Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 2.3

2.3.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ /
kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām

2.3.2

svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam /
pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ

2.3.3

anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam /
etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca

2.3.4

dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ /
prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā

2.3.5

lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā /
tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā

2.3.6

utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane /
nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ

2.3.7

vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā /
mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ

2.3.8

gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā /
abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ /
viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ

2.3.9

prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo devāstadabhimāninaḥ /
mahadādyāśca jāyante parādhīnaviśeṣitā /
idaṃ sarvaṃ sasarjeti janimattvamihoditam

2.3.10

avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā /
yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat

2.3.11

mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet /
mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā

2.3.12

ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ /
dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate

2.3.13

bhūtamapyasitaṃ divyadṛṣṭigocarameva tu /
utpadyate 'vyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram /
pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat

2.3.14

tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk /
khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam

2.3.15

prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ /
īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ

2.3.16

kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān /
puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī

2.3.17

sisṛkṣutvaviśeṣaṃ tat sākṣād bhagavadicchayā /
prāptaiva sṛṣṭetyuditā pradhānaṃ vikṛterapi

2.3.18

pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ /
evaṃ praḷayakāle 'pi pratibhātaparāvaraḥ

2.3.19

mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt /
parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ

2.3.20

naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte /
parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ

2.3.21

pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate /
ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam

2.3.22

pradhanasya ca vedasya vedasyāpīśvarecchayā /
vyaktirnāma viśeṣo 'sti tasmāt tadvaśataiva hi

2.3.23

utpattiratra kathitā svatantratvāt parātmanaḥ /
naivotpattiḥ kathamapi na svatantraṃ tato 'param

2.3.24

acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ /
kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ

2.3.25

ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat /
avibhāgaṃ vibhāgāya yadā nayati keśavaḥ /
kimaśakyaṃ pareśasya tadeti hyabhidhīyate

2.3.26

evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā /
tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt

2.3.27

na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate /
prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate /
etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi

2.3.28

idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ /
sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca

2.3.29

upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate /
tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī

2.3.30

ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam /
ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ

2.3.31

śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ /
dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ

2.3.32

yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ /
ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate

2.3.33

praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ /
nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ

2.3.34

bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā /
kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham

2.3.35

sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā /
jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate

2.3.36

ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā /
yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi

2.3.37

sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ /
duḥkhādīṃśca parityajya jagadvayāpāravarjitaḥ

2.3.38

bhuṅkte bhogān sahaivoccānityādyāgamamānataḥ /
muktasya bhedāvagateḥ kathameva hyabhinnatā

2.3.39

jīveśayornānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet /
mithyaiva bhedo vimato bhedatvāccandrabhedavat /
iti cet sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam

2.3.40

yadi sannapasiddhāntaḥ sa evāsannitīrite /
nobhayaṃ cenna siddhaṃ taditi mānasya dūṣaṇam

2.3.41

na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit /
anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati

2.3.42

nacāgamastadartho 'sti nāsadāsīnna tad vadet /
pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet parātmanaḥ

2.3.43

anirvācyatvameva syāt pariśiṣṭo hyasau tadā /
nacānya āgamastatra sadasatpratiyogini

2.3.44

na ca pratyakṣamātrāsti nacārthāpattiriṣyate /
bādhāyogāt sata iti bādhābhāvata eva hi

2.3.45

viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate /
na hi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate

2.3.46

bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate /
kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo na hi nāśo 'sato bhavet /
nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate

2.3.47

nāsīdasti bhaviṣyacca taditi jñānameyatā /
yadi bādhastadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ

2.3.48

pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām /
niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate

2.3.49

na copamā bhavedatra pratyakṣāt sattvameva ca /
śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate

2.3.50

anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate /
kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate

2.3.51

sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ /
anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum

2.3.52

upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet /
aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati

2.3.53

sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet /
yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet

2.3.54

ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati /
na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet

2.3.55

dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam /
nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt

2.3.56

na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit /
yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate

2.3.57

sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana /
sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate

2.3.58

na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet /
na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu

2.3.59

yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate /
aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate

2.3.60

śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate /
taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ

2.3.61

na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat /
bādho yadyanubhūte 'rthe kathaṃ nirṇaya īyate

2.3.62

ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā /
bhramatvamabhramatvaṃ ca yadaivānubhavopagam /
ekasya bhramatā tatra parasyābhramatā kutaḥ

2.3.63

bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā /
sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate

2.3.64

viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ /
ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate /
sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate

2.3.65

tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye /
sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ

2.3.66

śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham /
upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi /
ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ

2.3.67

tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ /
sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate

2.3.68

ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi /
paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt

2.3.69

sādṛśyācca pradhānatvāt svātantryādapicābhidām /
āhurīśena jīvasya na svarūpābhidāṃ kvacit

2.3.70

sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate /
sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa jaḍānāṃ dvayameva tu /
bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā

2.3.71

īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ /
tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ

2.3.72

yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati /
evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati /
iti śruternobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate

2.3.73

ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana /
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati

2.3.74

iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ /
ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye

2.3.75

bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ /
cetanatvādisādṛśyaṃ yadyabheda itīṣyate /
aṅgīkṛtaṃ tadasmābhirna svarūpaikatā kvacit

2.3.76

na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit /
samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā

2.3.77

iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit /
abhedaśrutayo' ṃśatvāt sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu

2.3.78

aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca /
vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk

2.3.79

aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ /
sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā

2.3.80

sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān /
sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ

2.3.81

kaṭhinatvena mervādeḥ pṛthivyā api devatā /
dharādevyevamevaiko bhagavān viṣṇuravyayaḥ /
nānāvatārarūpeṇa sthitaḥ pūrṇaguṇaḥ sadā

2.3.82

viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ /
sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak

2.3.83

dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ /
anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā

2.3.84

evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ /
anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ

2.3.85

na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate /
guṇairaśeṣaiḥ pūrṇatvānmukhyābhedo 'parairnaca

2.3.86

aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ /
yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam

2.3.87

na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ /
pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ /
evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param

2.3.88

akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ /
muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ

2.3.89

prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam /
nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ /
utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī

2.3.90

tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ /
sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī

2.3.91

tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ /
brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ /
skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire

2.3.92

tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ /
tebhyaśca bhagavān viṣṇustadadhīnā ime sadā

2.3.93

janmasthitilayājñānaniyatijñānasaṃsṛtiḥ /
mokṣaśca tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate

2.3.94

muktāvapi sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ /
iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc