Anuvyakhyana · Chapter 1.4
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
duḥkhibaddhāvarādyāstu tadadhīnatvahetutaḥ /
śabdā brahmaṇi vartante rājñi yadvat parājayaḥ
svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam /
svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt kuto rājñi jayo 'nyathā
na hi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate /
yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ
bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ /
kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate
amaṅgalatvācchabdānāṃ rājñā yogādamaṅgale /
apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam
guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api /
pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam
tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt /
doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā
svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi /
vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam
maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet /
svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ
bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit /
evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ
naiva doṣā harau tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ /
tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ
jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ /
āyajñetaścāyajeto vasantiśca vasantataḥ
vigatacchādanatvāt tu gaccha bhūtakṣayaṅkaraḥ /
bhuṅkṣetyukto harir huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ
sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ kavarakṣaṇa ityataḥ /
kavacaṃ vatarte yasmāt ṣaḍguṇatvena sarvadā /
vaṣaṭ tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍityeva kathyate
svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ /
namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate
ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ /
ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ
tasmādanantaguṇatā śrutitātparyato 'sya hi /
vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam
aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye /
tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye
kaśchandasāṃ yogamiti śruteryogārthatattvavit /
brahmaiko naiva cānyo 'sti ka ityasyarobhayārthataḥ
tasyāpi pūrvasiddhasya jñānameveti niścayāt /
nityayogo 'pi śabdānāmarthairnaiva niṣiddhayate /
strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ
virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām /
pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ
sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā /
parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ /
strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ
doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā /
bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā
utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā /
itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha
anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā /
iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan
vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ /
svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ
vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan /
teṣu teṣu padārtheṣu rūḍhiraṅgīkṛtā yataḥ
prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ /
upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate
tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate /
avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ
ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi /
tatsiddhistadapekṣā ca sāpekṣā ca harīcchayā
tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā /
upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ
pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā /
tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu
ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ /
prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate
prayogayuktasādṛśyaṃ sambandho vāpyamukhyataḥ /
vṛttiheturiti jñeyaḥ pūrvāyoge paragrahaḥ
etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ /
ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā
yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām /
bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam
a iti brahma kathitaṃ tadvayākhyānānmatā tathā /
śabdānāmapi sarveṣāṃ nāmavitkṛtakṛtyatā
viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt /
ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan
tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā /
upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā
ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau /
tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ
api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ /
ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam
indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā /
nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ
pramāṇamuktaviṣaye tadevoktamupakramāt /
iti svayaṃ bhagavatā bruvatāśeṣamanvayam
na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate /
sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ /
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam
ityādivākyarūpeṇa yatrārtho nānya iṣyate /
tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate
anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite /
ajāmekāmiti prāha śrutiretāṃ yadā tadā /
ko doṣaḥ sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi
asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu /
mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate
sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ /
arthadvayamabhipretya pravṛtte hariruktavān
kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam /
yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ
iti buddhau samārohādubhayoryogarūḍhayoḥ /
tyāge ca kāraṇābhāvādubhayārthatvamiṣyate
viparītapramābhāve pūrvārohastu kāraṇam /
sā bhaved yatra sa vyarthaḥ pūrvāroho bhramo yathā /
ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ
yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam /
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat
pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā /
etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ
iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ /
na ca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate
avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ /
sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ
nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ /
aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate
nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam /
brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ
iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ /
parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ
kṣīrādivad vikāraḥ syānnaiva sa syāddhareḥ kvacit /
apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate
aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvannatu viśvātmanā bhavaḥ /
na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā
cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet /
apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam
uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram /
icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā
svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat /
svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ
sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā /
pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā
na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam /
nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana
nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate /
na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit
sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate /
abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi
bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi /
yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ
bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet /
brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit
śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā /
vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate
upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate /
apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet
na hy upādānataivātra bāhyāvayavagauravāt /
na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ
upādānatayā kintarhyapādānaṃ hyacetanam /
kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate
sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate /
tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ
sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ /
āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ
sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ /
nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā /
jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate
vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām /
bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate
tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ /
śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate
bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate /
tattadgatena rūpeṇa tadarthaṃ hyasṛjajjagat
yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā /
dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate
sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā /
brahmaṇaścet kva sārvajñyamanyagā cet svato 'nyatā
nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ /
dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt
kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra bhedo 'pi bhramajo yadi /
bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā
nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ /
bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi
vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi /
bādhyaṃ nārthakriyākāri na ca svapno 'pi no mṛṣā
vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ /
sa hi karteti vākyācca jāgrattvamiti hi bhramaḥ
sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam /
tadevārthakriyākāri tat sadevārthakārakam
brahma tvarthakriyākāri parataḥ svata eva vā /
aṅgīkṛtaṃ hi tenaiva paratastve na ca pramā
amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ /
na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā
na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit /
sādhakatvaṃ tu satyasya sākṣiṇo hyāvayordvayoḥ /
samyak sampratipannaṃ tanna vivatarmamataṃ bhavet
yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi /
nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā
viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ /
ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ
satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam /
sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ
savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate /
kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ
atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau /
pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate
tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram /
sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate
tasmānna taṃ vinā kiñcit smartuṃ draṣṭumathāpi vā /
śakyaṃ tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet
ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam /
parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet
anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu /
akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate
itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ /
vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ
tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi /
sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca
evamakṣajamānatvasiddhāṃ viśvasya satyatām /
kimiti sthāpayennāyaṃ nirdoṣajñānaśaktitaḥ
ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā /
bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet
parasya satyatāṃ jānannapi yaḥ svātmataskaraḥ /
paro nāstīti vadati kimityunmattavad vadet
parābhāve hi vāg vyarthā yadi naivocyate tadā /
kaśāvetrādikaṃ tasya taskarasyottaraṃ vadet
prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ /
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ
vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit /
upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate
ityatra yadiśabdau ca nivarteteti ca dvayam /
viśvasya satyatāmāhurvidyetotpattimeva ca
vidotpattāviti hyasmād dhātorutpattireva hi /
nivṛttivyāptiyuk prāyaḥ prapañco bhedapañcakaḥ
jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā /
jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā /
mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ
so 'yaṃ satyo hyanādiśca sādiścennāśamāpnuyāt /
dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam
iti śrutermitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā /
uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam
vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād vikṛtaṃ bahu /
nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam
prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ /
vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit
sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ /
prayogaścottaratrāsti jarā yadyenamāpnuyāt
dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate /
hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati
etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi /
vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam
punaruktirnāmadheyamitītyasya nirarthatā /
ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca
vikāratvavivakṣāyāṃ nacaikanakhakṛntanam /
sarvakārṣṇāyasaṃ ca syādataḥ sādṛśya eva ca
vivakṣātra tu nityatve prādhānye coktavartmanā /
prādhānyapratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeścaiva vistaraḥ
tasmāt kenāpi mārgeṇa na vivartamataṃ bhavet /
tadasaṅkhayātadoṣetaṃ heyameva śubhārthibhiḥ
asaṅkhayatvena doṣāṇāṃ granthādhikyabhayādapi /
uparamyate tato viṣṇuricchāpūrvakamaśramaḥ /
karoti pitṛvad viśvaṃ pūrṇaśeṣaguṇātmakaḥ
Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0