Anuvyakhyana · Chapter 2.3
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ /
kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām
svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam /
pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ
anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam /
etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca
dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ /
prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā
lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā /
tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā
utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane /
nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ
vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā /
mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ
gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā /
abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ /
viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ
prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo devāstadabhimāninaḥ /
mahadādyāśca jāyante parādhīnaviśeṣitā /
idaṃ sarvaṃ sasarjeti janimattvamihoditam
avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā /
yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat
mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet /
mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā
ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ /
dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate
bhūtamapyasitaṃ divyadṛṣṭigocarameva tu /
utpadyate 'vyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram /
pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat
tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk /
khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam
prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ /
īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ
kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān /
puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī
sisṛkṣutvaviśeṣaṃ tat sākṣād bhagavadicchayā /
prāptaiva sṛṣṭetyuditā pradhānaṃ vikṛterapi
pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ /
evaṃ praḷayakāle 'pi pratibhātaparāvaraḥ
mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt /
parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ
naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte /
parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ
pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate /
ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam
pradhanasya ca vedasya vedasyāpīśvarecchayā /
vyaktirnāma viśeṣo 'sti tasmāt tadvaśataiva hi
utpattiratra kathitā svatantratvāt parātmanaḥ /
naivotpattiḥ kathamapi na svatantraṃ tato 'param
acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ /
kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ
ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat /
avibhāgaṃ vibhāgāya yadā nayati keśavaḥ /
kimaśakyaṃ pareśasya tadeti hyabhidhīyate
evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā /
tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt
na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate /
prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate /
etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi
idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ /
sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca
upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate /
tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī
ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam /
ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ /
dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ
yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ /
ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate
praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ /
nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ
bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā /
kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā /
jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā /
yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi
sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ /
duḥkhādīṃśca parityajya jagadvayāpāravarjitaḥ
bhuṅkte bhogān sahaivoccānityādyāgamamānataḥ /
muktasya bhedāvagateḥ kathameva hyabhinnatā
jīveśayornānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet /
mithyaiva bhedo vimato bhedatvāccandrabhedavat /
iti cet sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam
yadi sannapasiddhāntaḥ sa evāsannitīrite /
nobhayaṃ cenna siddhaṃ taditi mānasya dūṣaṇam
na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit /
anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati
nacāgamastadartho 'sti nāsadāsīnna tad vadet /
pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet parātmanaḥ
anirvācyatvameva syāt pariśiṣṭo hyasau tadā /
nacānya āgamastatra sadasatpratiyogini
na ca pratyakṣamātrāsti nacārthāpattiriṣyate /
bādhāyogāt sata iti bādhābhāvata eva hi
viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate /
na hi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate
bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate /
kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo na hi nāśo 'sato bhavet /
nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate
nāsīdasti bhaviṣyacca taditi jñānameyatā /
yadi bādhastadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ
pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām /
niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate
na copamā bhavedatra pratyakṣāt sattvameva ca /
śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate
anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate /
kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate
sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ /
anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum
upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet /
aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati
sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet /
yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet
ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati /
na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet
dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam /
nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt
na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit /
yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate
sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana /
sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate
na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet /
na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu
yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate /
aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate
śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate /
taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ
na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat /
bādho yadyanubhūte 'rthe kathaṃ nirṇaya īyate
ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā /
bhramatvamabhramatvaṃ ca yadaivānubhavopagam /
ekasya bhramatā tatra parasyābhramatā kutaḥ
bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā /
sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate
viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ /
ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate /
sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate
tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye /
sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ
śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham /
upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi /
ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ
tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ /
sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate
ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi /
paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt
sādṛśyācca pradhānatvāt svātantryādapicābhidām /
āhurīśena jīvasya na svarūpābhidāṃ kvacit
sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate /
sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa jaḍānāṃ dvayameva tu /
bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā
īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ /
tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ
yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati /
evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati /
iti śruternobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate
ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana /
mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ /
ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye
bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ /
cetanatvādisādṛśyaṃ yadyabheda itīṣyate /
aṅgīkṛtaṃ tadasmābhirna svarūpaikatā kvacit
na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit /
samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā
iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit /
abhedaśrutayo' ṃśatvāt sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu
aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca /
vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk
aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ /
sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā
sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān /
sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ
kaṭhinatvena mervādeḥ pṛthivyā api devatā /
dharādevyevamevaiko bhagavān viṣṇuravyayaḥ /
nānāvatārarūpeṇa sthitaḥ pūrṇaguṇaḥ sadā
viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ /
sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak
dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ /
anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā
evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ /
anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ
na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate /
guṇairaśeṣaiḥ pūrṇatvānmukhyābhedo 'parairnaca
aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ /
yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam
na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ /
pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ /
evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param
akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ /
muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ
prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam /
nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ /
utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī
tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ /
sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī
tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ /
brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ /
skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire
tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ /
tebhyaśca bhagavān viṣṇustadadhīnā ime sadā
janmasthitilayājñānaniyatijñānasaṃsṛtiḥ /
mokṣaśca tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate
muktāvapi sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ /
iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0