Language

ENहिગુ
Scripture Library

Anuvyakhyana · Chapter 1.4

1.4.1

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
duḥkhibaddhāvarādyāstu tadadhīnatvahetutaḥ /
śabdā brahmaṇi vartante rājñi yadvat parājayaḥ

1.4.2

svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam /
svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt kuto rājñi jayo 'nyathā

1.4.3

na hi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate /
yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ

1.4.4

bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ /
kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate

1.4.5

amaṅgalatvācchabdānāṃ rājñā yogādamaṅgale /
apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam

1.4.6

guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api /
pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam

1.4.7

tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt /
doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā

1.4.8

svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi /
vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam

1.4.9

maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet /
svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ

1.4.10

bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit /
evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ

1.4.11

naiva doṣā harau tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ /
tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ

1.4.12

jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ /
āyajñetaścāyajeto vasantiśca vasantataḥ

1.4.13

vigatacchādanatvāt tu gaccha bhūtakṣayaṅkaraḥ /
bhuṅkṣetyukto harir huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ

1.4.14

sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ kavarakṣaṇa ityataḥ /
kavacaṃ vatarte yasmāt ṣaḍguṇatvena sarvadā /
vaṣaṭ tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍityeva kathyate

1.4.15

svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ /
namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate

1.4.16

ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ /
ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ

1.4.17

tasmādanantaguṇatā śrutitātparyato 'sya hi /
vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam

1.4.18

aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye /
tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye

1.4.19

kaśchandasāṃ yogamiti śruteryogārthatattvavit /
brahmaiko naiva cānyo 'sti ka ityasyarobhayārthataḥ

1.4.20

tasyāpi pūrvasiddhasya jñānameveti niścayāt /
nityayogo 'pi śabdānāmarthairnaiva niṣiddhayate /
strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ

1.4.21

virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām /
pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ

1.4.22

sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā /
parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ /
strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ

1.4.23

doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā /
bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā

1.4.24

utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā /
itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha

1.4.25

anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā /
iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan

1.4.26

vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ /
svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ

1.4.27

vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan /
teṣu teṣu padārtheṣu rūḍhiraṅgīkṛtā yataḥ

1.4.28

prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ /
upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate

1.4.29

tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate /
avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ

1.4.30

ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi /
tatsiddhistadapekṣā ca sāpekṣā ca harīcchayā

1.4.31

tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā /
upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ

1.4.32

pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā /
tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu

1.4.33

ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ /
prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate

1.4.34

prayogayuktasādṛśyaṃ sambandho vāpyamukhyataḥ /
vṛttiheturiti jñeyaḥ pūrvāyoge paragrahaḥ

1.4.35

etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ /
ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā

1.4.36

yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām /
bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam

1.4.37

a iti brahma kathitaṃ tadvayākhyānānmatā tathā /
śabdānāmapi sarveṣāṃ nāmavitkṛtakṛtyatā

1.4.38

viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt /
ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan

1.4.39

tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā /
upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā

1.4.40

ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau /
tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ

1.4.41

api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ /
ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam

1.4.42

indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā /
nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ

1.4.43

pramāṇamuktaviṣaye tadevoktamupakramāt /
iti svayaṃ bhagavatā bruvatāśeṣamanvayam

1.4.44

na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate /
sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt

1.4.45

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ /
nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam

1.4.46

ityādivākyarūpeṇa yatrārtho nānya iṣyate /
tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate

1.4.47

anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite /
ajāmekāmiti prāha śrutiretāṃ yadā tadā /
ko doṣaḥ sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi

1.4.48

asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu /
mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate

1.4.49

sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ /
arthadvayamabhipretya pravṛtte hariruktavān

1.4.50

kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam /
yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ

1.4.51

iti buddhau samārohādubhayoryogarūḍhayoḥ /
tyāge ca kāraṇābhāvādubhayārthatvamiṣyate

1.4.52

viparītapramābhāve pūrvārohastu kāraṇam /
sā bhaved yatra sa vyarthaḥ pūrvāroho bhramo yathā /
ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ

1.4.53

yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam /
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat

1.4.54

pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā /
etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

1.4.55

iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ /
na ca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate

1.4.56

avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ /
sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ

1.4.57

nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ /
aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate

1.4.58

nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam /
brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ

1.4.59

iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ /
parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ

1.4.60

kṣīrādivad vikāraḥ syānnaiva sa syāddhareḥ kvacit /
apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate

1.4.61

aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvannatu viśvātmanā bhavaḥ /
na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā

1.4.62

cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet /
apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam

1.4.63

uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram /
icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā

1.4.64

svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat /
svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ

1.4.65

sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā /
pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā

1.4.66

na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam /
nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana

1.4.67

nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate /
na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit

1.4.68

sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate /
abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi

1.4.69

bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi /
yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ

1.4.70

bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet /
brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit

1.4.71

śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā /
vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate

1.4.72

upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate /
apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet

1.4.73

na hy upādānataivātra bāhyāvayavagauravāt /
na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ

1.4.74

upādānatayā kintarhyapādānaṃ hyacetanam /
kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate

1.4.75

sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate /
tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ

1.4.76

sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ /
āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ

1.4.77

sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ /
nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā /
jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate

1.4.78

vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām /
bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate

1.4.79

tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ /
śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate

1.4.80

bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate /
tattadgatena rūpeṇa tadarthaṃ hyasṛjajjagat

1.4.81

yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā /
dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate

1.4.82

sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā /
brahmaṇaścet kva sārvajñyamanyagā cet svato 'nyatā

1.4.83

nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ /
dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt

1.4.84

kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra bhedo 'pi bhramajo yadi /
bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā

1.4.85

nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ /
bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi

1.4.86

vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi /
bādhyaṃ nārthakriyākāri na ca svapno 'pi no mṛṣā

1.4.87

vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ /
sa hi karteti vākyācca jāgrattvamiti hi bhramaḥ

1.4.88

sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam /
tadevārthakriyākāri tat sadevārthakārakam

1.4.89

brahma tvarthakriyākāri parataḥ svata eva vā /
aṅgīkṛtaṃ hi tenaiva paratastve na ca pramā

1.4.90

amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ /
na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā

1.4.91

na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit /
sādhakatvaṃ tu satyasya sākṣiṇo hyāvayordvayoḥ /
samyak sampratipannaṃ tanna vivatarmamataṃ bhavet

1.4.92

yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi /
nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā

1.4.93

viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ /
ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ

1.4.94

satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam /
sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ

1.4.95

savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate /
kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ

1.4.96

atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau /
pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate

1.4.97

tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram /
sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate

1.4.98

tasmānna taṃ vinā kiñcit smartuṃ draṣṭumathāpi vā /
śakyaṃ tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet

1.4.99

ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam /
parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet

1.4.100

anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu /
akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate

1.4.101

itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ /
vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ

1.4.102

tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi /
sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca

1.4.103

evamakṣajamānatvasiddhāṃ viśvasya satyatām /
kimiti sthāpayennāyaṃ nirdoṣajñānaśaktitaḥ

1.4.104

ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā /
bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet

1.4.105

parasya satyatāṃ jānannapi yaḥ svātmataskaraḥ /
paro nāstīti vadati kimityunmattavad vadet

1.4.106

parābhāve hi vāg vyarthā yadi naivocyate tadā /
kaśāvetrādikaṃ tasya taskarasyottaraṃ vadet

1.4.107

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ /
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

1.4.108

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit /
upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate

1.4.109

ityatra yadiśabdau ca nivarteteti ca dvayam /
viśvasya satyatāmāhurvidyetotpattimeva ca

1.4.110

vidotpattāviti hyasmād dhātorutpattireva hi /
nivṛttivyāptiyuk prāyaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

1.4.111

jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā /
jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā /
mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

1.4.112

so 'yaṃ satyo hyanādiśca sādiścennāśamāpnuyāt /
dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam

1.4.113

iti śrutermitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā /
uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam

1.4.114

vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād vikṛtaṃ bahu /
nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam

1.4.115

prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ /
vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit

1.4.116

sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ /
prayogaścottaratrāsti jarā yadyenamāpnuyāt

1.4.117

dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate /
hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati

1.4.118

etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi /
vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam

1.4.119

punaruktirnāmadheyamitītyasya nirarthatā /
ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca

1.4.120

vikāratvavivakṣāyāṃ nacaikanakhakṛntanam /
sarvakārṣṇāyasaṃ ca syādataḥ sādṛśya eva ca

1.4.121

vivakṣātra tu nityatve prādhānye coktavartmanā /
prādhānyapratipattyarthaṃ sṛṣṭayādeścaiva vistaraḥ

1.4.122

tasmāt kenāpi mārgeṇa na vivartamataṃ bhavet /
tadasaṅkhayātadoṣetaṃ heyameva śubhārthibhiḥ

1.4.123

asaṅkhayatvena doṣāṇāṃ granthādhikyabhayādapi /
uparamyate tato viṣṇuricchāpūrvakamaśramaḥ /
karoti pitṛvad viśvaṃ pūrṇaśeṣaguṇātmakaḥ

Original text: Anuvyākhyāna a Dvaita verse commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc