અનુવ્યાખ્યાન · અધ્યાય 2.1

॥ ઇતિ શ્રીમદાનન્દતીર્થભગવત્પાદાચાર્યવિરચિતે શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રાનુવ્યાખ્યાને પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ॥
ઉક્તઃ સમન્વયઃ સાક્ષાદવિરોધો ઽત્ર સાધ્યતે ।
ચતુર્વિધસ્ય તસ્યાદૌ યૌક્તસ્તત્રાપિ ચ સ્મૃતેઃ

તસ્યાશ્ચતુઃસ્વરૂપત્વાત્ પ્રત્યેકં ચતુરાત્મકાઃ ।
પાદાઃ સર્વે તદંશાશ્ચ મૂર્તીનાં વર્ણમાઽગમાત્

આપ્તતા સમતાદૃષ્ટિશ્રુતિસામ્યબલાદ્ભવાઃ ।
સર્વાનુસારો લઘુતા વિશેષાદર્શનાફલે

ઇષ્ટસિદ્ધિશ્ચ નિયમઃ પૂર્વપક્ષેષુ યુક્તયઃ ।
એતા એવ ત્વતિબલા સિદ્ધાન્તસ્ય નિયામકાઃ

આપ્તૈઃ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટ્વા પ્રોક્તમર્થં કથં શ્રતિઃ ।
પિપીલિકાલિપિનિભા વારયેત સર્વગા હિ તે

ઇતિ ચેદ્ યદ્યશેષજ્ઞા રુદ્રાદ્યા હરિપૂર્વકાઃ ।
કિં નાશેષવિદો માનં હ્ય્ ઉભયત્ર સમં ભવેત્

નચાપ્તિનિશ્ચયસ્તત્ર શક્યતે વ્યભિચારતઃ ।
નચાસ્યા વ્યભિચારે ઽપિ હીયતે માનતા ક્વચિત્

વેદોક્તસ્યાધિકારસ્ય દુર્નિરૂપત્વતઃ સદા ।
નિયમો વ્યભિચારો વા નૈવ જ્ઞાતું હિ શક્યતે

અધિકારો હિ સુલભઃ કથિતો ઽન્યાગમેષ્વલમ્ ।
વેદોક્તો હ્ય્ અધિકારસ્તુ દુર્લભઃ સર્વમાનુષૈઃ

અન્યાગમેષુ વિપ્રત્વમપિ ચણ્ડાલજન્મનામ્ ।
મણ્ડલાન્તઃપ્રવેશેન ક્રમશઃ પ્રતિપાદ્યતે

અધિકારં દુરાપાદ્યમુક્તવાતિસુલભં પુનઃ ।
અશક્યં સાધનં ચોક્તવા સુશકં તત્ફલાપ્તયે ।
ઉચ્યતે ઽતસ્તદુક્તં હિ વ્યભિચારિ ફલે ઽપિ તુ

કથં પ્રમાણતાં ગચ્છેન્નિત્યત્વાત્ પુરુષોદ્ભવૈઃ ।
ઉજ્ખિતં સર્વદોષૈશ્ચ કથં નો માનતાં વ્રજેત્

વિરૂપ નિત્યયા વાચા નિત્યયાનિત્યયા સદા ।
ઇત્યાદિશ્રુતિભિર્વેદો નિત્ય ઇત્યવગમ્યતે

પિપીલિકાલિપિશ્ચાપિ પ્રમાણમવિરોધતઃ ।
યથા દ્રૌણેરુલૂકેન કૃતમપ્યાસ બોધકમ્

અવિરુદ્ધં વિરુદ્ધં તુ વિરોધાદેવ બાધિતમ્ ।
વિરોધાદર્શનાત્ તસ્માદ્ વેદપ્રામાણ્યમિષ્યતે

તન્મૂલત્વાત્ સ્મૃતીનાં ચ વિરોધો યત્ર ન ક્વચિત્ ।
વિરોધો ઽપિ સ એવોક્તઃ પ્રત્યક્ષેણાગમેન વા

આગમેનાગમસ્યૈવ વિરોધે યુક્તિરિષ્યતે ।
ઉપજીવ્યવિરોધે તુ વેદસ્યાન્યાર્થકલ્પના

પ્રત્યક્ષમુપજીવ્યં સ્યાત્ પ્રાયો યુક્તિરપિ ક્વચિત્ ।
આગમૈકપ્રમાણેષુ તસ્યૈવ હ્યુપજીવ્યતા

યુક્તો ઽયુક્તશ્ચ યદ્યર્થ આગમસ્ય પ્રતીયતે ।
સ્યાત્ તત્ર યુક્ત એવાર્થો યુક્તિશ્ચ ત્રિવિધા મતા

વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યક્ષતા યસ્યા યુક્તિગાઽગમગા તથા ।
પ્રત્યક્ષાગમમૂલા તુ યુક્તિસ્તત્ર બલીયસી

યાથાર્થ્યમેવ માનત્વં તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોઃ ।
અર્થત્વમર્યતૈવ સ્યાન્ન ક્રિયાર્થેષુ સા મતા

જ્ઞાનાર્થે જ્ઞેયતા મુખ્યા શબ્દાર્થે તદનન્તરમ્ ।
યથાર્થજ્ઞાનજનકા યથાર્થા યુક્તયઃ સ્મૃતાઃ

અનુપ્રમાણમેતાનિ હ્યક્ષયુક્તિવચાંસ્યતઃ ।
પ્રામાણ્યં નાનુવાદસ્ય સ્મૃતેરપિ વિહીયતે

યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યશબ્દાર્થો યદ્ વિવક્ષિતઃ ।
અઙ્ગીકૃતં ચેત્ પ્રામાણ્યં સ્મૃત્યાદેઃ કા વિરોધતા

નચાફલત્વં વક્તવ્યં સર્વસ્મૃત્યનુવાદયોઃ ।
ફલવત્ત્વં નચાસ્માભિઃ પ્રામાણ્યં હિ વિવક્ષિતમ્

તૃણાદિદર્શને કિં ચ ફલવત્ત્વં નિગદ્યતે ।
સુખદુઃખાદિકં કિઞ્ચિત્ સ્મૃતાવપિ હિ દૃશ્યતે

ન પરિચ્છેદકાર્યેવ પ્રમાણમિતિ ચ પ્રમા ।
નિર્દોષાક્ષોદ્ભવં હ્યત્ર પ્રત્યક્ષમિતિ ગીયતે

પ્રાકૃતં શુદ્ધચૈતન્યમક્ષં તુ દ્વિવિધં મતમ્ ।
શુદ્ધમીશરમામુક્તેષ્વન્યત્ર પ્રાકૃતૈર્યુતમ્

નિર્દોષમેવ ચૈતન્યમન્યત્રોભયમિષ્યતે ।
સુખદુઃખાદિવિષયં શુદ્ધં સંસારગેષ્વપિ

નિર્દોષત્વાતિનિયમાત્ તદ્ બલિષ્ઠતમં મતમ્ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયમનોભેદાત્ પ્રાકૃતં ષડ્વિધં સ્મૃતમ્

અનુમા યુક્તિરેવોક્તા વ્યાપ્તિરેવ તુ સા સ્મૃતા ।
પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધયર્થં વ્યાપ્તિરેવ યદોદિતા

અવશિષ્ટં કિમત્રાસ્તિ લિઙ્ગં તત્ર વિજાનતઃ ।
યદિ લિઙ્ગમસિદ્ધં સ્યાત્ કુત એવાસ્ય માનતા

યદિ સ્મારકમાત્રં સ્યાત્ સ્મર્તુર્નાત્ર પ્રયોજનમ્ ।
ન પઞ્ચાવયોક્તૌ ચ વિવાદાવસિતિર્ભવેત્

દૃષ્ટાન્તાદિષુ ચૈવં સ્યાત્ સાધનં પુનરેવ હિ ।
લિઙ્ગોક્તાવપિ ચૈવં સ્યાદનુમાવસિતિર્ધ્રુવા

વિરોધો ઽસઙ્ગતિશ્ચૈવ સાક્ષાદ્ યુક્તેસ્તુ દૂષણમ્ ।
પ્રતિજ્ઞાયામસમ્બન્ધો યુક્તેરુક્તા હ્યસઙ્ગતિઃ

વિરોધો ઽપિ ત્રિધૈવ સ્યાત્ પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા ।
લિઙ્ગરાહિત્યમવ્યાપ્તિર્ન્યૂનાધિક્યે તુ વાચિકે

સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમવ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય ચ ।
દુર્બલેન વિરોધે ઽપિ ન પ્રમાણમસાધકમ્

સ્વવાક્યેન વિરોધે ઽપિ નૈવ સાધકતાં વ્રજેત્ ।
સંવાદાનુક્તિસંયુક્તા એત એવ ચ નિગ્રહાઃ

વાદો જલ્પો વિતણ્ડેતિ કથાસ્તિસ્રો વિજાનતામ્ ।
સ્વાર્થં પરાર્થમપિ વા તત્ત્વનિર્ણયસાધની

કેવલં તુ કથા વાદો જલ્પો ઽર્થાદિવ્યપેક્ષયા ।
સતામેવ કથા જ્ઞેયા વિતણ્ડા ત્વસતાં સતામ્

અપ્રકાશ્ય સ્વસિદ્ધાન્તમસતાં પક્ષદૂષણમ્ ।
ઉક્તે તૈઃ પ્રથમં માને વક્તવ્યં તસ્ય દૂષણમ્

વિદ્યાપરીક્ષાપૂર્વૈવ વિતણ્ડા જલ્પ એવ ચ ।
ઉચ્ચનીચત્વનિર્ણીતિર્યતો જયપરાજયૌ

વિનૈવ તત્ત્વનિર્ણીતિં ન હિ જલ્પાદિના ક્વચિત્ ।
ઉચ્ચનીચત્વવિજ્ઞાનમિતિ વિદ્યાપરીક્ષણમ્

વાદેન ચોચ્ચનીચત્વવિજ્ઞાનં ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
ઇતિ વાદસ્ય પૂર્વત્વં તત્સિદ્ધૌ વ્યર્થતાન્યયોઃ

બહુવિદ્યત્વસિદ્ધૌ તુ નૈવ વાદો ઽપિ કારણમ્ ।
સભાસભાપપ્રાશ્નીકપૂર્વસ્તુ સ્પર્ધિનામપિ

વાદ એવોભયાર્થઃ સ્યાન્નિર્ણીતિજયકારકઃ ।
તત્ત્વાપ્રકાશ એવૈકો વિતણ્ડાજલ્પયોઃ ફલમ્

વિના વાદેન વિદ્યાયા યદિ શક્યં પરીક્ષણમ્ ।
સ્યાજ્જલ્પાદિરપિ ક્વાપિ વાદ એવાન્યથા ભવેત્

જલ્પ ઇત્યપિ નામ સ્યાદ્ વાદસ્યૈતાદૃશસ્ય તુ ।
પ્રતિજ્ઞામાત્રસાધ્યત્વમપિ સ્યાદ્ યાજ્ઞવલ્ક્યવત્

સભા સભાપતિશ્ચૈવ પ્રાશ્નિકાશ્ચૈવ વૈષ્ણવાઃ ।
રાગદ્વેષવિહીનાશ્ચ સ્યુઃ સભ્યાઃ સર્વવેદિનઃ

પ્રાશ્નિકાશ્ચૈતદજ્ઞાને સભ્યાશ્ચૈષાં ચ દૂરગાઃ ।
પ્રમાણં નિર્ણયાય સ્યુઃ પક્ષપાતવિવર્જિતાઃ

ઉભાભ્યાં સાધનં ચૈવ દૂષણં વાદજલ્પયોઃ ।
સદ્ભિરાગમ એવૈકઃ પ્રયોજ્યો ઽભીષ્યસાધકઃ

સ્વસિદ્ધાન્તાનુસારેણ હ્યસદ્ભિરનુમોચ્યતે ।
પ્રત્યક્ષાગમવૈરૂપ્યમાશ્રિત્યાન્યાર્થતૈવ તુ

આગમે દશર્નીયાત્ર દોષો લિઙ્ગવિલોમતા ।
લિઙ્ગાનુકૂલ્યં સ્વાર્થસ્ય શ્રુત્યાદીનામનુગ્રહઃ

ત્રિપઞ્ચાવયવામેવ યુગ્માવયવિનીમપિ ।
નિયમાદ્ યો ઽનુમાં બ્રૂયાદ્ તં બ્રૂયાદ્ યદિ તાદૃશી ।
નાનુમેતિ તદા કેન સાધ્યાવયવકલ્પના

***[નોતે: જુમ્પ્ ઇન્ વેર્સે નુમ્બેરિન્ગ્, નો લચુન ઇન્ તેxત્!]***
નિયતાવયવાસિદ્ધૌ વ્યાપ્તિમાત્રેણ સાધનમ્ ।
કર્તવ્યમેવ તેન સ્યાત્ તસ્માત્ સૈવાનુમા મતા

અનુભૂતિઃ પ્રમાણં ચેત્ કેન સ્મૃતિરપોદ્યતે ।
પૂર્વાનુભૂતે કિં માનમિત્યુક્તે સ્યાત્ કિમુત્તરમ્

માનસં તદ્ધિ વિજ્ઞાનં તચ્ચ સાક્ષિપ્રમાણકમ્ ।
અતીતાનાગતં યદ્વદ્ યોગિભિર્દૃશ્યતે ઽઞ્જસા ।
એવં પૂર્વાનુભૂતં ચ મનસૈવાવગમ્યતે

વિજ્ઞાતં મનસા પૂર્વં મયૈતત્ કૃતમિત્યપિ ।
સાક્ષાદનુભવાત્ સિદ્ધં કથમેવ હ્યપોદ્યતે

એવં લક્ષણકે માનત્રયે બ્રહ્માદિવસ્તુષુ ।
પ્રમાણં વેદ એવૈકસ્ તત્પ્રામાણ્યં ચ સાધિતમ્

તથાપિ મૃજ્જલાદીનાં બુદ્ધિવાગાદિવાચકઃ ।
દૃષ્ટવ્યાપ્તિવિરુદ્ધત્વાત્ તત્ર માનં કથં ભવેત્

તતસ્તન્નામકઃ કશ્ચિત્ પુમાનન્યો ભવેદિતિ ।
યુક્તયાગમાવિરોધેન પ્રાપ્તમત્રાભિધીયતે

બાલરૂઢિં વિનૈવાપિ વિદ્વદ્રૂઢિસમાશ્રયાત્ ।
તત્તન્નામાન એવૈતે તત્તદ્વસ્ત્વભિમાનિનઃ

સન્તિ તેષાં વિશેષેણ શક્તિરન્યેભ્ય ઉચ્યતે ।
વ્યાપ્તિશ્ચોક્તાનુસારેણ દૃશ્યન્તે ચાધિકારિભિઃ

શાસ્ત્રોક્તવસ્તુનશ્ચૈવ વ્યુત્પત્તિઃ શાસ્ત્રલિઙ્ગતઃ ।
વ્યુત્પત્તિઃ સા બલવતી મૂર્ખવ્યુત્પત્તિતા હિ યત્

દૃઢયુક્તિવિરોધે તુ સર્વત્ર ન્યાય ઈદૃશઃ ।
અલ્પવાક્યયુતા યુક્તિર્બહુલૈવ વિરોધિની

યત્ર તત્ર કથં વસ્તુનિર્ણયઃ સ્યાદિતીરિતે ।
વિરોધિયુક્તિબાહુલ્યાદિતિ ન્યાયો વિનિશ્ચિતઃ

યુક્તેસ્તુ યુક્તિબાહુલ્યમાગમાદાગમસ્ય ચ ।
કથં ન નિર્ણયં કુર્યાદિત્યસત્ કારણં ન હિ

શ્રુત્યર્થો ભવતિ ક્વાપિ શ્રુતિપ્રાયોપપત્તિભિઃ ।
અવિરોધશ્ચતુર્થે તુ પાતે સમ્યક્ સમર્થ્યતે

અસત્ કાર્યં યથા દૃષ્ટં વસ્તુત્વાત્ કારણં તથા ।
ઇતિ ચેન્ન નિષેધૈકસ્વરૂપસ્ય ન કર્તૃતા

બુદ્ધિપૂર્વપ્રવૃત્તિર્હિ કર્તૃત્વમિહ નિશ્ચિતમ્ ।
પ્રતિષેધાત્મકત્વં તુ ભાવસ્યાભાવધર્મતઃ ।
ધર્મધર્મૈક્યતશ્ચૈવ નતુ તન્માત્રતા ભવેત્

અભાવસ્ય ચ ભાવો ઽપિ ધર્મો ઽથાપિ હિ ધર્મિણઃ ।
તાદૃક્તવં માત્રતેહોક્તા બુદ્ધિરાહિત્યમેવ તત્

વિશેષ્યતૈવ ધર્મિત્વં પ્રથમપ્રતિપત્તિષુ ।
નિષેધવિધિરૂપત્વં ભાવાભાવત્વમત્ર હિ

સર્વનાશેષ્વપિ સદા શિષ્ટત્વાદ્ યસ્ય કસ્ય નુઃ ।
નાશો ઽયં વિમતો ઽપિ સ્યાન્નાશત્વાત્ કર્તૃશેષવાન્

નચાશેષનૃનાશસ્તુ દૃષ્ટો દૃશ્યો ઽસ્તિ વા ક્વચિત્ ।
ધર્માધર્માશ્રયત્વેન સ્વીકાર્યો ઽપિ નરો લયે

અનાદિત્વં વિનાદૃષ્ટં કથં સ્યાત્ કારણં ક્વચિત્ ।
પૂર્વાદૃષ્ટાત્ પરાદૃષ્ટં યદિ નૈવોત્તરં કુતઃ

અદૃષ્ટં કારણં નો ચેલ્લયે માનં ચ કિં ભવેત્ ।
ઉત્પત્તિનાશકારી હિ બુદ્ધિમાન્ દૃશ્યતે ક્વચિત્

તદ્દૃષ્ટાન્તેન સર્વત્ર કર્તા કિં નાનુમીયતે ।
આગમાનુગૃહીતા તુ માનમેષાનુમાપિતુ

આગમાનુગ્રહાભાવે ન તર્કઃ સ્યાત્ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અક્ષજાગમમૂલસ્ય સ્યાદેવાસ્ય પ્રતિષ્ઠિતિઃ ।
અન્યથાસ્યાપ્રતિષ્ઠા ચ સ્વવાચા વ્યાહતૈવ હિ

ન ચ શિષ્યાગૃહીતત્વં નિરીશાદીશવાદિનઃ ।
અતો ઽવશિષ્ટજીવાદિકર્તૃતાત્ર નિષિદ્ધયતે

તન્મનો ઽકુરુતેત્યાદેરસતો મનસો જનિઃ ।
નિવારિતા તુ પૂર્વત્ર હ્યકસ્માદિતિ તદ્વિના

અસતો વિશ્વજનનમાશઙ્કયાત્ર નિષિદ્ધયતે ।
પ્રાપકં વાક્યમાત્રં તુ પરિહારો વિશેષિતઃ

ક્વચિજ્જીવાકૃતં દૃષ્ટ્વા ચેતનાદેવ ચાકૃતમ્ ।
તદ્વદેવાનુમાન્યત્ર વસ્તુત્વાત્ ક્રિયતે શ્રુતેઃ

નાન્યદન્યત્વમાપન્નં ક્વચિદ્ દૃષ્ટં કથઞ્ચન ।
અતો જીવસ્ય ન બ્રહ્મભાવઃ સ્યાદ્ધિ કદાચન

ક્વચિદ્ ભિન્નતયા દૃષ્ટં તદભિન્નતયા કથમ્ ।
દૃશ્યેન્નો દૃષ્ટપૂર્વં હિ તાદૃશં ન ચ દૃશ્યતે

ભોક્તૃત્વાપત્તિત ઇતિ યન્મતં તત્ કુતો હરિઃ ।
ભોક્ત્રાપત્તેરિતિ પ્રાહ કથં ચ તદનન્યતા

જગતસ્ત્વવિકારત્વ ઉક્તન્યાયેન સાધિતે ।
સ્વતન્ત્રકારણાન્યત્વં તેન હ્યત્ર નિષિદ્ધયતે

દ્રવ્યં કર્મ ચ કાલશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતના ધૃતિઃ ।
યત્પ્રસાદાદિમે સન્તિ ન સન્તિ યદુપેક્ષયા ।
ઇતિ શ્રુતેસ્તદ્વશસ્ય ભાવો ન પર ઇત્યતઃ

શક્તો ઽપિ હ્યન્યથાકર્તું સ્વેચ્છાનિયમતો હરિઃ ।
કારણૈર્નિયતૈરેવ કરોતીદં જગત્ સદા

નિત્યભેદો નિમિત્તેન હ્યુપાદાનેન તુ દ્વયમ્ ।
અસદ્ યત્ કાર્યરૂપેણ કારણાત્મતયાસ્તિ હિ

અનવસ્થાન્યથા હિ સ્યાત્ સર્વત્રોત્પત્તિનાશયોઃ ।
શક્તો ઽપિ ભગવાન્ વિષ્ણુરકર્તું કર્તુમન્યથા

સ્વભિન્નં કારણાભિન્નભિન્નં વિશ્વં કરોત્યજઃ ।
ઇતિ શ્રુતેરવસિત ઉક્તાર્થો ઽયમશેષતઃ

અનંશસ્યાપિ જીવસ્ય કિઞ્ચિત્ સામર્થ્યયોજનામ્ ।
કાર્યેષુ યઃ કરોત્યદ્ધા નમસ્તસ્મૈ સ્વયમ્ભુવે

યદિ ભાગેન કાર્યેષુ જીવશક્તિં ન યોજયેત્ ।
હરિસ્તદા હિ સર્વત્ર કૃત્સ્નયત્નોંઽશિતાપિ વા

અંશિનો હિ પટાદ્યા યે ભિન્નૈરેવ પરસ્પરમ્ ।
અંશૈરંશિન ઉચ્યન્તે નૈવમેવ હિ ચેતનાઃ

અતો ઽનંશિન ઇત્યેવ શ્રુતિરેતેષુ વર્તતે ।
અપ્યનેકસ્વરૂપેષુ વિશેષાદેવ કેવલમ્

બહુસ્વરૂપતાખ્યા તુ તેષ્વસ્ત્યેવ હિ સાંશતા ।
બહુત્વેનાવિનાભાવાદ્ ભિન્નતા નિયમાદ્ ભવેત્

યદિ નૈવં નિયમકૃદ્ ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ ।
તસ્ય ત્વશેષશક્તિત્વાદ્ યુજ્યતે સવર્મેવ ચ

વિરોધઃ સર્વવૈશિષ્ટયે યો દ્વિતીયે નિરસ્યતે ।
નારાયણસ્ય ત્વધ્યાયે તદન્યે તત્રતત્રગાઃ

સૃષ્ટિસંહારવાક્યાનાં જીવરૂપાભિધાયિનામ્ ।
અપ્યન્યોન્યાવિરોધસ્તુ દ્વિતીયાધ્યાયગોચરઃ

માનમેયવિશેષેણ પુનરુક્તિર્ન જાયતે ।
સદા પ્રવૃત્તિરીશસ્ય સ્વભાવાદેવ કેવલમ્

અઙ્ગચેષ્યા યથા પુંસઃ કાશ્ચિદુદ્દેશવર્જિતાઃ ।
દેવસ્યૈષ સ્વભાવો ઽયમિત્યાહ શ્રુતિરઞ્જસા

ક્રીડાં પ્રયોજનં કૃત્વા સૃષ્ટિઃ શ્રુતિવિરોધિની ।
ઇતિ કેવલલીલૈવ નિર્ણીતા પ્રભુણા સ્વયમ્

આત્મપ્રયોજનાર્થાય સ્પૃહાં શ્રુતિરવારયત્ ।
ન પ્રયોજનવત્ત્વેનેત્યત આહ જગદ્ગુરુઃ

ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ ।
ઇતિ પ્રશંસયા કામશ્રુતિભ્યશ્ચૈવ યુક્તિતઃ ।
મહાતાત્પર્યયુક્તેશ્ચ નેચ્છામાત્રં નિષિદ્ધયતે

મોક્ષાર્થાઃ શ્રુતયો યસ્માત્ સ ચ તસ્ય પ્રસાદતઃ ।
ઉન્નિનીષતિવાક્યાચ્ચ લોકદૃષ્ટાનુસારતઃ

ઇચ્છાંનિમિત્તકો યસ્માત્ તદભાવે કુતઃ શ્રુતિઃ ।
મહાતાત્પર્યરહિતા પ્રમાણત્વં ગમિષ્યતિ

યાથાર્થ્યમેવ માનત્વમપિ વાક્યં પ્રયોજકમ્ ।
માનત્વમેતિ તત્રાપિ યત્ સમ્પૂર્ણપ્રયોજનમ્

વૈષમ્યં ચૈવ નૈર્ઘૃણ્યં વેદાપ્રામાણ્યકારણમ્ ।
નાઙ્ગીકાર્યમતો ઽન્યત્તુ ન વૈષમ્યાદિનામકમ્

યદધીના ગુણાશ્ચૈવ દોષા અપિ હિ સર્વશઃ ।
ગુણાસ્તસ્ય કથં ન સ્યુઃ સ્યુર્દેષાશ્ચ કથં પુનઃ

સર્વધર્માપપત્તેસ્તદ્ વાક્યૈરપિ હિ તાદૃશૈઃ ।
નિર્દોષાશેષગુણકો નિર્ણીતો ભગવાન્ હરિઃ