Ānandakanda · Chapter 1.20
Āk, 1, 20
<yogarasāyanam>
śrībhairavī /
devadeva kṛpāmbhodhe kālakandarpanāśana /
aṣṭamūrte mahāmūrte pañcakṛtyaparāyaṇa
prapañcitaṃ jagatsarvaṃ tryambaka tripurāntaka /
jaṭākalitabhogīndraphūtkāraklāntacandramaḥ
sūryenduvahninayana smerapañcānana prabho /
kuṇḍalāhiphaṇāratnadyotamānakapolabhūḥ
kundāgradantasubhagapallavādharaśobhita /
hālāhalāsitagala saptabhogīndrabhūṣaṇa
mahāhivalayaprodyadaṣṭādaśabhujojjvala /
sarvadivyāyudhopeta varavyāghrājināṃbara
namatsurāsurādhīśamakuṭotpalaraśmibhiḥ /
nīrājitapadadvandva yogijanmajarāpaha
saccidānandavibhava prasanna karuṇāmbudhe /
oṅkāragamya vimalātarkyācintyāprameya bhoḥ
stotā stutyaḥ stutistvaṃ hi kartā kāryaṃ ca kārakaḥ /
sarvo'pi hi tvamevāsi prasīda parameśvara
tvanmāyayā jagatsarvaṃ sṛṣṭaṃ trātaṃ hataṃ tathā /
tvaṃ bhūstvamāpastvaṃ vahnistvaṃ vāyustvaṃ nabhaḥ śaśī
ravistvaṃ paramātmā tvaṃ guṇāstvaṃ prakṛtistathā /
puruṣastvaṃ manastvaṃ ca buddhiścittamahaṃkṛtiḥ
rasāyanaṃ ca sakalamākhyātuṃ ca savistaram /
ājñāpayāhaṃ yadi te hṛdyā prāṇapriyā vibho
jīvanmuktiḥ kathaṃ nātha yogarūpaṃ ca kīdṛśam /
anugṛhṇīṣva deveśa sukhopāyaṃ bhavāpaham
śrutvā stutiṃ smitamukho bhairavaḥ parayā mudā /
uvāca devīṃ kalyāṇīṃ parvatādhipanandinīm
śrībhairavaḥ /
sādhu sādhu mahāmāye sarvaṃ vetsi sanātane /
tathāpi pṛcchasīśāni lokānāṃ hitakāmyayā
pravakṣyāmi samāsena sāvadhānaṃ śṛṇu priye /
tvatto'nyā vallabhā kā me rahasyārthavibhāṣaṇe
<jīvanmuktalakṣaṇam>
śṛṇu vakṣyāmi deveśi jīvanmuktasya lakṣaṇam /
kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ lobhaṃ madaṃ mohaṃ ca matsaram
mānaṃ lajjāṃ kulaṃ śīlaṃ kutsāṃ dambhaṃ ca vañcanām /
avidyāṃ jaḍatāṃ garvaṃ śītamuṣṇaṃ tathātapam
vātaṃ sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca pāpaṃ puṇyaṃ hitāhitam /
tāpatrayaṃ putramitrakalatrādīni yastyajet
na saktaḥ sarvaviṣaye tattvacintāparāyaṇaḥ /
padmapatram ivāmbhobhir nirliptahṛdayo bhavet
maitrīkṛtātaṭopekṣāmadaitair maṇḍitāśayaḥ /
aihikāmuṣmikasukhaprāptikāryāviraktadhīḥ
nityānityavivekajño hyantaḥkaraṇanigrahaḥ /
jarāmaraṇahīnaśca śivasāmarasātmavān
jīvanmuktaḥ sa vijñeyastīrṇasaṃsārasāgaraḥ /
devadaityādibhirvandyaḥ sa sevyaḥ sa guruḥ śivaḥ
yathāhaṃ sarvalokeṣu pūjanīyo maheśvari /
tathāsau sarvalokeṣu sarvaiḥ sampūjyate sadā
dehānteṣu tu muktiryā prāṇināṃ sāprayojanā /
dehānte dehinaḥ sarve muktiṃ yānti na saṃśayaḥ
bhagasaṃdrāvaṇānmuktir bhavecced gardabhādayaḥ /
pakṣiṇo vṛṣabhā meṣāḥ kiṃ muktāstripurāmbike
retoviṇmūtrasevāyāṃ yadi muktirbhavetpriye /
kapiśca sūkarādyāśca kathaṃ muktā bhavanti te
na kevalāmaratvācca na śivatvādbhavettathā /
taddvayor melanācca syājjīvanmuktiriyaṃ smṛtā
sarvasminsamaye śāstre muktirastyantakālajā /
na dṛśyate karāntasthamaṇivatsā ca śāmbhavi
atigopyamavācyaṃ yaddevānāmapi durlabham /
kathayiṣyāmi deveśi dehasthairyaṃ sadātanam
<jīvanmuktisādhakaśarīrasthairyasaṃpādanopāyaḥ; yogasiddhiḥ>
śivatvaṃ khecaratvaṃ ca sarvasiddhipradaṃ śubham /
dehaṃ vinā na kiṃcit syāddeho'yaṃ sarvasādhanam
tasmāddehaṃ prayatnena rakṣayetsarvataḥ sadā /
dehapāte dharmanāśo dharmanāśe kriyācyutiḥ
kriyācyutau kuto yogo yogabhraṃśe na cidbhavet /
cidabhāve kuto mokṣo mokṣe bhraṣṭe na kiṃcana
anyopāyaśatenāpi na deho dhāryate sadā /
pāradaḥ pavanaśca syātsarvasiddhida uttamaḥ
saṃmūrchitau mṛtau baddhāvubhau pavanapāradau /
kramādrogaharau nityaṃ mṛtyughnau khecarapradau
rasaḥ pūrvaṃ mayā khyāto'dhunā vāyuḥ praśasyate /
vāyoḥ saṃdhāraṇājjñānaṃ jñānānmokṣaḥ prajāyate
sarveṣāṃ dehamūlaṃ syāttatsthairye pavanaḥ prabhuḥ /
parasmādakṣarāttasmādākāśaṃ samabhūttataḥ
vāyustasmācca dahanastasmādāpastato mahī /
eteṣāṃ pañcabhūtānāmakṣaraṃ kāraṇaṃ param
vyoma śabdātmakaṃ vāyuḥ śabdasparśātmako bhavet /
vahniḥ śabdasparśarūpamayaḥ salilamucyate
śabdarūpasparśarasātmakaṃ bhūmirviśeṣataḥ /
śabdarūparasasparśagandharūpā bhavet priye
bhūvāyvagnyanilākāśādhiṣṭhātryaścaiva devatāḥ /
brahmā viṣṇuśca rudraśca maheśvarasadāśivau
bhūmir naṣṭāmbusaṃmagnā tāśca grastā mahāgninā /
sa ca caṇḍasamīreṇa śamitaḥ so'pi pārvati
vyomni līnaḥ kramāt tasmād ākāśād udbhavanti te /
antarbahiḥ sthitaṃ vyāptaṃ nirādhāraṃ nirāśrayam
ākāśaṃ cetasā dhyāyan pracchindyād bhavabandhanam /
jagatprāṇamayaṃ vāyuṃ cidānandapradaṃ jalam
niścalīkurute yuktyā vāyuvatsyātsa khecaraḥ /
anantārkāgnisaṃdīptaṃ dahantaṃ jagatāṃ trayam
tejo dhyātvā svahṛdaye nāgninā sa tu bādhyate /
sudhātaraṅganikaraplāvyamānamahītalam
aptattvaṃ bhāvayan svānte vāri taṃ na hi bādhate /
abhūtalacarākrāntaṃ bhūtalaṃ bhūtasaṃplavam
hṛdaye bhāvayannityaṃ tasya no pārthivaṃ bhayam /
yadyadbhāvayate citte tattadrūpam avāpnuyāt
yathāgnitvaṃ vrajet kāṣṭhaḥ kīṭo bhramaratāṃ yathā /
<yogāṅgāni>
āsanaṃ prāṇaniyamaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā
dhyānaṃ samādhiḥ ṣoḍhā syuryogāṅgāni krameṇa ca /
<1. āsanavidhiḥ>
caturaśītilakṣāṇi hyāsanāni bhavanti hi
teṣu mukhyāsane dve ca siddhapadmāsane smṛte /
<siddhāsanam>
svayoniṃ pādamūlena caikena ghaṭayed dṛḍham
anyaccaraṇamūlaṃ ca mehanopari vinyaset /
avakrāṅgaḥ samāsīno vaśībhūtendriyaḥ priye
niścalākṣo bhruvormadhyaṃ paśyanniścalamānasaḥ /
siddhāsanamidaṃ jñeyaṃ muktimārgapradāyakam
<padmāsanam>
dakṣiṇorau padaṃ vāmaṃ vāmorau dakṣiṇaṃ padam /
vinyasya karayugmena pṛṣṭhabhāgagatena ca
viparītena cāṅguṣṭhaṃ vāmaṃ vāmakareṇa ca /
dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva dṛḍhaṃ dhṛtvā nijorasi
vinyasya cubukaṃ dhyāyennāsāgraṃ saṃyatendriyaḥ /
etatpadmāsanaṃ khyātaṃ sarvaroganibarhaṇam
<2. prāṇāyāmaḥ; ajapāmudrā>
ādhāraṃ tu gudasthāne caturdalasaroruham /
vādisāntākṣaropetaṃ bālāruṇasamaprabham
svādhiṣṭhānaṃ ṣaḍdalābjaṃ bādilāntākṣarānvitam /
vidyutprabhaṃ tato devi ratnābhaṃ maṇipūrakam
ḍādiphāntārṇasaṃyuktaṃ nābhau dalaśatātmakam /
anāhataṃ suvarṇābhaṃ dvādaśacchadapaṅkajam
hṛdaye kādiṭhāntārṇaṃ viśuddhistu praśasyate /
ṣoḍaśāraṃ mahāpadmaṃ ṣoḍaśasvarabhūṣitam
ājñācakraṃ dvayadalaṃ padmahastavirājitam /
śvetamevaṃ kramāddevi ṣaṭcakraṃ samudāhṛtam
nābher adhastānmeḍhrasyopariṣṭāt kanda ucyate /
vihaṃgamāṇḍasaṅkāśastatra nāḍīsamudbhavaḥ
saptatidvisahasrāḥ syustāsu mukhyā daśa smṛtāḥ /
iḍā ca prathamā nāḍī piṅgalā ca dvitīyakā
suṣumnā ca tṛtīyā syādgāndhārī ca caturthikā /
pañcamī hastijihvā syātṣaṣṭhī pūṣā tarasvinī
saptamyalambuṣā nāḍī cāṣṭamī ca kuhūḥ smṛtā /
navamī śaṅkhinī caiva daśamī ca krameṇa hi
etāstu prāṇavāhinyo vāyavastu japāḥ smṛtāḥ /
prāṇāpānau tathā vyānodānau caiva samānakaḥ
nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ /
sarveṣu nāḍīcakreṣu vartante daśa vāyavaḥ
vāmadakṣiṇamārgābhyāmadha ūrdhvaṃ ca cañcalāḥ /
prāṇāpānavaśo jīvaḥ pradhāvati na dṛśyate
hastābhyāmāhato bhūmau kanduko na sthiro yathā /
prāṇāpānaparikṣiptastathā jīvo'pi na sthiraḥ
prāṇāpānasamākarṣe tathā prāṇamapānataḥ /
bahirgacchaddhakāreṇa sakāreṇāntarāviśet
haṃsaḥ so'haṃ manumamuṃ sadā jīvo japet priye /
ekaviṃśatsahasraṃ ca ṣaṭśatādhikamīśvari
haṃsamantrasya saṃkhyā syādahorātreṇa sarvadā /
haṃsākhyo'yaṃ mahāmantro hyajapeti prakīrtitaḥ
japākhyeyaṃ ca gāyatrī yamikaivalyadāyinī /
etatsamaṃ tapo jñānaṃ japaḥ puṇyaṃ na kiṃcana
anuccāryā hyavarṇā ca kuṇḍalinyāḥ samudbhavā /
prāṇasaṃcāriṇī hyeṣā jñātavyā yogibhiḥ sadā
mātā kuṇḍalinī śaktiḥ kandādūrdhvaṃ pratiṣṭhitā /
aṣṭadhā parivṛttā ca prasuptabhujagākṛtiḥ
brahmadvāramukhaṃ sā tu svamukhena pidhāya ca /
tāṃ ca prabodhayedādau vahniyogena pārvati
vāyunā manasā sārdhaṃ madhyanāḍyā vrajecchive /
haṭhādākuñcanād brahmadvāram udghāṭayettu sā
yathā nayedguṇaṃ sūcī tadvad brahmabilaṃ tu sā /
sukhaṃ padmāsanāsīnaḥ pāṇī cottānitau priye
aṅkamadhye nidhāyaiva cubukaṃ vakṣasi nyaset /
dṛḍhaṃ gudamukhaṃ gāḍham ākuñcyāpānarandhrakam
muhurmuhurvāyumūrdhvaṃ cālayettvaritaṃ priye /
prāṇaṃ muñcankuṇḍalinyāḥ prabhāvānmokṣavartmajam
upaiti satprabodhaṃ ca devānāmapi durlabham /
tadodbhūtaiḥ śramajalaiḥ svāṅgāni parimārjayet
kṣīrāhārī mitānnāśī kaṭvamlalavaṇaṃ tyajet /
jitendriyo brahmacārī kuṭīsthaḥ karmavarjitaḥ
evamabhyāsanirato vatsarātsiddhimeti saḥ /
<prāṇāyāme mudrāḥ>
jālandharaṃ mūlabandham oḍḍīyāṇaṃ ca khecarīm
mahāmudrāṃ ca yaḥ kuryātsa bhaveddehasiddhibhāk /
eṣāṃ vakṣye lakṣaṇāni gopyāni tava śāmbhavi
<jālandharabandhaḥ>
jālandharaṃ kaṇṭhasirāsamūhānāṃ ca bandhanam /
kṛtvādho namayitvā kaṃ tadā syandati mūrdhataḥ
nabhastaḥ syandamānā ca sudhā dogdhau patenna ca /
na dhāvati maruttatra karṇasaṃkocane kṛte
karṇāmayasamūhaghnaṃ mṛtyughnaṃ tatparaṃ bhavet /
<mūlabandhaḥ>
mūlabandhaṃ pārṣṇibhāgādyonisthānaṃ prapīḍayet
gudamākuñcayedyogī nayedūrdhvam apānakam /
evaṃ kṛte mūlabandhe kṣīyate malamūlakam
prāṇāpānau ca saṃyuktau syātāṃ vṛddho'pi yauvanam /
prāpnuyānmūlabandhena mṛtyuthopi vivasvatām
<oḍyāṇabandhaḥ>
oḍḍiyāṇe nābhivivaramūrdhvaṃ jaṭhare dṛḍham /
ākṛṣya paścimaṃ tānaṃ bandhayetpavanastadā
viśrāntaḥ syānmahāmāye coḍyāṇo 'yaṃ prakīrtitaḥ /
mṛtyudāvānalo dīpto jarārogābdhivāḍabaḥ
<khecarīmudrā>
āsyāntarvivare jihvāṃ tālurandhre praveśayet /
viparītāṃ bhruvormadhye paśyenniścalayā dṛśā
eṣā hi khecarī mudrā gopanīyātidurlabhā /
jihvā tu khagatā yasmānmanaścarati khe tataḥ
khecarīti prasiddheyaṃ mṛtyurogajarāpahā /
nidrā kṣudhā tṛṣā nāsti khecaryā mudritasya ca
mūrcchā bhavati sādhvī ca karmabandhabhayaṃ na hi /
ramaṇyā saṃgatasyāpi reto na patati dhruvam
yāvacchukraṃ sthiraṃ dehe tāvatkālabhayaṃ na hi /
yena baddhā nabhomudrā bījastasya na gacchati
yadi gacchettasya bījo hutāśanamupaiti hi /
sa bījaścordhvamāyāti śaktyā pratihataḥ svayam
yonimudrānibaddhaḥ sansā mudrā tena durlabhā /
bījastu dvividhaḥ proktaḥ śukraṃ caiva mahārajaḥ
śiraḥsthānagataṃ śukraṃ yonisthānagataṃ rajaḥ /
śukraṃ tu śvetavarṇaṃ syātpravālābhaṃ rajaḥ smṛtam
śukraṃ candragataṃ nityaṃ rajaḥ sūryeṇa saṅgatam /
śukraṃ śivo rajaḥ śaktistayā yogaḥ sudurlabhaḥ
marutā śakticāreṇa rajaścordhvaṃ praṇīyate /
aikyaṃ tadbindunā yāti tadā divyaṃ vapurbhavet
<mahāmudrā>
vāmāṅghrimūlabhāgena yonisthānaṃ prapīḍayet /
dakṣiṇāṅghriṃ ca vitataṃ hastābhyām abhidhārayet
hanuṃ vakṣasi nikṣipya vāyunā jaṭharaṃ tataḥ /
āpūrya recayeddevi sthitvā baddhāsano yamī
eṣā khyātā mahāmudrā malasaṃśodhanī varā /
sūryendū ghaṭayejjihvāśoṣaṇī pāpanāśinī
tathā dakṣiṇapādena yonisthānaṃ prapīḍayet /
vitatya vāmapādaṃ ca karābhyāṃ dhārayetpriye
śeṣaṃ pūrvoktavat kuryādevaṃ savyāpasavyayoḥ /
bhāgayoḥ samakālaḥ syādabhyāsastāṃ vivarjayet
tasya pathyamapathyaṃ ca ṣaḍrasā nīrasā api /
ghoraṃ viṣaṃ vātisukhaṃ pīyūṣamiva jīryate
gulmodāvartakuṣṭhādyā rogā naśyantyasaṃśayam /
siddhideyaṃ mahāmudrā kālaṃ hanti jarābhayam
na prakāśyā na deyā ca yasmai kasmaicana priye /
<3. pratyāhāraḥ>
muktāsanasthito yogī ṛjvaṅgagrīvamastakaḥ
ghoṇāgralocanaḥ svasthaḥ kuṭīsthaḥ praṇavaṃ japet /
trilokaśca trikālaśca tridevāstrīśvarā api
trijyotīṃṣīndumukhyāni trivedāścāgnayastrayaḥ /
śaktitrayaṃ tripadavī brāhmī caindrī ca vaiṣṇavī
varṇatrayaṃ ca bhāsante yatra tajjyotiromiti /
tam oṃkāraṃ ca manasā vacasā karmaṇā tu yaḥ
dhyāyejjapedabhyasecca sa mukto bhavabandhanāt /
gacchaṃs tiṣṭhañjapañjāgracchucir vāpyaśucir yadi
na karmaṇā ca liptaḥ syājjalenābjadalaṃ yathā /
vāyau calati sarve'pi calantīndriyadhātavaḥ
sthite vāyau sthire sarvaṃ vapuḥprabhṛti śāmbhavi /
tasmādvāyuṃ nibadhnīyātsthire vāte sthiraṃ manaḥ
sthire manasi jīvaśca sthiro bhavati bhairavi /
yāvatsaṃyamito vāyuryāvacceto'pi susthiram
bījaṃ yāvadbhruvormadhye tāvatkālabhayaṃ na hi /
ṣaṭtriṃśadvyaṅgulaṃ nityaṃ tataḥ prāṇaḥ prakīrtitaḥ
baddhapadmāsane sthitvā ṛjvaṅgaḥ sthiramānasaḥ /
vāmanāsāpuṭenaiva pūrayetprāṇamārutam
yāvatṣoḍaśamātraṃ ca kumbhayed dvādaśa priye /
recayeddaśamātraṃ ca dakṣanāsāpuṭena ca
punaśca sūryamārgeṇa pūrayet pūrvavatpriye /
kumbhayitvā recayecca vāmanāsāpuṭena ca
prāṇāyāmavidhiḥ proktastrividho yogivandite /
adhamo madhyamo devi hyuttamo'pi yathākramam
prokto 'yam adhamas tasmād dviguṇo madhyamaḥ smṛtaḥ /
uttamastriguṇaḥ proktaḥ prāṇāyāmo'yamīśvari
yadā tu vāmanāsāyāṃ pūrayeccandramakṣaram /
dhyāyedamṛtavārīśamadhyasthaṃ kṣīrasannibham
yadā tu dakṣanāsāyāṃ pūrayet sūryamakṣaram /
jvalajjvalanasaṅkāśaṃ nābhisthaṃ cintayetsadā
evaṃ bījadvayaṃ dhyātvā nāsārandhradvayena ca /
pūrayedyastu matimānnāḍīśuddhirato bhavet
evaṃ māsatrayābhyāsādyatheṣṭaṃ vāyudhāraṇam /
pradīpto jāṭharo vahnirnādavyaktiśca jāyate
ārogyaṃ prāpnuyāddevi nityamabhyāsayogataḥ /
prathameyaṃ na dharmaḥ syāddvitīye kampate vapuḥ
uttiṣṭhati tṛtīye tu baddhapadmāsanasthiteḥ /
prāṇāyāmādiṣaṭkena pratyāhāro bhavecchive
taddviṣaṭkena vidhinā dhāraṇā tu praśasyate /
dhāraṇādvādaśena syāddhyānaṃ taddvādaśātmakaḥ
samādhiḥ kathyate devi tena dṛśyaṃ parātparam /
tasminparāpare dhāmni kṣīyate karmasaṃcayaḥ
janmamṛtyū na bhavato jarārogaśca naśyati /
yuktiyuktena yogena cirāyuśca sukhī bhavet
ayuktyābhyāsanāddhikkākarṇarogaśirovyathā /
śvāsakāsādayo rogā doṣāḥ syurbahavastathā
<viparītakaraṇīmudrā>
saumyasthānātsamāyātā dvābhyāṃ caikā tu bhujyate /
tatastṛtīyo yaḥ kaścitsa syājjanmajarojjhitaḥ
prajvalajjvalanākāro nābhimadhye sthito raviḥ /
tālumadhye śaśī bhāti sudhāṃ varṣatyadhomukhaḥ
tāṃ grasatyūrdhvavadano bhāskaraḥ kiraṇatviṣā /
etasya viparītaṃ yatkaraṇaṃ viparītakam
kākacañcuvadāsyaṃ ca kṛtvā vāyuṃ sasūtkṛtam /
ādāya nāsārandhreṇa punastaṃ śvasanaṃ tyajet
śītalīkaraṇākhyo'yaṃ yogastu jvarapittahṛt /
amṛtaṃ śītalaṃ tasya pibataśca jarā na hi
jihvayā tālumūlena prāṇaṃ yaḥ pibati priye /
tasya ṣaṇmāsataḥ sarve rogā naśyanti yoginaḥ
rasanāmūrdhvataḥ kṛtvā somaṃ pibati yaḥ priye /
siddhirmāsārdha āyāti rogāstasya na santi hi
jihvāgreṇa ca saṃpīḍya rasanāntarbilaṃ mahat /
dhyātvāmṛtajharīmambām ardhābdena bhavetkaviḥ
amṛtāplāvitatanor yogino vatsaratrayāt /
retaścordhvaṃ prayātyeva sidhyanti hyaṇimādayaḥ
trividhaṃ garalaṃ tasya śarīre ca na saṃkramet /
jarā ca maraṇaṃ nāsti duṣṭasattvabhayaṃ tathā
<4. dhāraṇam>
uktāsanasamārūḍhaḥ prāṇāyāmarataḥ sadā /
pratyāhāraprasannaḥ sannabhyaseddhāraṇaṃ tataḥ
cetaso niścalatvaṃ yaddhāraṇā sā smṛtā śive /
pṛthvyādipañcabhūtānāṃ yā pṛthagdhāraṇā hṛdi
caturaśrā suvarṇā salakārā ca hṛdi sthitā /
brahmaṇā sahitā bhūmirdhyātavyā pañca nāḍikāḥ
prāṇaṃ tatraiva manasā dhārayetsaha śāṃbhavi /
eṣā stambhakarī vidyā pṛthvījayamavāpnuyāt
ardhacandrapratīkāśaṃ karpūrahimanirmalam /
kaṇṭhasthānagataṃ nityaṃ sudhāplutavakārayuk
jalatattvaṃ ca saṃyuktaṃ viṣṇunā tatra dhārayet /
prāṇaṃ cittena sahitaṃ dhyātavyaṃ pañcanāḍikāḥ
eṣā hi vāruṇī vidyā viṣapittajvarāpahā /
grasane kālakūṭasya mayaiva parikalpitā
trikoṇaṃ taptahemābhaṃ sarephaṃ rudradaivatam /
tālusthānagataṃ dhyāyedvahnitattvaṃ jvalatprabham
tatraiva pañcaghaṭikāḥ prāṇaṃ ca manasā saha /
dhārayennihitaṃ yogī hyeṣā vaiśvānarī parā
viṣāgnibhītisaṃhartrī vātaśleṣmādirogahṛt /
vartulaṃ nīlameghābhaṃ bhruvormadhye pratiṣṭhitam
sayakāraṃ vāyutattvaṃ nityamīśvaradaivatam /
tatraiva nāḍikāḥ pañca prāṇaṃ ca manasā saha
dhārayedvāyavīyaiṣā vidyā khagatidāyinī /
mṛgatṛṣṇāmbusaṅkāśaṃ hakāreṇa samanvitam
sadāśivādidaivaṃ ca brahmarandhragataṃ sadā /
vyomatattvaṃ nirākāśaṃ śāntaṃ sarvagataṃ priye
tatra prāṇaṃ ca saṃyamya manasā saha dhārayet /
yāvatsyuḥ pañca ghaṭikā nabhovidyeyamīśvari
kathitā mokṣadā devi yogināṃ duḥkhahāriṇī /
stambhanī pārthivī vidyā plāvanī vāruṇī matā
tato vaiśvānarī vidyā dāhinīti prakīrtitā /
vāyavī bhrāmaṇī proktā śamanī vyomarūpiṇī
kramaśaḥ pañcavidyāśca dhāraṇīyāḥ pṛthakpṛthak /
svanāmakarmasadṛśaṃ phalaṃ dadati yoginām
eṣā pañcavidhā devi dhāraṇā bhuvi durlabhā /
<5. dhyānam>
tattveṣu niścalā cintā yā taddhyānaṃ prakīrtyate
dhyānaṃ dvidheti vikhyātaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ priye /
saguṇaṃ varṇasahitaṃ nirguṇaṃ varṇavarjitam
lakṣaṃ ca vājapeyānāmaśvamedhasahasrakam /
sakṛddhyānasya yogasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
pratyaṅmanā bahirdṛṣṭir ṛjuḥ padmāsanasthitaḥ /
dhyānayogaḥ sa vijñeyaḥ sadyaḥ siddhipradaḥ śubhaḥ
mūlādhāre suvarṇābhe cakre'sminprathame priye /
dhyātvātmānaṃ ca nāsāgre lakṣayeddhanti kilbiṣam
svādhiṣṭhāne ca ratnābhe hyātmānaṃ paricintayet /
nāsāgralakṣo duḥkhebhyo mucyate yogisattamaḥ
bālāruṇābhe cātmānaṃ cakre'sminmaṇipūrake /
smṛtvā nāsāgradṛṣṭiḥ saṃstrijagatkṣobhayedyamī
vidyunmālānibhe cakre'nāhate hṛdayasthale /
prāṇāyāmena bahudhā sādhite parameśvari
ātmānaṃ cintayedyastu nāsāgragatalocanaḥ /
bhavedbrahmasamo yogī vaśīkṛtamanāḥ priye
ghaṇṭikāyāṃ viśuddhākhye svarṇacampakasannibhe /
ghrāṇāgradṛṣṭirātmānaṃ dhyātvānandamayo bhavet
lambikāyāṃ sudhāpūrṇe candramaṇḍalamaṇḍite /
nāsāgradṛṣṭirātmānaṃ dhyātvānandamayo bhavet
bhruvormadhye'ñjanākāre dhyāyedātmānamīśvari /
jitaprāṇo bhavedyogī yogānandamayo bhavet
nirguṇaṃ nirapāyaṃ ca śivaṃ śāntaṃ parātparam /
viśvataijasam ātmānaṃ dhyāyedbhrūmadhyalocanaḥ
brahmānandamayo yogī bhavatyeva na saṃśayaḥ /
ājñācakramiti khyātaṃ pare vyomni nirāmaye
śivam ātmānamācintya bhavejjñānamayo vaśī /
gaganākāramamalaṃ mṛgatṛṣṇāmbusannibham
dhyātvātmānaṃ sarvagataṃ mokṣaṃ vrajati saṃyamī /
apānameḍhrau nābhiśca hṛdayaṃ ghaṇṭikā tathā
lambikā ca bhruvormadhyaṃ nabhaśca brahmarandhrakam /
tava cakramiti khyātaṃ deyaṃ sthānaṃ ca yoginām
dhāraṇā pañcaghaṭikā ṣaṇṇāḍī dhyānamucyate /
samādhirdvādaśāhaṃ syātprāṇasaṃyamanātpriye
<6. samādhiḥ>
jalasaindhavayoryogādekatvaṃ ca yathā bhavet /
cittātmanoḥ sāmarasyaṃ samādhiḥ sa tu kathyate
manaḥ pralīyate cānte yadā prāṇakṣayo bhavet /
sāmarasyaṃ tadā syācca samādhiḥ sa tu kathyate
praṇaṣṭākhilasaṅkalpo jīvātmā paramātmanā /
yadekatvaṃ bhajeddevi samādhiḥ sa tu kathyate
parāpekṣojjhitaṃ cittamindriyeṣu pravartate /
yadā jīvo gataścaikyaṃ tadā naivendriyaṃ manaḥ
śabdaṃ sparśaṃ ca rūpaṃ ca rasaṃ gandhaṃ paraṃ tathā /
ātmānaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ mānāmānaṃ priyāpriye
śītāśītaṃ tathā vātamātapaṃ yo na vetti ca /
na bādhyate svakarmaughairna kaiścidapi bādhyate
na śastrairbādhyate mantrairyantraistantrairna gṛhyate /
nāgninā na jalenāpi vāyunā na ca pīḍyate
avadhyo dehibhiḥ sarvair mānanīyaḥ surairapi /
āhāre ca vihāre ca nidrāyām avabodhane
sarvakarmasu yuktaḥ sansa tattvaṃ vetti yogini /
nirālambaṃ nirākāramanādyantaṃ nirāśrayam
anālayaṃ niṣprapañcaṃ niṣkriyaṃ nirmalaṃ mahat /
niścalaṃ nirmalaṃ nityaṃ nirguṇaṃ vyoma cinmayam
sadānandamanantaṃ ca sarvagaṃ vibhu saṃtatam /
etadbrahmapadaṃ tattvaṃ viddhi tvaṃ vindhyavāsini
anāmaye nirālambe nirātaṅke mahādyutau /
nirābhāse pare tattve yogayuktaḥ pralīyate
dugdhe dugdhaṃ ghṛte cājyamagnāvagnirjale jalam /
kṣiptaṃ vrajettanmayatvaṃ tathā brahmaṇi līyate
<yogābhyāsaphalam>
mayoditamidaṃ sarvaṃ divyavāyurasāyanam /
yaḥ seveta sa puṇyātmā kṛtakṛtyo jagattraye
sarvayajñaphalopetaḥ sa snātaḥ sarvatīrthake /
sa yaśasvī sa yogīndraḥ sa evāmaravanditaḥ
sa eva siddhaḥ śuddhaśca mama tulyo varānane /
tasminsnihyati me cetastaccittaṃ me nivāsabhūḥ
saphalaṃ jīvitaṃ tasya pūtaṃ tadubhayaṃ kulam /
tatpadanyāsamātreṇa dharitrī pāvanīkṛtā
yatroṣitaṃ kṣaṇaṃ tena puṇyakṣetraṃ hi sā mahī /
dhanyā tajjanayitrī ca puṇyastajjanakaḥ priye
taddarśanātsajīvāḥ syuḥ śūlaprotādayaḥ śavāḥ /
tadvākyenaiva sarve'pi labhante'pi śubhāśubham
tanmūtramalasaṃsparśāllohā yānti suvarṇatām /
kiṃ punaḥ kathyate devi mama tulyaparākramaḥ
Original text: Ānandakanda · Edition: S.V. Radhakrishna Sastri, Srirangam: Sri Vilasam Press, 1952. · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0