ્દાન્નિરાકૃતઃ

સાઙ્ખયસ્તુ સેશ્વરો બ્રૂતે ક્ષેત્રાનુગ્રહશક્તિમાન્ ।
અસ્તીશ્વરઃ સ્વયમ્ભાતઃ ક્લેશકર્માદિવર્જિતઃ

ક્ષેત્રશક્તિમતી સૈવ પ્રકૃતિર્બીજશક્તિમાન્ ।
જીવઃ પર્જન્યવદ્ દૈવશક્તિમાનીશ્વરઃ સ્મૃતઃ

પૃથિવીવત્ પ્રધાનં તજ્જીવઃ સન્નિધિમાત્રતઃ ।
બીજાવપનકર્તેવેત્યત્ર પ્રાહ પ્રભુઃ સ્વયમ્

અન્યત્ર કાપિ શક્તિર્ન સ્વાતન્ત્ર્યેણેશ એવ હિ ।
શક્તીસ્તાઃ પ્રેરયત્યઞ્જસ્તદધીનાશ્ચ સર્વદા

સત્તાપ્રધાનપુરુષશક્તીનાં ચ પ્રતીતયઃ ।
પ્રવૃત્તયશ્ચ તાઃ સર્વા નિત્યં નિત્યાત્મના યતઃ

યથા નિત્યતયા નિત્યં નિત્યશક્તયા સ્વયેશ્વરઃ ।
નિયામયતિ નિત્યં ચ ન ઋતે ત્વદિતિ શ્રુતેઃ

સ્વભાવજીવકર્માણિ દ્રવ્યં કાલઃ શ્રુતિઃ ક્રિયાઃ ।
યત્પ્રસાદાદિમે સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા

ઇતિ શ્રુતેર્ન સત્તાદ્યા અપિ નારાયણં વિના ।
તત્પતઞ્જલિવિન્ધ્યાદિમતં ન પુરુષાર્થદમ્

ચાર્વાકૈરુચ્યતે માનમક્ષજં નાપરં ક્વચિત્ ।
દેહ આત્મા પુમર્થશ્ચ કામાર્થાભ્યાં વિના ન હિ

યદેવં દર્શનેનાસ્ય કો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષગોચરઃ ।
લબ્ધસ્તેનૈવ હિ નરૈઃ શાસ્ત્રાત્ કિં મોહનં વિના

સ્વપરાર્થવિહીનત્વાત્ સ્વમતેનૈવ નિષ્ફલમ્ ।
કિમિત્યુન્મત્તવચ્છાસ્ત્રં વૃથા પ્રલપતિ સ્વયમ્

દેહાદન્યો ઽનુભવત આત્મા ભાતિ શરીરિણામ્ ।
મમ દેહ ઇતિ વ્યક્તં મમાર્થ ઇતિવત્ સદા

પ્રત્યક્ષસ્યૈવ માનત્વમિતિ કેનાવસીયતે ।
યદિ તત્સાધકં વેદપ્રામાણ્યે ન કથં ભવેત્

ન ચાન્યામાનતા ક્વાપિ પ્રમાણેનાવસીયતે ।
સ્વમતેનાર્થરહિત ઉપેક્ષ્યઃ પક્ષ ઈદૃશઃ

સન્નિધાનાચ્ચેતનસ્ય વર્તતે યદ્યચેતનમ્ ।
તથાપ્યબુદ્ધિપૂર્વત્વાદુક્તદોષઃ સમો ભવેત્

અઙ્ગિત્વં પુરુષસ્યૈવ સર્વૈરપ્યનુભૂયતે ।
તદઙ્ગત્વોક્તિતશ્ચૈવ સ્યાત્ સર્વસ્યાપલાપકઃ ।
કિમુ સર્વેશ્વરસ્યાસ્ય હ્યપલાષાદ્ યતો ઽખિલમ્

અઙ્ગિત્વં યદિ તસ્યૈવ સ્વાતન્ત્ર્યં ચેન્નચાખિલમ્ ।
તત્પ્રેરણે ઽપ્યશક્તત્વાત્ સ્વતન્ત્રો ઽન્યો હ્યપેક્ષિતઃ

ન ચ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધતઃ ।
હિતાકૃત્યાદિદોષાચ્ચ ભદ્રં નાનીશ્વરં મતમ્

સંસારિણો ઽન્યં સર્વેશં સર્વશક્તિમનૌપમમ્ ।
ચેતનાચેતનસ્યાસ્ય સત્ત્વાદેસ્તદધીનતામ્ ।
નાઙ્ગીકુર્વન્તિ યે તેષાં સર્વેષાં ચ સમા ઇમે

તસ્માચ્છ્રુતિપ્રમાણેન યુક્તિભિશ્ચ પરો હરિઃ ।
અઙ્ગીકાયર્તમો નિત્યઃ સર્વૈરપિ સુનિશ્ચિતમ્

નિત્યજ્ઞાનપ્રયત્નેચ્છં સઙ્ખયદ્યૈરપિ પઞ્ચભિઃ ।
યુક્તમીશં વદન્ત્યન્યે તદિચ્છાદૃષ્ટચોદિતાઃ ।
પરમાણવશ્ચતુર્વર્ગાઃ સંયુજ્યન્તે દ્વિશો ઽખિલાઃ

પરમાણુદ્વયેનૈવ દ્વયણુકં નામ જાયતે ।
દ્વયણુકત્રયેણ તૃયણુકં તૈશ્ચતુર્ભિસ્તદાત્મકમ્

તતસ્ત્વનિયમેનૈવ ખણ્ડાવયવિનાં ભવઃ ।
તતશ્ચાનિયમેનૈવ સર્વાવયવિસમ્ભવઃ

કારણં સમવાય્યાખ્યં પરમાણ્વાદિ તત્ર હિ ।
ઈશેચ્છાદૃષ્ટકાલાસ્તુ નિમિત્તં કારણં મતમ્

સામાન્યાન્ત્યવિશેષૌ ચ સમવાયશ્ચ તત્ત્રયમ્ ।
નિત્યં ક્રિયા અનિત્યાસ્તુ ગુણદ્રવ્યે દ્વિરૂપકે

કાર્યે ગુણક્રિયાણાં તુ સમવાય્યન્યકારણમ્ ।
કારણસ્થા ગુણાદ્યાસ્તુ સંયોગો દ્રવ્યકારણમ્

એવં સ્થિતે ઽપિ સિદ્ધાન્તે વિશેષસ્તત્ર કલ્પિતઃ ।
દ્વયણુકે પરમાણૌ ચ હ્રસ્વત્વં પરિમણ્ડલમ્

ન કારણં કાર્યગુણે વૈરૂપ્યં તત્ર કારણમ્ ।
ઇત્યાહુસ્તાનથોવાચ વિદ્યાધીશઃ સ્વયં પ્રભુઃ

મહત્ત્વં ચૈવ દીર્ઘત્વં તૃયણુકાદ્યેષુ કલ્પિતમ્ ।
તસ્માચ્ચ સદૃશં કાર્યં તત્કાર્યેષૂપજાયતે

યથા તથૈવ હ્રસ્વત્વાત્ પારિમાણ્ડલ્યતો ઽપિ હિ ।
જાયેત સદૃશં કાર્યે પરિમાણં સમત્વતઃ

ન ચેન્મહત્ત્વતશ્ચૈવ દીઘર્ત્વાદપિ નો ભવેત્ ।
સદૃશસ્ય હિ કાર્યસ્ય નૈવ યોગઃ કથઞ્ચન

અપ્રત્યક્ષત્વમેવં સ્યાદ્ યતઃ કાર્યેષ્વણુત્વતઃ ।
ઇતિ ચેન્ન મહત્ત્વં ચ પરમાણાવણાવપિ ।
કથં તૃયણુકપૂર્વેષુ નાણુત્વમપિ કથ્યતે

પ્રત્યક્ષત્વતદન્યત્વે પુરુષાપેક્ષયાખિલે ।
અણુત્વં ચ મહત્ત્વં ચ યતો વસ્તુવ્યપેક્ષયા

તારતમ્યસ્થિતા યસ્માત્ પદાર્થાઃ સર્વ એવ ચ ।
યથા મહત્ત્વવિશ્રાન્તિસ્તથાણુત્વસ્ય ચેષ્યતે

પરિમાણત્વતશ્ચેન્ન મહત્ત્વસ્યાપિ વિશ્રમઃ ।
દૃશ્યતે ઽનન્ત ઇત્યેવ તથાનન્ત્યમણાવપિ

ન મહત્તત્વગુણત એતાવાનિતિ હીશ્વરઃ ।
પરિચ્છિન્નસ્તથાણોશ્ચ નૈતાવદ્ભાગતા ક્વચિત્

વિશ્રાન્તો યદ્યનન્તાંશઃ કશ્ચિદસ્તીતિ ગમ્યતે ।
નાવસાયયિતું શક્યો વિરોધાદેવ કેવલમ્

કેવલં સાક્ષિમાનેન કાલો દેશો ઽપિ નાન્તવાન્ ।
અપર્યવસિતિશ્ચાણોર્દૃશ્યતે સક્ષિણા દ્વયોઃ

યદિ નો સાક્ષિગમ્યં તન્મહત્ત્વં કેન ગમ્યતે ।
વિશ્રાન્તિસ્તારતમ્યેન દૃશ્યતે હ્યનુમાનતઃ

યદ્યાગમાદનન્તં તન્મહત્ત્વમવગમ્યતે ।
અનન્તમેવ ચાણુત્વં કુતો નૈવાવસીયતે

મહત્ત્વાણુત્વયોર્નૈવ વિશ્રાન્તિરુપલભ્યતે ।
અન્યદેવ હ્યનન્તત્વં મહત્ત્વાણુત્વયોઃ સમમ્

બહુત્વાલ્પત્વયોર્યદ્વત્ સાઙ્ખયાયામુપલભ્યતે ।
આનન્ત્યમેકભાગાનાં તાવત્ત્વં હ્યેવ ગણ્યતે

અણીયાંશ્ચ મહીયાંશ્ચ ભગવાનાગમોદિતઃ ।
આનન્ત્યવાચકઃ શબ્દો દ્વિધાનન્ત્યે ઽપિ માનતામ્

યાતિ નૈવ ગુણાલ્પત્વં કાલાત્પત્વં ચ માનગમ્ ।
સર્વકાલગતસ્યાલ્પકાલે ઽપિ સ્યાદવસ્થિતિઃ

મહાગુણસ્ય ચાલ્પો ઽપિ ગુણઃ સ્યાદિતિ ચેદ્ ભવેત્ ।
તાવત્ત્વમેવ નૈવ સ્યાદ્ દેશે ઽપ્યેતન્ન નો મતમ્

મહતો ઽલ્પત્વમપિ હિ વ્યોમવત્ પ્રાહ વેદવિત્ ।
યદ્યલ્પદેશસંસ્થાનં ન સર્વત્રાપિ નો ભવેત્

સ્થિતસ્ય હ્યલ્પદેશેષુ સર્વગત્વં ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ।
એકત્રાપ્યનવસ્થસ્ય કુત એવાખિલસ્થતા

શૂન્યત્વમેવ તસ્ય સ્યાદ્ યસ્યૈકત્રાપિ ન સ્થિતિઃ ।
અતો નાણુત્વવિશ્રાન્તિર્ન મહત્ત્વસ્ય ચ ક્વચિત્

ઉભયાનન્ત્યયુક્ તસ્માદ્ યદિ મુખ્યમહદ્ ભવેત્ ।
તચ્ચ બ્રહ્મ પરં સાક્ષાત્ સર્વાનન્ત્યયુતં સદા

યદિ સાક્ષી સ્વયમ્ભાતો ન માનં કેન ગમ્યતે ।
અક્ષજાદેશ્ચ માનત્વમનવસ્થાથવા ભવેત્

અતઃ સર્વપદાર્થાનાં ભાગાઃ સન્ત્યેવ સર્વદા ।
સર્વદિક્ષ્વપિ સમ્બન્ધાદવિભાગઃ પરાણુતા

તત્સંયોગાદનિયતાત્ પદાર્થાનાં જનિર્ભવેત્ ।
દ્વયોરેવ તુ સંયોગ ઇતિ કેનાવસીયતે

કારણસ્ય ગુણાસ્તેન ભવેયુઃ કાર્યગા અપિ ।
તારતમ્યેન સર્વે ઽપિ મહાન્તશ્ચાણવો યતઃ

ન ચ તત્પ્રોક્તસૃષ્ટૌ તુ માનં કેવલકલ્પના ।
કથં સાક્ષિમિતસ્યાસ્ય શક્નુયાદ્ વારણે ક્વચિત્

યદિ સાક્ષિમિતં નૈતન્નાનુમા તત્ર વર્તતે ।
પક્ષીકર્તુમશક્યત્વાત્ કુત એવાનુમા ભવેત્

યત્ર નાસ્તિ પદન્યાસઃ કસ્તં વિષયમાપ્નુયાત્ ।
દેશાન્તરાદિશબ્દશ્ચ શશશૃઙ્ગાદિશબ્દવત્

સદૃશં ચ સજાતીયં નાસ્મત્પક્ષે કિમ્ એવ હિ ।
યેનૈવ ચ પ્રકારેણાત્યસિદ્ધમનુમીયતે ।
તેનૈવ શશૃઙ્ગાદેઃ શક્યમસ્તિત્વકલ્પનમ્

પ્રત્યક્ષમાગમો વાપિ ભવેદ્ યત્ર નિયામકઃ ।
સૈવ વ્યાપ્તિર્ભવેન્માનં નાન્યા સન્દિગ્ધમૂલતઃ

સહદર્શનમાત્રેણ ન વ્યાપ્તિરવસીયતે ।
યદૈવાવ્યતિરેકસ્ય હ્યક્ષજં વાગમો ભવેત્ ।
તન્નિર્ધારિતયુક્તિર્વા વ્યાપ્તિઃ સૈવાપરા ન હિ

અન્યથા સપ્તમરસભવો ઽપ્યનુમયાઽપતેત્ ।
અનિષ્ટાનિ ચ સર્વાણિ હ્યનુમા કામચારિણી

કાર્યકારણયોશ્ચૈવ ગુણાદેઃ પઞ્ચકસ્ય ચ ।
ભિન્નસ્યૈવ તુ સમ્બન્ધઃ સમવાયો ઽન્ય ઈર્યતે

ભિન્નત્વસામ્યતસ્તસ્ય તાભ્યાં યોગો ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ।
સ સ્વનિર્વાહકશ્ચેત્ સ્યાદ્ દ્રવ્યમેવ તથા ન કિમ્

વિશેષસ્તદ્ગતત્વાદિર્યદ્યભિન્ને ઽવસીયતે ।
ગુણક્રિયાદિરૂપસ્ય નિષેધઃ કેન હેતુના

દ્રવ્યમેવ તતો ઽનન્તવિશેષાત્મતયા સદા ।
નાનાવ્યવહૃતેર્હેતુરનન્તત્વં વિશેષતઃ

વિશેષશ્ચ વિશેષી સઃ સ્વેનૈવ સમવાયવત્ ।
કલ્પનાગુરુતાદોષાત્ પદાર્થાન્તરતા ન હિ

કલ્પયિત્વા ષટ્ પદાર્થાન્ સાભાવાનપિ કેવલમ્ ।
એકસ્મિન્ સ વિશેષશ્ચેત્ કિં પૂર્વં તસ્ય વિસ્મૃતિઃ

યેન પ્રત્યક્ષસિદ્ધેન વ્યવહારો ઽખિલો ભવેત્ ।
ભાવાભાવવિભાગેન યં વિના ન કથઞ્ચન

અભેદેન પ્રતીતિશ્ચ કાર્યકારણપૂર્વકે ।
અભાવાન્તે પદાર્થે ઽસ્મિન્ સવિશેષાવસીયતે

સામાન્યાદિપદાર્થેષુ તન્નિષ્ઠત્વાદયો ઽખિલાઃ ।
કથં ધર્મા નિવાર્યન્તે વસ્ત્વૈક્યે ઽપિ હિ વાદિભિઃ

કાર્યસ્ય તત્તન્નિષ્ઠત્વં ગુણાદેર્વ્યાપિતાદિકઃ ।
કથં વિશેષો નૈવાસ્તિ સ ચ ધર્મો ઽપરો યદિ

ષટ્પદાર્થાતિરેકઃ સ્યાત્ પદાર્થાનિયમે ઽપિ હિ ।
ધર્મસ્ય ધર્મસન્તાનાદનવસ્થાકરો ભવેત્

સામાન્યસ્યાપિ સામાન્યં ગુણસ્યાપિ ગુણો હ્યતઃ ।
નાઙ્ગીકૃતઃ સ ચ યદિ નાનવસ્થા ક્વચિદ્ ભવેત્

અસ્મત્પક્ષે ગુણાદ્યાશ્ચ તદ્વન્તો હિ વિશેષતઃ ।
અનન્યત્વાન્નાનવસ્થા ભેદો નાશે ભવેત્ તથા

વિશેષમેવ સંશ્રિત્ય વિશેષો બલવાન્ યતઃ ।
દૃષ્ટિપ્રમાણતશ્ચૈવ વિરોધો દર્શને કથમ્

વિરોધો હ્યવિરોધશ્ચ યતો દર્શનમાનગૌ ।
તતો દૃષ્ટે વિરોધસ્તુ સદ્ભિરાપાદ્યતે કથમ્

અભિન્નો ભગવાન્ સ્વેન તદન્યેન વિભેદવાન્ ।
નિત્યા ધર્માસ્તદીયાસ્તુ સર્વે ઽસ્માન્નૈવ ભેદિનઃ

સામસ્ત્યોચ્છેદિનો ઽન્યત્ર ધર્મા ઉભયરૂપકાઃ ।
ભાવે ત એવ ચોચ્છેદાત્ તદન્યે ચ સમસ્તશઃ

અંશાંશિનોરભેદેન ત્વંશસંયોગ એવ હિ ।
અંશિનો નાનવસ્થાતો યદ્યપ્યંશેષ્વવિશ્રમઃ

એકસ્મિન્ જાત એવાન્યઃ સંયોગો જાયતે યદિ ।
અનવસ્થા તદૈવ સ્યાત્ સંયોગૈક્યે ભવેત્ ક્વ સા

અંશે સંયોગદૃષ્ટેશ્ચ દૃષ્ટે કા સાનવસ્થિતિઃ ।
યદ્યંશગો ન સંયોગઃ કાર્યેષુ પ્રથિમા કથમ્

પરમાણોરણોર્નાસ્તિ મહત્તેત્યદ્ભુતં વચઃ ।
અણૂનાં પ્રથિમાપેક્ષાં વિનૈવ તૃયણુકે ઽપિ સઃ ।
પરમાણોર્મહત્ત્વં ચ વિનેત્યેતદ્ વચઃ કથમ્

અંશિનો ઽંશૈરભેદો ઽયમંશેન તુ ભિદાભિદા ।
સર્વપ્રત્યક્ષવિષયઃ કથમેવ હ્યપોહ્યતે

સંયોગશ્ચ વિભાગશ્ચ ભેદશ્ચૈવ પૃથક્ પૃથક્ ।
અન્યોન્યપ્રતિયોગેન હ્યુભયોરપિ દૃશ્યતે

ભિન્ના ઇતિ તુ ભેદાનાં સમુદાયો હિ દૃશ્યતે ।
યથૈવ ચ પદાર્થાનામનયોર્ભેદ ઇત્યપિ

ઇતો ઽમુષ્યામુતો ઽપ્યસ્ય ભેદો દૃષ્ટો દ્વિધર્મિકઃ ।
તત્રૈકવચનં યત્તદ્ વિપ્રાણાં ભોજનં યથા

નરત્વાદિકમપ્યેવં તત્તદ્ધર્મતયેયતે ।
ન સર્વધર્મ એકો ઽસ્તિ સમુદાયસ્તુ ભિન્નગઃ

એતાદૃશં ચ સાદૃશ્યં પદાર્થેષુ પૃથક્ પૃથક્ ।
એકસ્મિન્ સ વિનષ્ટે ઽપિ યતો ઽન્યત્રૈવ દૃશ્યતે

કુતો ભસ્મત્વમાપ્તસ્ય નરત્વં પુનરિષ્યતે ।
એકત્વે નાસ્તિ માનં ચ શ્રુતિરપ્યાહ સાદરમ્

ભિન્નાશ્ચ ભિન્નધર્માશ્ચ પદાર્થા અખિલા અપિ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્ધર્મૈરભિન્નાશ્ચ સ્વરૂપૈરપિ સર્વશઃ

અનિવૃત્તવિનાશાસ્તુ ધર્મા ઉભયરૂપકાઃ ।
ન કેનચિદભિન્નો ઽતો ભગવાન્ સ્વગુણૈર્વિના

ઇતિ વ્યુત્પત્તિરપિ હિ સાદૃશ્યેનૈવ ગમ્યતે ।
સર્વેષુ યુગપચ્છબ્દઃ સદૃશેષુ પ્રવર્તતે

તથાપિ પ્રાપ્તિતસ્ત્વેકવચનાચ્ચ વિશેષતઃ ।
અભીષ્યાવગતિશ્ચ સ્યાચ્છક્તિઃ સાદૃશ્યગા યતઃ

તાદૃશો ઽયં ચ તચ્છબ્દ ઇતિ જ્ઞાપયતિ સ્ફુટમ્ ।
જાતિતશ્ચેત્ કથં તાસુ તત્ર ચેદનવસ્થિતિઃ

તથૈવ વ્યક્તિવિજ્ઞાનં વ્યક્તિત્વાભાવદૂષિતમ્ ।
યદિ તચ્ચાસ્તિ તસ્યાપિ વિશેષેષ્વનવસ્થિતિઃ

કથં સ્વરૂપત્વમપિ જ્ઞાયતે ઽનુગતં યદિ ।
એકવ્યુત્પત્તિપર્યન્તમનવસ્થાદિદૂષિતમ્ ।
કલ્પનાગૌરવાત્ તેન યુક્તા નાનુગકલ્પના

ઔપાધિકવિશિષ્ટાદ્યમપિ તદ્વસ્તુ કિં તતઃ ।
અન્યત્ તદેવ ચેદગ્નિમત્ત્વં કિં તત્ર ભણ્યતે

અગ્નિસંયોગમાત્રં ચેદ્ ભવેત્ તત્ સિદ્ધસાધનમ્ ।
ભૂધરસ્યાગ્નિસંયોગો યદિ ષષ્ઠયર્થ એવ કઃ

સમવાયો યદિ હ્ય્ અસ્ય ચૈકત્વાત્ સિદ્ધસાધનમ્ ।
યદ્યસ્યૌપાધિકો ભેદઃ કુત એકત્વમિષ્યતે

નાનિર્વાચ્યં હિ તેનેષ્યમત ઔપાધિકાન્યયોઃ ।
સત્યત્વાત્ કો વિશેષઃ સ્યાન્માયાવાદ્યન્યથા ભવેત્

ઉપાધિજન્યં તદ્ગમ્યમિતિ વૌપાધિકં ભવેત્ ।
ઉભયત્રાપ્યનન્તાઃ સ્યુઃ સમવાયા ઇતસ્તતઃ ।
ભિન્નત્વં ચૈવ તેષ્વસ્તિ કો વિશેષ ઉપાધિગે

અવિદ્યમાન એવાન્યઃ સમવાયો ઽધિગમ્યતે ।
ઉપાધિના તદ્ગમકમનુમાનં ન મા ભવેત્

એવમેવાસતઃ સત્તસમવાયો જનિર્મતા ।
તત્રાપિ હ્યુક્તદોષાણાં નૈવ કિઞ્ચિન્નિવારકમ્

અસ્મત્પક્ષે વિશેષસ્ય સર્વત્રાઙ્ગીકૃતત્વતઃ ।
નાસ્તિ દોષઃ ક્વચિદ્ ભાવો હ્યભાવશ્ચ સ એવ હિ

અભાવસ્ય ચ ધર્માઃ સ્યુર્ભાવાસ્તેષાં ચ તે ઽખિલાઃ ।
પ્રત્યક્ષમાનતઃ સર્વમેતન્નો વારણક્ષમમ્ ।
સર્વે ભાવા અભાવાશ્ચ પદાર્થાસ્તેન સર્વદા

તથાપિ પ્રથમં બુદ્ધેર્યો નિષેધસ્ય ગોચરઃ ।
સો ઽભાવો વિધિબુદ્ધેસ્તુ ગોચરઃ પ્રથમં પરઃ

તસ્માત્ પ્રધ્વસ્તભેદાદિ સદિત્યેવાવગમ્યતે ।
અસ્ત્યભાવો ઽસ્તિ ચ ધ્વંસો દેહાભાવશ્ચ ભસ્મતા

ઇત્યાદિ યુજ્યતે સર્વં પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતઃ ।
અન્યોન્યાભાવભેદૌ ચ પૃથક્તવં ચ પૃથક્ પૃથક્

યત્ કલ્પયન્તિ તચ્ચૈવ કલ્પનાગૌરવાદ્ ગતમ્ ।
પર્યાયત્વેન તે શબ્દા જ્ઞાયન્તે સર્વ એવ હિ

ભેદસ્ય તુ સ્વરૂપત્વે યે વદન્તિ ચ શૂન્યતામ્ ।
અદ્ભુતતાસ્તે યતો ઽન્યસ્ય પ્રતિયોગિત્વમિષ્યતે

પ્રતિયોગિનો હિ ભેદો ઽયં નતુ સ્વસ્માત્ કથઞ્ચન ।
વિભાગેનાલ્પતૈવ સ્યાત્ કુત એવ ચ શૂન્યતા

ન શૂન્યાનાં હિ સંયોગાદ્ ભાવો વસ્તુન ઇષ્યતે ।
વિદારણાર્થો ધાતુશ્ચ વિભાગગુણવાચકઃ

અવિદારણે ઽપિ હ્યાસ્યસ્ય ભિન્નાવોષ્ઠૌ તુ તસ્ય ચ ।
અત ઉન્મત્તવાક્યત્વાન્માયાવાદો ઽભ્યુપેક્ષિતઃ

ન ચામન્દસદાનન્દસ્યન્દ્યનન્તગુણાર્ણવઃ ।
ઈશ્વરો ઽષ્ટગુણત્વેન પ્રમેયો ઽપ્રમિતત્વતઃ

મય્યનન્તગુણે ઽનન્તે ગુણતો ઽનન્તવિગ્રહે ।
અનન્તગુણમાહાત્મ્યશક્તિજ્ઞાનમહાર્ણવઃ

નારાયણઃ પરો ઽશેષચેતનેભ્યઃ પરં પદમ્ ।
ઇત્યાદિવેદતદ્વાક્યૈરનન્તૈશ્ચાવસીયતે

અનન્તગુણતા વિષ્ણોઃ કથમેવ હ્યપોદ્યતે ।
યદ્યનન્તવિશેષાશ્ચ તજ્જ્ઞાનાદેર્નિવારિતાઃ

કથં તત્તદ્વિષયતા સાર્વજ્ઞ્યાર્થં વિધીયતે ।
ઔપાધિકવિશેષસ્તુ પૂર્વમેવ નિરાકૃતઃ

સ્વપ્રકાશત્વમપિ તુ યૈર્જ્ઞાનસ્ય નિવારિતમ્ ।
કથં સર્વજ્ઞતા તસ્ય સ્વજ્ઞાનાધિગમં વિના

જ્ઞાનં વિશ્વાધિગં ત્વેકં તજ્જ્ઞાનવિષયં પરમ્ ।
ઇતિ જ્ઞાનદ્વયેનૈવ સર્વવિત્ પરમેશ્વરઃ

ઇતિ ચેદેષ એવાર્થસ્તજ્જ્ઞાનાવસિતો યદિ ।
સ્વપ્રકાશત્વમેવ સ્યાજ્જ્ઞાનં હ્યેતદ્ વિશેષણમ્

જ્ઞાનાન્તરેણ ચેદત્ર ભવેદેવાનવસ્થિતિઃ ।
સ્વપ્રકાશત્વમેતસ્માદ્ દુર્નિવાર્યં સમાપતેત્

સુખવાન્ દુઃખવાંશ્ચ સ્યાદિતિ વ્યાપ્તિશ્ચ નો ભવેત્ ।
નિર્દુઃખત્વં મહાનન્દઃ શ્રુત્યૈવેશસ્ય ભણ્યતે

યો ઽશનાયાપિપાસે ચ શોકાદીંશ્ચાતિવર્તતે ।
આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ વિપાપ્મેત્યાદિકા ચ સા

ઈશ્વરસ્ય તથેષ્ટત્વં દુઃખિત્વોપાધિરિત્યપિ ।
ઉક્તે કિમુત્તરં બ્રૂયાચ્છ્રુત્યનાદરતત્પરઃ

નચાત્મદુઃખિતેચ્છા સ્યાદત એતન્નિવાર્યતે ।
સહદર્શનમાત્રેણ શ્રુતીનામપલાપકઃ

યજ્ઞાદેર્ અપિ પાપસ્ય હેતુત્વં હિંસયા યુતેઃ ।
નાનુમાતિ કથં તત્ર યદ્યુપાધિર્નિષિદ્ધતા

અદુઃખિત્વેન ચાનુક્તિઃ કથં નોપાધિતાં વ્રજેત્ ।
અદુઃખમિતરત્ સર્વં જીવા એવ તુ દુઃખિનઃ ।
તેષાં દુઃખપ્રહાણાય શ્રુતિરેષા પ્રવર્તતે

ઇતિ શ્રુતિર્હિ પરમા શ્રુત્યુક્તિર્ યદિ કારણમ્ ।
કિં કાર્યમનુમાનેન ગળસ્તનસમેન હિ

અનુમાનેન યદ્યર્થઃ શ્રુતિદૃષ્ટો વ્યપોદ્યતે ।
પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ નેશ્વરો ધર્મ એવ ચ ।
સ્યાત્ તત્ફલં ચ તેનાત્ર શ્રુતિરેવ પ્રમા ભવેત્

ઈશસ્યાનુમયા સિદ્ધેઃ શ્રુતિર્ધમિર્પ્રમા ભવેત્ ।
તયા સર્વગુણૈઃ પૂર્ણ ઉક્ત ઈશો યતસ્તતઃ

અનાનન્દાનુમા તસ્ય ધર્મિગ્રાહિવિરોધતઃ ।
ન પ્રમાણં ભવેત્ તસ્માન્નાનુમાત્રોપયોગિની

નિત્યેચ્છત્વાત્ પરેશસ્ય પરમાણુસદાત્વતઃ ।
અદૃષ્ટકાલયોશ્ચૈવ ભાવાત્ કાર્યં સદા ભવેત્

ન હિ કાલવિભેદો ઽસ્તિ તત્પક્ષે ઽસ્મન્મતે હરેઃ ।
વિશેષકાલ એવૈતત્સૃષ્ટયાદીચ્છા સદાતના

વિશેષાશ્ચૈવ કાલસ્ય હરેરિચ્છાવશાઃ સદા ।
સર્વે નિમેષા ઇતિ હિ શ્રુતિરેવાહ સાદરમ્

ઉદીરયતિ કાલાખ્યશક્તિમિત્યસ્ય વાગપિ ।
કાલસ્ય કાલગત્વેન ન વિરોધો ઽપિ કશ્ચન

અસઙ્ખયાતવિશેષત્વાદિચ્છાયા અપિ સર્વદા ।
ઈશો દેશશ્ ચ કાલશ્ ચ સ્વગતા એવ સર્વદા

ઈશાધીનૌ ચ તૌ નિત્યં તદાધારૌ ચ તદ્ગતૌ ।
ઇતિ શ્રુતિરપિ પ્રાહ કાલે સ્વોદ્દિષ્ટ એવ તુ

તત્કાલસૃષ્ટિમેવાતો વાઞ્છતીશઃ સદૈવ હિ ।
સ્યાત્ કાલઃ સ તદૈવેતિ કાલસ્ય સ્વગતત્વતઃ

સ્વભાવાદેવ હીચ્છૈષા દેવસ્યૈવ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્વભાવો ઽપિ પરેશેચ્છાવશ ઇત્યુદિતઃ પુરા

નિત્યા અનિત્યાશ્ચ તતસ્તદધીના ઇતિ શ્રુતિઃ ।
રૂપસ્પર્શાદિહેતુભ્યઃ પરમાણોરનિત્યતા

અનુમેયા શ્રુતીનાં ચ વિરુદ્ધત્વાન્ન તન્મતમ્ ।
ઉપાદેયમતશ્ચાયમવિરુદ્ધઃ સમન્વયઃ

વૈભાષિકાશ્ચ સૌત્રાન્તાઃ સ્વરસક્ષણિકં જગત્ ।
અણૂનાં સમુદાયં ચ કાલકર્મનિમિત્તતઃ

ઉત્પત્તિકાલે યુક્તાનામાત્માનં ચ ક્ષણસ્થિતિમ્ ।
નિત્યં સન્તાનમેતેષાં પઞ્ચસ્કન્ધાત્મના સ્થિતમ્

સંસ્કારરૂપવિજ્ઞાનસઞ્જ્ઞાદુઃખાત્મના સ્થિતિઃ ।
દુઃખાભાવં સુખં ચાહુરરૂપજ્ઞાનસન્તતિમ્

મોક્ષં સ સમુદાયો હિ નૈકસ્માદેવ યુજ્યતે ।
નોભયોશ્ચોભયત્વં યત્ સમુદાયવ્યપેક્ષયા

અતો ઽન્યોન્યાશ્રયત્વેન સમુદાયો ન યુજ્યતે ।
અન્યોન્યાપેક્ષયા પુંસઃ સમુદાયત્વવેદનમ્

સ્યાત્ તત્સદાતનત્વે ઽપિ તચ્ચ સામીપ્યહેતુકમ્ ।
ઇતિ ચેત્ કાર્યસમ્ભૂતિમાત્રવ્યાપૃતિકારણમ્

નતુ કાર્યવિશેષેષુ વ્યાપૃતં કારણં ભવેત્ ।
અતો ઽર્થેન્દ્રિયસંયોગિરૂપકારણતાત્મનઃ ।
સંયોગિરૂપરાહિત્યાન્નૈવ તજ્જ્ઞાનતાપિ હિ

વિશષષકાર્યજનકં યદિ કારણમિષ્યતે ।
કુતઃ સમાનરૂપત્વં કાર્યાણામપિ સર્વશઃ

અતો ઽનિયત્યા યત્કિઞ્ચિદ્ યસ્ય કસ્યાપિ કારણમ્ ।
અદૃષ્ટસ્યાપિ તસ્યૈવ વિશેષાપાદકં કુતઃ

યસ્ય કસ્યાપિ યત્કિઞ્ચિદ્ વિશેષમુપપાદયેત્ ।
કાર્યં ચ કારણં ચૈવ યત્કિઞ્ચિદ્ યસ્ય કસ્યચિત્

ભવેન્નિયામકાભાવાદિદમસ્યૈવ કારણમ્ ।
ઇતિ નિત્યવિનાશિત્વે કેન માનેન ગમ્યતે

ઇદં ન જાયતે ઽમુષ્માદિત્યત્રાપિ ન કારણમ્ ।
વિનાશોત્પત્તયશ્ચૈવ ન દૃશ્યન્તે સદાતનાઃ

દૃશ્યતે પ્રત્યભિજ્ઞાતઃ સ્થિરત્વં સર્વવસ્તુષુ ।
ફલાદીનાં વિશેષેણ સર્વત્રાપ્યનુમીયતે

***[નોતે: જુમ્પ્ ઇન્ વેર્સે નુમ્બેરિન્ગ્, નો લચુન ઇન્ તેxત્!]***
સત્ત્વેન ક્ષણિકત્વં ચેદાકાશસ્યાવિશેષતઃ ।
અવિશેષો ઽખિલસ્યાપિ સત્ત્વાત્ કિં નાનુમીયતે

યદ્યાકાશસ્ય સત્ત્વં ન કુત એવ નરાદિષુ ।
સધર્મિપ્રતિયોગિત્વમાકાશસ્યાવગમ્યતે

તૌ વિના ન હ્ય્ અભાવશ્ ચ ક્વચિદ્દૃષ્ટઃ કદાચન ।
અધર્મિપ્રતિયોગિત્વમાકાશસ્યાવગમ્યતે ॥ મનુવ્_2,2.187* ॥
સ્વીકારત્યાગતો ઽદૃષ્ટદૃષ્ટયોઃ સર્વવસ્તુષુ ।
ગુણાનુન્મત્ત એવાસૌ વિદધાત્યધિકં પુનઃ

ઉત્તરોત્પત્તિમાત્રેણ વિનાશાત્ પૂવર્વસ્તુનઃ ।
ન સંસ્કારાર્પકત્વં ચ યુજ્યતે કસ્યચિત્ ક્વચિત્

અતો જ્ઞાતં મયેત્યાદિ ન જ્ઞેયમનુમા કુતઃ ।
એકત્વમનુભૂતિસ્થં ત્યક્તવા નિર્માનકા ભિદા ।
કુત આત્માદિકેષુ સ્યાદ્ બલ્યેવાનુભવો યતઃ

કાર્યકારણયોશ્ચૈકકાલીનત્વં વિના કથમ્ ।
પૂર્વસંસ્કારયોગી સ્યાદુત્તરો નિયમેન ચ

સમ્બદ્ધ એવ સંસ્કારમન્યત્રાદત્તતે ઽખિલાઃ ।
અસમ્બદ્ધઃ કથં પૂર્વ ઉત્તરે વાસનાકરઃ

એકકાલતયા યોગં વિના સંસ્કારતઃ કથમ્ ।
ક્ષણમાત્રમવસ્થાનં સ્વીકૃતં સર્વવસ્તુષુ

પૂર્વમધ્યાપરકલારહિતઃ ક્ષણ ઇષ્યતે ।
પૂર્વભાવભવં કાર્યમુત તન્નાશસમ્ભવમ્

યૌગપદ્યં સતિ ભવેદુત્પાદ્યાનામશેષતઃ ।
વિનાશે ચેન્ન તત્કાર્યં કાર્યોત્પત્તૌ ચ કા પ્રમા

અભેદેન વિશેષેણ દેહદીપફલાદિષુ ।
વિશેષદર્શનં યુક્તમસ્માકમનુભૂતિતઃ

વિશેષદર્શનં માનં યદિ ન સ્થૈર્યદૃક્ કુતઃ ।
દિક્સુખે ચ ખદૃષ્ટાન્તાદ્ ભાવૌ સચ્ચેત્ ક્વચિદ્ ભવેદ્

વિશ્વં પ્રત્યક્ષગં ત્યક્તવા તયોર્યો ઽનુમિતં વદેત્ ।
માયાવાદિવદેવાસાવુપેક્ષ્યો ભૂતિમિચ્છતા

સર્વપ્રમાણસિદ્ધં યદ્ બુદ્ધેર્ભેદેન સર્વદા ।
કથં નુ તસ્ય બુદ્ધિત્વં વિશ્વમન્યચ્ચ કિમ્પ્રમમ્

સર્વલોકો બિભેત્યઞ્જો યસ્માદનુભવાત્ સદા ।
તસ્યાપલાપિનઃ કિં ન નિષ્પ્રમાણકવાદિનઃ

સો ઽહં તદિદમેવાહં સુખી સદ્ ગગનં દિશઃ ।
સત્યા ઇત્યાદ્યનુભવાઃ સદા તત્પ્રતિપક્ષગાઃ

અતો નિર્માનમખિલપ્રમાણપ્રતિપક્ષગમ્ ।
દુર્મતં કો નુ ગૃહ્ણીયાદ્ વિનાસુરતતિં ક્વચિત્

અપરઃ શૂન્યમખિલં મનોવાચામગોચરમ્ ।
નિર્વિશેષં સ્વયમ્ભાતં નિર્લેપમજરામરમ્

અશેષદોષરહિતમનન્તં દેશકાલતઃ ।
વસ્તુતશ્ચ તદસ્મીતિ નિત્યોપાસાપરોક્ષિતમ્ ।
રાગાદિદોષરહિતં તદ્ભાવં યોગિનં નયેત્

તસ્યૈવાનાદિસંવૃત્ત્યા નાનાભેદાત્મકં જગત્ ।
સદિવાભાતિ સત્યત્વં સાંવૃતં તસ્ય ચેષ્યતે

પારમાર્થિકસત્ત્વં તુ શૂન્યાદન્યસ્ય ન ક્વચિત્ ।
સાંવૃતેનૈવ સત્યેન વ્યવહારો ઽખિલો ભવેત્

શૂન્યાત્ સંવૃતિયોગેન વિશ્વમેતત્ પ્રવર્તતે ।
સૃષ્ટિકાલે પુનશ્ચાન્તે સ્તિમિતં શૂન્યતાં વ્રજેત્ ।
ઇતિ બ્રૂતે તમુદ્દિશ્ય જગાદ જગતાં ગુરુઃ

નાસતો જગતો ભાવો ન હિ દૃષ્ટાસતો જનિઃ ।
સતઃ ક્વચિત્ પ્રમાણં ચ દૃષ્ટિરેવાખિલાદ્ વરમ્

યદ્યેવં સપ્તમરસાન્મધુરાદિવ પીનતા ।
ભવેજ્જનસ્ય માર્જારૃઙ્ગં ગોરિવ ઘાતકમ્

કાર્યાર્થી કારણં સચ્ચ નોપાદદ્યાત્ કથઞ્ચન ।
ન પ્રવર્તેત ચેષ્યાય શૂન્યાદેવેષ્યસમ્ભવાત્

દેશકાલાદિનિયમો નિંહ શૂન્યાત્ સતો ભવેત્ ।
પુરુષેચ્છાનુસારેણ યદિ કિઞ્ચિત્ પ્રજાયતે

કિં નાનુમીયતે તદ્વદ્ વસ્તુત્વાત્ પુરુષાદ્ ભવઃ ।
સર્વસ્યાપિ નચાભાવો વિશ્વં સદિતિ ગમ્યતે

યતો ઽનુભવરોધે તુ વચનં વાદિનઃ કુતઃ ।
સ્વપ્નભ્રાન્તિવદેવેદં સંવૃત્ત્યૈવોપલભ્યતે

યદિ સત્ત્વેન કિઞ્ચાત્ર ભ્રમો નૈવ નિવર્તતે ।
અનાદેરસ્ય વિશ્વસ્ય નિવૃત્તિર્યદિ ચેષ્યતે ।
નિવૃત્તિશ્ચ નિવર્તેત તસ્યા ભ્રાન્તિત્વસમ્ભવાત્

દૃષ્ટસ્ય ભ્રાન્તિતા ચેત્ સ્યાદદૃષ્ટે ન ભ્રમઃ કુતઃ ।
ગવામશૃઙ્ગિભાવેન ન હિ સ્યાચ્છશશૃઙ્ગિતા

અસ્માકં તુ પ્રમાણેન પ્રસાદાદીશ્વરસ્ય ચ ।
ઉક્તભઙ્ગયાઽગમાનાં ચ પ્રામાણ્યાદ્ યુજ્યતે ઽખિલમ્

દૃશ્યત્વાદ્ વિમંત મિથ્યા સ્વપ્નવચ્ચેદિયં ચ મા ।
મિથ્યા ચેત્ સાધ્યસિદ્ધિર્ન વ્યભિચારો ન ચેદ્ ભવેત્

સાધકત્વમસત્યસ્ય સાધ્યં વિપ્રતિપત્તિતઃ ।
તસ્ય ચેત્યનવસ્થા સ્યાત્ સત્ત્વં ચાસ્યાનુભૂતિતઃ

અનુભૂતિવિરોધેન મિથ્યાત્વે મા ન કાચન ।
અતીતાનાગતૌ કાલાવપિ નઃ સાક્ષિગોચરૌ ।
તત્સમ્બન્ધિતયા સત્ત્વમપિ દૃષ્ટસ્ય સાક્ષિગમ્

દૃઢદૃષ્ટં તુ યદ્ દૃષ્ટં દૃષ્ટાભાસસ્તતો ઽપરમ્ ।
ભ્રાન્તેઃ સંવૃતિસત્યસ્ય વિશેષો ઽવ્યભિચારવાન્ ।
તેનાપ્યઙ્ગીકૃતઃ સમ્યક્ સ નઃ સત્યત્વમેવ હિ

વિજ્ઞાનાદ્ વ્યભિચારો ઽસ્ય કદાચિત્ સ્યાદિતિ પ્રમા ।
નૈવ દૃષ્ટા પ્રમા સા ચ ન ભવેત્ સ્વવિરોધતઃ

ભેદો વિશેષ્યધર્મ્યાદિગ્રહણાપેક્ષયા યદિ ।
અન્યોન્યાશ્રયતાહેતોર્દુર્ગાહ્ય ઇતિ યન્ન તત્

સ્વરૂપં વસ્તુનો ભેદો યન્ન તસ્ય ગ્રહે ગ્રહઃ ।
અન્યથાસ્યામુના ભેદ ઇતિ વક્તું ન યુજ્યતે

અગૃહીતો યદા ભેદસ્તદા સ્વસ્માદિતિ ગ્રહઃ ।
સ્યાત્ પ્રતીતિવિરોધાચ્ચ ન હિ કશ્ચિત્ તથા વદેત્

ધર્મિત્વપ્રતિયોગિત્વતદ્ભેદા યુગપદ્ યદિ ।
વિશેષણં વિશેષ્યં ચ તદ્ભાવશ્ચૈવ ગૃહ્યતે

કો વિરોધઃ સ્વરૂપેણ ગૃહીતો ભેદ એવ તુ ।
અસ્યામુષ્માદિતિ પુનર્વિશેષેણૈવ ગૃહ્યતે

કિઞ્ચ ભેદઃ કથં ગ્રાહ્ય ઇતિ યઃ પરિપૃચ્છતિ ।
ધર્મ્યાદિભેદગ્રહણાત્ તેનોક્તો ઽન્યોન્યસંશ્રયઃ

અન્યત્વાગ્રહણે પ્રોક્તઃ કથમન્યોન્યસંશ્રયઃ ।
અન્યત્વં યદિ સિદ્ધં સ્યાત્ કથમન્યોન્યસંશ્રયઃ

એતાદૃશસ્ય વક્તારાવુભૌ જાત્યુત્તરાકરૌ ।
માયી માધ્યમિકશ્ચૈવ તદુપેક્ષ્યૌ બુભૂષુભિઃ

યચ્છૂન્યવાદિનઃ શૂન્યં તદેવ બ્રહ્મ માયિનઃ ।
ન હિ લક્ષણભેદો ઽસ્તિ નિર્વિશેષત્વતસ્તયોઃ

અનૃતાદિવિરોધિત્વમુભયોશ્ચ સ્વલક્ષણમ્ ।
સ્વવાક્યાભાવસંવાદાન્ન કૃત્યં પ્રતિવાદિનઃ

તત્પક્ષ ઇતિ વૈધર્મ્યાન્ન સ્વપ્નાદિવદિત્યજઃ ।
અપ્રયત્નાન્નિરાચક્રે ચેતિ દૃષ્ટિવિરુદ્ધતામ્ ।
નિષ્પ્રમાણત્વમપ્યસ્ય સૂચયામાસ વિશ્વકૃત્

જ્ઞાનમેવૈકમખિલજ્ઞેયાકારં પ્રભાસતે ।
તત્ર સન્તતિભેદશ્ચ સ્વભેદો ભેદ એવ ચ ।
કલ્પિતાઃ પ્રતિભાસન્તે નાનાસંવૃતિભૂમિષુ

ઇત્યેતદપિ નો યુક્તં ન હિ જ્ઞાનતયા જગત્ ।
ભાસતે ઽનુભવસ્યૈવ વિરુદ્ધત્વાદપેશલમ્

તન્મતં ક્ષણિકત્વાચ્ચ જ્ઞાનસ્ય સ્થિરરૂપતઃ ।
જ્ઞેયસ્યોક્તપ્રકારેણ સર્વશ્રુતિવિરોધતઃ ।
અનુભૂતિવિરુદ્ધત્વાદપિ પક્ષા ઇમે ઽશિવાઃ

આહ ક્ષપણકો વિશ્વં સદસદ્ દ્વયમદ્વયમ્ ।
દ્વયાદ્વયમતત્સર્વં સપ્તભઙ્ગિસદાતનમ્

નૈતત્ પદાર્થ એકસ્મિન્ યુક્તં દૃષ્ટિવિરોધતઃ ।
ભાવાભાવતયા વિશ્વં યેન રૂપેણ મીયતે ।
તદ્રૂપમેવ તદિતિ નિયમઃ કેન વાર્યતે

તત્તદ્દોષનિવૃત્ત્યર્થં સ્વીકૃતા તત્તદાત્મના ।
યદિ તૈરખિલૈર્દેષૈર્લિપ્યતે ચલદર્શનઃ

અતિહાય પ્રમાણાપ્તં નિયમં સદસત્તયા ।
અશેષમાવિરુદ્ધં ચ નિર્માનં વ્યાહતં સદા

સર્વપ્રકારં વદતો દૃષ્ટહાનિરમગ્રહઃ ।
સ્વવ્યાહતત્વમિત્યાદ્યા દોષાઃ સર્વે ભવન્તિ હિ

વક્તિ સ્વપ્રભમાત્માનં દેહમાનં તદપ્યલમ્ ।
દુષ્યં નાનાશરીરેષુ પ્રવેશાદન્યથાભવાત્

અન્યથાભાવિ યદ્ વસ્તુ તદનિત્યમિતિ સ્થિતિઃ ।
તન્મતે તદનિત્યત્વં પુદ્ગલસ્યાનિવારિતમ્

નાનિત્યતાસ્મત્પક્ષે તુ ચૈતન્યાદેર્વિશેષિણઃ ।
લક્ષણસ્ય નિવૃત્તૌ તુ સ્યાન્ન તચ્ચેતને ક્વચિત્

ઓતપ્રોતાત્મકત્વં તુ પટે દેહે ઽઙ્ગસંસ્થિતિઃ ।
ઇત્યાદિલક્ષણસ્યૈવ નિવૃત્તૌ સ્યાદનિત્યતા

ભૌતિકં ત્વેવ રૂપાદિ વ્યાપ્તં નાશેન નો મતે ।
નૈવં તસ્યાન્યથાભાવો યસ્યાનિત્યત્વમીરિતમ્

રૂપાદિયુક્તસ્ય તથા જગન્નાશિત્વસિદ્ધયે ।
વ્યાપ્ત્યા તયાન્યથાભાવાદાત્મનો ઽનિત્યતા ભવેત્

નિત્યોર્ધ્વગતિરપ્યેષા યા મુક્તિરિતિ કથ્યતે ।
અલોકાકાશમાપ્તસ્ય કથં ન વિકૃતિશ્ચ સા

કીદૃશશ્ચાન્યથાભાવો નાશહેતુતયેષ્યતે ।
સંસ્થાનાપગમશ્ચેત્ સ ન હિ ભૂસાગરાદિષુ

યઃ કશ્ચિદન્યથાભાવો યદિ મુક્તિશ્ચ તાદૃશી ।
દેહમાને વિકારઃ સ્યાદિતિ સ્થાસ્નૂનનાત્મનઃ

આહ હસ્ત્યાદિદેહેષુ હ્યપિ સ્યાદન્યથાભાવઃ ।
અણુદેહસ્ય જીવસ્ય ગજત્વે વિકૃતિર્હિ યા ।
દેહવ્યાપ્ત્યૈ વિશેષઃ કસ્તસ્યાઃ સ્થાસ્નુતનૌ ચ નુઃ

ગીતાત્ પુષ્પફલાવાપ્તિઃ સ્પર્શાત્ કાર્શ્યં રસાત્ સ્થિતિઃ ।
અપિ વૃક્ષસ્ય દૃશ્યન્ત ઇતિ નાનાત્મતા ભવેત્ ।
એવઞ્ચાત્માકાર્ત્સ્ન્યમિતિ તત એવાહ વેદવિત્

સર્વજ્ઞત્વાદિકૈઃ સર્વૈર્ગુણૈર્યુક્તં સદાશિવમ્ ।
જગદ્વિચિત્રરચનાકર્તારં દોષવર્જિતમ્

આહુઃ પાશુપતાસ્તચ્ચ બહુશ્રુતિવિરોધતઃ ।
નોપાદેયં મતં હ્યસ્ય દેવસ્ય સ્તુહિ ગર્તગમ્

ઉત્પિપેષ શિરસ્તસ્ય ગૃણીષે સત્પતિં પદમ્ ।
યદ્ વિષ્ણોરુપમં હન્તું રુદ્રમાકૃષ્ટતે મયા

ધનુર્યં કામયે તં તમુગ્રં મા શિશ્નદેવતાઃ ।
ઘ્નઞ્છિશ્નદેવાનેકો ઽસાવાસીન્નારાયણઃ પરઃ

તસ્માદ્ રુદ્રઃ સમ્પ્રસાદશ્ચાભૂતાં વૈષ્ણવં મખમ્ ।
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્તાબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્

યો ભૂતાનામધિપતી રુદ્રસ્તન્તિચરો વૃષા ।
ઇત્યાદિશ્રુતિસામર્થ્યાત્ પારતન્ત્ર્યં જનિર્મૃતિઃ

પરાધીનપરપ્રાપ્તિરજ્ઞત્વં પ્રળયે ઽભવઃ ।
પ્રતીયન્તે સદોષત્વાન્નેશઃ પશુપતિસ્તતઃ

અશરીરત્વતસ્તસ્ય સમ્બન્ધો જગતા ક્વચિત્ ।
કર્તૃત્વેન ન યુજ્યેત દેહિનો જ્ઞાનદૃષ્ટિતઃ

ન ચ દેહાદિવદ્ વિશ્વમસ્ય સ્યાદ્ ભોગસમ્ભવાત્ ।
અધિષ્ઠાને સ્થિતઃ કર્તા કાર્યં કુર્વન્ પ્રતીયતે ।
નાસ્યાધિષ્ઠાનયોગો ઽસ્તિ ભૂતાનાં પ્રળયે તદા

અદેહશ્ચેદસાર્વજ્ઞઃ શિલાકાષ્ઠાદિવત્ સદા ।
દેહી ચેદન્તવાનેવ યજ્ઞદત્તનિદર્શનાત્

નચૈતદખિલં વિષ્ણૌ શ્રુતિપ્રામાણ્યગૌરવાત્ ।
મનોબુદ્ધયઙ્ગિતાં વિષ્ણોર્લક્ષયામો ય એવ સઃ

સ એવ દેહો વિજ્ઞાનમૈશ્વર્યં શક્તિરૂર્જિતા ।
દેહો વિષ્ણોર્ન તે વિષ્ણો વાસુદેવો ઽગ્રતો ઽભવત્

એકો નારાયણસ્ત્વાસીન્ન બ્રહ્મા ન ચ શઙ્કરઃ ।
અજસ્ય નાભાવધ્યેકમર્પિતં માત્રયા પરઃ

સદ્દેહઃ સુખગન્ધશ્ચ જ્ઞાનભાઃ સત્પરાક્રમઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞાનઃ સુખસુખઃ સ વિષ્ણુઃ પરમાક્ષરઃ

આનન્દ એક એવાગ્ર આસીન્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
પ્રિયં તસ્ય શિરે મોદપ્રમોદૌ ચ ભુજૌ હરેઃ

આનન્દો મધ્યતો બ્રહ્મ પુચ્છં નાન્યદભૂત્ ક્વચિત્ ।
મનસો ઽસ્યાભવદ્ બ્રહ્મા લલાટાદપિ શઙ્કરઃ

પક્ષયોર્ગરુડઃ શેષો મુખાદાસ સરસ્વતી ।
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

ઇત્યાદિશ્રુતિસન્દર્ભબલાન્નિત્યગુણાત્મનઃ ।
વિષ્ણોર્દેહાજ્જગત્ સર્વમાવિરાસીદિતીયતે

માનવત્ત્વાદ્ વિરોધઃ કો નામાનં ક્વચિદિષ્યતે ।
અવિરોધો વિરોધશ્ચ માનેનૈવ હિ ગમ્યતે

અત ઉક્તં સમસ્તં ચ વાસુદેવસ્ય યુજ્યતે ।
શિવાદિનામયુક્તાશ્ચ શ્રુતયો વિષ્ણુવાચકાઃ

નામાનિ સર્વાણિ ચ યમેકો યો દેવનામધાઃ ।
વિષ્ણુનામાનિ નાન્યસ્ય સર્વનામા હરિઃ સ્વયમ્

ન નારાયણનામાનિ તદન્યેષ્વપરે હરૌ ।
ઇત્યાદિશ્રુતયસ્તત્ર માનં ચોક્તઃ સમન્વયઃ

પુરાણાનિ પુરાણાદ્યૈર્વિરુદ્ધત્વાન્ન તત્ પ્રમા ।
તદ્વિરુદ્ધેષુ નો માનં પૂર્વાપરવિરોધતઃ

સમબ્રાહ્મવિરોધાચ્ચ નિયમાદ્ વૈષ્ણવેષ્વપિ ।
મોહાર્થમુક્તિતશ્ચૈવ વિષ્ણુરેકો ગુણાર્ણવઃ

સ્કન્દસૂર્યગણેશાદિમતાનિ ન્યાયતો ઽમુતઃ ।
નિરાકૃતાન્યશેષેણ સિદ્ધાન્તસ્યાવિશેષતઃ

નિરાકૃતૌ વિશેષસ્ય ભાવાચ્છક્તિમતં પૃથક્ ।
દૂષ્યતે મહતી દેવી હ્રીઙ્કરી સર્વકારણમ્ ।
ત્રિપુરાભૈરવીત્યાદિનામભિઃ સાભિધીયતે

તસ્યાઃ સદાશિવાદ્યાશ્ચ જાયન્તે દેવમાનુષાઃ ।
ભૂતભૌતિકમપ્યેતદિતિ તન્નોપપદ્યતે

દૃષ્ટા પુમ્ભ્યઃ સદા સૃષ્ટિઃ સ્ત્રીપુમ્ભ્યો વા વિશેષતઃ ।
કેવલાભ્યો ન હિ સ્ત્રીભ્યસ્તત ઉત્પત્ત્યસમ્ભવાત્

નાર્ચ્યં મહાવામમતં વામૈરન્યદુદીર્યતે ।
શિવોપસર્જના શક્તિઃ સસર્જેદં સમન્તતઃ

ઇતિ તચ્ચોપપન્નં ન શિવસ્યાકરણત્વતઃ ।
અદેહત્વાદપિ હ્યન્યે બ્રૂયુઃ સર્વજ્ઞમીશ્વરમ્

અણુવામા ન તદ્યુક્તમીશવાદપ્રવેશનાત્ ।
સાર્વજ્ઞ્યાદિગુણૈર્યુક્તં ગુરુકલ્પનયા દ્વયમ્

ન યુજ્યતે હ્યતસ્ત્વીશ એક એવ પ્રયોજકઃ ।
ઉક્તદોષશ્ચ તત્પક્ષ ઇતિ નૈવાત્ર દૂષ્યતે

શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસાનાં સામસ્ત્યેન વિરોધતઃ ।
સતાં જુગુપ્સિતત્વાચ્ચ નાઙ્ગીકાર્યં હિ તન્મતમ્

પઞ્ચરાત્રનિષેધાર્થમેતાન્યાચક્ષતે યદિ ।
સૂત્રાણ્યતિવિરુદ્ધં તદ્ યત આહ સ ભારતે

પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વક્તા નારાયણઃ સ્વયમ્ ।
જ્ઞાનેષ્વેતેષુ રાજેન્દ્ર સર્વેષ્વેતદ્ વિશિષ્ટતે

પઞ્ચરાત્રવિદો યે તુ યથાક્રમપરા નૃપ ।
એકાન્તભાવોપગતા વાસુદેવં વિશન્તિ તે

ઇતિ ગીતા ચ તચ્છાસ્ત્રસઙ્ક્ષેપ ઇતિ હીરિતમ્ ।
વેદેન પઞ્ચરાત્રેણ ભક્તયા યજ્ઞેન ચૈવ હિ

દૃશ્યો ઽહં નાન્યથા દૃશ્યો વર્ષકોટિશતૈરપિ ।
ઇતિ વારાહવચનં શ્લોકા ઇતિ વચઃ શ્રુતૌ

વેદૈશ્ચ પઞ્ચરાત્રૈશ્ચ ધ્યેયો નારાયણઃ પરઃ ।
પઞ્ચરાત્રં ચ વેદાશ્ચ વિદ્યૈકૈવ દ્વિધેયતે

ઇત્યાદિવેદવચનૈઃ પઞ્ચરાત્રમપોદ્યતે ।
કથમેવાત્ર દોષઃ ક ઉત્પત્તિર્જ્ઞો ઽત ઇત્યપિ

ઇહૈવોક્તા નચાભૂતભાવસ્તત્રાપિ કથ્યતે ।
અનાદિકર્મણા બદ્ધો જીવઃ સંસારમણ્ડલે

વાસુદેવેચ્છયા નિત્યં ભ્રમતીતિ હિ તદ્વચઃ ।
ન હિ સંસારસાદિત્વં પઞ્ચરાત્રોદિતં ક્વચિત્

જીવાભિમાનિશેષસ્ય નામ્ના સઙ્કર્ષણસ્ય તુ ।
વાસુદેવાજ્જનિઃ પ્રોક્તા પ્રદ્યુમ્નસ્ય તતસ્તથા

મનો ઽભિમાનિનઃ કામસ્યૈવં સાક્ષાદ્ધરેઃ ક્વચિત્ ।
સઙ્કર્ષણાદિનામ્નૈવ નિત્યાચિન્ત્યોરુશક્તિતઃ ।
વ્યૂહ ઉક્તો ઽન્યથાનૂદ્ય કથં દુષ્ટત્વમુચ્યતે

યદિ વિદ્યાચ્ચતુર્વેદાનિતિવદ્ વેદપૂરણમ્ ।
પઞ્ચરાત્રાદિતિ કુતો દ્વેષઃ શાણ્ડિલ્યવર્તને

અતઃ પરમશાસ્ત્રોરુદ્વેષાદુદિતમાસુરૈઃ ।
દૂષણં પઞ્ચરાત્રસ્ય વીક્ષાયામપિ ન ક્ષમમ્

અતો ઽશેષજગદ્ધાતા નિર્દોષોરુગુણાર્ણવઃ ।
નારાયણઃ શ્રુતિગણતાત્પર્યાદવસીયતે

અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે ત્વવિદ્યામુપાસતે ।
તતો ભૂય ઇવાપ્સ્યન્તિ યે તસ્યા નૈવ નિન્દકાઃ

તતો વિદ્યામવિદ્યાં ચ યો જાનાત્યુભયં સહ ।
દોષજ્ઞાનાદતીત્યૈતાન્ વિદ્યયામૃતમશ્નુતે