Anuvyakhyana · Chapter 2.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamo 'dhyāyaḥ ||
uktaḥ samanvayaḥ sākṣādavirodho 'tra sādhyate /
caturvidhasya tasyādau yauktastatrāpi ca smṛteḥ

tasyāścatuḥsvarūpatvāt pratyekaṃ caturātmakāḥ /
pādāḥ sarve tadaṃśāśca mūrtīnāṃ varṇamā'gamāt

āptatā samatādṛṣṭiśrutisāmyabalādbhavāḥ /
sarvānusāro laghutā viśeṣādarśanāphale

iṣṭasiddhiśca niyamaḥ pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ /
etā eva tvatibalā siddhāntasya niyāmakāḥ

āptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ śratiḥ /
pipīlikālipinibhā vārayeta sarvagā hi te

iti ced yadyaśeṣajñā rudrādyā haripūrvakāḥ /
kiṃ nāśeṣavido mānaṃ hy ubhayatra samaṃ bhavet

nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ /
nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit

vedoktasyādhikārasya durnirūpatvataḥ sadā /
niyamo vyabhicāro vā naiva jñātuṃ hi śakyate

adhikāro hi sulabhaḥ kathito 'nyāgameṣvalam /
vedokto hy adhikārastu durlabhaḥ sarvamānuṣaiḥ

anyāgameṣu vipratvamapi caṇḍālajanmanām /
maṇḍalāntaḥpraveśena kramaśaḥ pratipādyate

adhikāraṃ durāpādyamuktavātisulabhaṃ punaḥ /
aśakyaṃ sādhanaṃ coktavā suśakaṃ tatphalāptaye /
ucyate 'tastaduktaṃ hi vyabhicāri phale 'pi tu

kathaṃ pramāṇatāṃ gacchennityatvāt puruṣodbhavaiḥ /
ujkhitaṃ sarvadoṣaiśca kathaṃ no mānatāṃ vrajet

virūpa nityayā vācā nityayānityayā sadā /
ityādiśrutibhirvedo nitya ityavagamyate

pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ /
yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam

aviruddhaṃ viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam /
virodhādarśanāt tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate

tanmūlatvāt smṛtīnāṃ ca virodho yatra na kvacit /
virodho 'pi sa evoktaḥ pratyakṣeṇāgamena vā

āgamenāgamasyaiva virodhe yuktiriṣyate /
upajīvyavirodhe tu vedasyānyārthakalpanā

pratyakṣamupajīvyaṃ syāt prāyo yuktirapi kvacit /
āgamaikapramāṇeṣu tasyaiva hyupajīvyatā

yukto 'yuktaśca yadyartha āgamasya pratīyate /
syāt tatra yukta evārtho yuktiśca trividhā matā

vyāptiḥ pratyakṣatā yasyā yuktigā'gamagā tathā /
pratyakṣāgamamūlā tu yuktistatra balīyasī

yāthārthyameva mānatvaṃ tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ /
arthatvamaryataiva syānna kriyārtheṣu sā matā

jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram /
yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ

anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ /
prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate

yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho yad vivakṣitaḥ /
aṅgīkṛtaṃ cet prāmāṇyaṃ smṛtyādeḥ kā virodhatā

nacāphalatvaṃ vaktavyaṃ sarvasmṛtyanuvādayoḥ /
phalavattvaṃ nacāsmābhiḥ prāmāṇyaṃ hi vivakṣitam

tṛṇādidarśane kiṃ ca phalavattvaṃ nigadyate /
sukhaduḥkhādikaṃ kiñcit smṛtāvapi hi dṛśyate

na paricchedakāryeva pramāṇamiti ca pramā /
nirdoṣākṣodbhavaṃ hyatra pratyakṣamiti gīyate

prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam /
śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam

nirdoṣameva caitanyamanyatrobhayamiṣyate /
sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi

nirdoṣatvātiniyamāt tad baliṣṭhatamaṃ matam /
pañcendriyamanobhedāt prākṛtaṃ ṣaḍvidhaṃ smṛtam

anumā yuktirevoktā vyāptireva tu sā smṛtā /
pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā

avaśiṣṭaṃ kimatrāsti liṅgaṃ tatra vijānataḥ /
yadi liṅgamasiddhaṃ syāt kuta evāsya mānatā

yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam /
na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet

dṛṣṭāntādiṣu caivaṃ syāt sādhanaṃ punareva hi /
liṅgoktāvapi caivaṃ syādanumāvasitirdhruvā

virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam /
pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ

virodho 'pi tridhaiva syāt pratijñārthaviruddhatā /
liṅgarāhityamavyāptirnyūnādhikye tu vācike

sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca /
durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam

svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet /
saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ

vādo jalpo vitaṇḍeti kathāstisro vijānatām /
svārthaṃ parārthamapi vā tattvanirṇayasādhanī

kevalaṃ tu kathā vādo jalpo 'rthādivyapekṣayā /
satāmeva kathā jñeyā vitaṇḍā tvasatāṃ satām

aprakāśya svasiddhāntamasatāṃ pakṣadūṣaṇam /
ukte taiḥ prathamaṃ māne vaktavyaṃ tasya dūṣaṇam

vidyāparīkṣāpūrvaiva vitaṇḍā jalpa eva ca /
uccanīcatvanirṇītiryato jayaparājayau

vinaiva tattvanirṇītiṃ na hi jalpādinā kvacit /
uccanīcatvavijñānamiti vidyāparīkṣaṇam

vādena coccanīcatvavijñānaṃ bhavati sphuṭam /
iti vādasya pūrvatvaṃ tatsiddhau vyarthatānyayoḥ

bahuvidyatvasiddhau tu naiva vādo 'pi kāraṇam /
sabhāsabhāpaprāśnīkapūrvastu spardhināmapi

vāda evobhayārthaḥ syānnirṇītijayakārakaḥ /
tattvāprakāśa evaiko vitaṇḍājalpayoḥ phalam

vinā vādena vidyāyā yadi śakyaṃ parīkṣaṇam /
syājjalpādirapi kvāpi vāda evānyathā bhavet

jalpa ityapi nāma syād vādasyaitādṛśasya tu /
pratijñāmātrasādhyatvamapi syād yājñavalkyavat

sabhā sabhāpatiścaiva prāśnikāścaiva vaiṣṇavāḥ /
rāgadveṣavihīnāśca syuḥ sabhyāḥ sarvavedinaḥ

prāśnikāścaitadajñāne sabhyāścaiṣāṃ ca dūragāḥ /
pramāṇaṃ nirṇayāya syuḥ pakṣapātavivarjitāḥ

ubhābhyāṃ sādhanaṃ caiva dūṣaṇaṃ vādajalpayoḥ /
sadbhirāgama evaikaḥ prayojyo 'bhīṣyasādhakaḥ

svasiddhāntānusāreṇa hyasadbhiranumocyate /
pratyakṣāgamavairūpyamāśrityānyārthataiva tu

āgame daśarnīyātra doṣo liṅgavilomatā /
liṅgānukūlyaṃ svārthasya śrutyādīnāmanugrahaḥ

tripañcāvayavāmeva yugmāvayavinīmapi /
niyamād yo 'numāṃ brūyād taṃ brūyād yadi tādṛśī /
nānumeti tadā kena sādhyāvayavakalpanā

***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]***
niyatāvayavāsiddhau vyāptimātreṇa sādhanam /
kartavyameva tena syāt tasmāt saivānumā matā

anubhūtiḥ pramāṇaṃ cet kena smṛtirapodyate /
pūrvānubhūte kiṃ mānamityukte syāt kimuttaram

mānasaṃ taddhi vijñānaṃ tacca sākṣipramāṇakam /
atītānāgataṃ yadvad yogibhirdṛśyate 'ñjasā /
evaṃ pūrvānubhūtaṃ ca manasaivāvagamyate

vijñātaṃ manasā pūrvaṃ mayaitat kṛtamityapi /
sākṣādanubhavāt siddhaṃ kathameva hyapodyate

evaṃ lakṣaṇake mānatraye brahmādivastuṣu /
pramāṇaṃ veda evaikas tatprāmāṇyaṃ ca sādhitam

tathāpi mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādivācakaḥ /
dṛṣṭavyāptiviruddhatvāt tatra mānaṃ kathaṃ bhavet

tatastannāmakaḥ kaścit pumānanyo bhavediti /
yuktayāgamāvirodhena prāptamatrābhidhīyate

bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt /
tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ

santi teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate /
vyāptiścoktānusāreṇa dṛśyante cādhikāribhiḥ

śāstroktavastunaścaiva vyutpattiḥ śāstraliṅgataḥ /
vyutpattiḥ sā balavatī mūrkhavyutpattitā hi yat

dṛḍhayuktivirodhe tu sarvatra nyāya īdṛśaḥ /
alpavākyayutā yuktirbahulaiva virodhinī

yatra tatra kathaṃ vastunirṇayaḥ syāditīrite /
virodhiyuktibāhulyāditi nyāyo viniścitaḥ

yuktestu yuktibāhulyamāgamādāgamasya ca /
kathaṃ na nirṇayaṃ kuryādityasat kāraṇaṃ na hi

śrutyartho bhavati kvāpi śrutiprāyopapattibhiḥ /
avirodhaścaturthe tu pāte samyak samarthyate

asat kāryaṃ yathā dṛṣṭaṃ vastutvāt kāraṇaṃ tathā /
iti cenna niṣedhaikasvarūpasya na kartṛtā

buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam /
pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasyābhāvadharmataḥ /
dharmadharmaikyataścaiva natu tanmātratā bhavet

abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi hi dharmiṇaḥ /
tādṛktavaṃ mātratehoktā buddhirāhityameva tat

viśeṣyataiva dharmitvaṃ prathamapratipattiṣu /
niṣedhavidhirūpatvaṃ bhāvābhāvatvamatra hi

sarvanāśeṣvapi sadā śiṣṭatvād yasya kasya nuḥ /
nāśo 'yaṃ vimato 'pi syānnāśatvāt kartṛśeṣavān

nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit /
dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye

anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit /
pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ

adṛṣṭaṃ kāraṇaṃ no cellaye mānaṃ ca kiṃ bhavet /
utpattināśakārī hi buddhimān dṛśyate kvacit

taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate /
āgamānugṛhītā tu mānameṣānumāpitu

āgamānugrahābhāve na tarkaḥ syāt pratiṣṭhitaḥ /
akṣajāgamamūlasya syādevāsya pratiṣṭhitiḥ /
anyathāsyāpratiṣṭhā ca svavācā vyāhataiva hi

na ca śiṣyāgṛhītatvaṃ nirīśādīśavādinaḥ /
ato 'vaśiṣṭajīvādikartṛtātra niṣiddhayate

tanmano 'kurutetyāderasato manaso janiḥ /
nivāritā tu pūrvatra hyakasmāditi tadvinā

asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate /
prāpakaṃ vākyamātraṃ tu parihāro viśeṣitaḥ

kvacijjīvākṛtaṃ dṛṣṭvā cetanādeva cākṛtam /
tadvadevānumānyatra vastutvāt kriyate śruteḥ

nānyadanyatvamāpannaṃ kvacid dṛṣṭaṃ kathañcana /
ato jīvasya na brahmabhāvaḥ syāddhi kadācana

kvacid bhinnatayā dṛṣṭaṃ tadabhinnatayā katham /
dṛśyenno dṛṣṭapūrvaṃ hi tādṛśaṃ na ca dṛśyate

bhoktṛtvāpattita iti yanmataṃ tat kuto hariḥ /
bhoktrāpatteriti prāha kathaṃ ca tadananyatā

jagatastvavikāratva uktanyāyena sādhite /
svatantrakāraṇānyatvaṃ tena hyatra niṣiddhayate

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ /
yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā /
iti śrutestadvaśasya bhāvo na para ityataḥ

śakto 'pi hyanyathākartuṃ svecchāniyamato hariḥ /
kāraṇairniyataireva karotīdaṃ jagat sadā

nityabhedo nimittena hyupādānena tu dvayam /
asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi

anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ /
śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā

svabhinnaṃ kāraṇābhinnabhinnaṃ viśvaṃ karotyajaḥ /
iti śruteravasita uktārtho 'yamaśeṣataḥ

anaṃśasyāpi jīvasya kiñcit sāmarthyayojanām /
kāryeṣu yaḥ karotyaddhā namastasmai svayambhuve

yadi bhāgena kāryeṣu jīvaśaktiṃ na yojayet /
haristadā hi sarvatra kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā

aṃśino hi paṭādyā ye bhinnaireva parasparam /
aṃśairaṃśina ucyante naivameva hi cetanāḥ

ato 'naṃśina ityeva śrutireteṣu vartate /
apyanekasvarūpeṣu viśeṣādeva kevalam

bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā /
bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet

yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ /
tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca

virodhaḥ sarvavaiśiṣṭaye yo dvitīye nirasyate /
nārāyaṇasya tvadhyāye tadanye tatratatragāḥ

sṛṣṭisaṃhāravākyānāṃ jīvarūpābhidhāyinām /
apyanyonyāvirodhastu dvitīyādhyāyagocaraḥ

mānameyaviśeṣeṇa punaruktirna jāyate /
sadā pravṛttirīśasya svabhāvādeva kevalam

aṅgaceṣyā yathā puṃsaḥ kāściduddeśavarjitāḥ /
devasyaiṣa svabhāvo 'yamityāha śrutirañjasā

krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī /
iti kevalalīlaiva nirṇītā prabhuṇā svayam

ātmaprayojanārthāya spṛhāṃ śrutiravārayat /
na prayojanavattvenetyata āha jagadguruḥ

icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ /
iti praśaṃsayā kāmaśrutibhyaścaiva yuktitaḥ /
mahātātparyayukteśca necchāmātraṃ niṣiddhayate

mokṣārthāḥ śrutayo yasmāt sa ca tasya prasādataḥ /
unninīṣativākyācca lokadṛṣṭānusārataḥ

icchāṃnimittako yasmāt tadabhāve kutaḥ śrutiḥ /
mahātātparyarahitā pramāṇatvaṃ gamiṣyati

yāthārthyameva mānatvamapi vākyaṃ prayojakam /
mānatvameti tatrāpi yat sampūrṇaprayojanam

vaiṣamyaṃ caiva nairghṛṇyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam /
nāṅgīkāryamato 'nyattu na vaiṣamyādināmakam

yadadhīnā guṇāścaiva doṣā api hi sarvaśaḥ /
guṇāstasya kathaṃ na syuḥ syurdeṣāśca kathaṃ punaḥ

sarvadharmāpapattestad vākyairapi hi tādṛśaiḥ /
nirdoṣāśeṣaguṇako nirṇīto bhagavān hariḥ