Ānandakanda · Chapter 1.19

Āk, 1, 19
<ṛtucaryā, kālavibhāgaḥ>
śrībhairavī /
bhagavan tvatprasādena nityācārakramaḥ śrutaḥ /
svāminnaimittikācāraṃ śrotuṃ vāñchāsti me vada

śrībhairavaḥ /
tacchṛṇu tvaṃ mahādevi brūmi naimittikīṃ vidhim /
kālādhīnaḥ sa tu bhavedanapāyo'mitaḥ sadā

anādinidhanaḥ sūkṣmaḥ sthūlo vyāptaḥ sadātanaḥ /
brahmādayaśca sūryādyā mahābhūtādayaḥ pare

kālānusāriṇaḥ sarve prayatne kālarūpiṇaḥ /
kālādeva hi jāyante līyante tatra sarvadā

yaḥ kālaḥ so'hameveti tvaṃ ca kālapravartinī /
tasmājjanmabhṛtāṃ janmanidhanāya nivedyate

avibhājyo hi kālo'yaṃ tathāpi pravibhajyate /
tīkṣṇasūcyābdapatraṃ tu yāvatkālena bhidyate

sa kālo lava ityuktastruṭī triṃśallavair bhavet /
tadyo'yaṃ syāttruṭiḥ kālo mātrā syāttaddvayānvitā

dṛkpakṣmaṇoḥ parikṣepaḥ sa tu mātrā praśasyate /
mātrāṣṭādaśabhiḥ kāṣṭhā kāṣṭhātriṃśadyutā kalā

kalātriṃśatkṣaṇaḥ proktaḥ kṣaṇaiḥ ṣaḍbhiśca nāḍikā /
nāḍīdvayaṃ muhūrtaḥ syāttaiścaturbhiśca yāmakaḥ

yāmaiścaturbhir divasastathā rātrirbhavetpriye /
evaṃ divāniśaṃ kiṃ tu pūrvāhṇo daśa nāḍikāḥ

madhyāhne daśa nāḍī syādaparāhṇastathaiva ca /
pūrvarātraṃ cārdharātraṃ tathaivāpararātrakam

divasaiḥ pañcadaśabhiḥ pakṣaḥ syācchuklasaṃjñakaḥ /
dvitīyaḥ kṛṣṇapakṣaḥ syāddvābhyāṃ māsastu jāyate

māsābhyāmṛtusaṃjñā syādṛtubhyāṃ kālasaṃjñakaḥ /
ṛtutrayaṃ syādayanaṃ dvābhyāṃ saṃvatsaro bhavet

aṣṭādaśaprakāreṇa kālastasmādvibhajyate /
māghādimāsāḥ kramaśo bhavanti śiśirādayaḥ

śiśiraśca vasantaśca grīṣmo varṣā śaraddhimaḥ /
ṛtavo dakṣiṇaṃ teṣāṃ kathayāmi śṛṇu priye

<hemantartusvarūpam>
tatra sūryo diśaścaiva himānīkaluṣīkṛtāḥ /
dhūmadhūmrarajomando vāyuḥ śītaprabodhanaḥ

romāñcakārī kaubero lavalyaḥ puṣpitāstadā /
puṃnāgalodhraphalinīpuṣpāmoditaṣaṭpadāḥ

gajavājīgomahiṣīkākājādyāśca garvitāḥ /
saritprāleyapaṭalasaṃchannaśakunādayaḥ

soṣṇabāṣpajalāḥ kūpāḥ paśya haimantike ṛtau /
<śiśirartusvarūpam>
evaṃ hi śiśire kāle cayaṃ yāti kaphaḥ svataḥ

<vasantartusvarūpam>
vasante vimalā dikkāḥ sūryaścāruṇadīdhitaḥ /
malayānilasañcāro navapallavaśobhitāḥ

navīnatvakpalāśāḍhyā vṛkṣāḥ sarvatra puṣpitāḥ /
sahakāśokabakulamādhavīcampakodbhavaiḥ

palāśakādimaiḥ puṣpaiḥ pravibhāti vanasthalī /
bhramadbhramaranidhvānakokilālāpasaṃkulā

śleṣmakopaśca bhavati kālaḥ sarvottamo hyayam /
<grīṣmartusvarūpam>
grīṣme tīkṣṇakaraścaṇḍo'tasīkusumasannibhaḥ

saṃtāpitamahīdikkaḥ śoṣitāśeṣabhūrasaḥ /
dāvāgninātijvalitā diśo bhūmiśca dhūsarāḥ

nairṛto vāyuratyugro vātyā cogrāsukhā bhavet /
ātapasvedapavanaiḥ prāṇino jvaritā iva

saṃtaptakroḍamahiṣamātaṅgair ākulīkṛtāḥ /
caṇḍāśukiraṇottaptaśuṣkasvalpajalānvitāḥ

kallolitāstaṭākādyāḥ saṃtaptajalajantavaḥ /
jīrṇaśuṣkaviśīrṇaiśca parṇaiśca patitair drumāḥ

soṣmāśchāyāvihīnāśca vāyuvyākulitā bhṛśam /
śuṣkapatralatāgulmāḥ śirīṣāḥ kusumojjvalāḥ

śleṣmakṣayaścānudinaṃ tasmādvāyoścayo bhavet /
<varṣartusvarūpam>
varṣartau paścimo vāyurmahī navatṛṇāvṛtā

bhinnaistathāñjanābhaiśca jaladaiśchāditākhilā /
śakragopāvṛtā pṛthvī sarvasasyamanoharā

bhūlatānivahacchannā jalaklinnā ca paṅkilā /
mattakekikulakrīḍānṛttavistīrṇapiñchakā

bhekabhīkaranidhvānabadhirīkṛtadiṅmukhā /
kadambakadalījātikuṭajāmodamedurā

dhārādharāmbudhārābhighātanaṣṭasaroruhā /
prabhūtasalilāpūrṇasopānā dīrghikā bhṛśam

patisaṃyogasadṛśamahākārā mahājalāḥ /
pūrṇobhayataṭāntāśca nadyaḥ sakaluṣodakāḥ

nabhaḥ stanitajīmūtaprodyadvidyutpradīpitam /
anyonyāmbudasaṃghaṭṭajātanirghoṣabhīkaram

indracāpalasanmeghacchāditārkendumaṇḍalam /
vanaṃ hṛṣṭājamahiṣakiṭicātakasaṅkulam

śleṣmā kṣīṇataro vāyoḥ kopaḥ pittacayastadā /
<śaradṛtusvarūpam>
śaradi sphuritābhāśca bhānostīkṣṇā marīcayaḥ

prakṣīṇavārivimalavāridonmuktamārgakāḥ /
jyotsnāmṛtarasāsiktamoditākhilajantavaḥ

sphuritoḍukulākīrṇā rātrayaśca manoharāḥ /
vimalākāśarucirāḥ kāmalīlotsavapradāḥ

mahī cāśyānapaṅkā ca kaṇikāpūrṇaśālikā /
sadasyaḥ phullakamalakumudotpalamaṇḍitāḥ

prahṛṣṭamīnahaṃsālīlīlālolataraṅgikāḥ /
amalāmbusarākīrṇāḥ snānapānahitapradāḥ

diśaḥ praphullarucirakāśacāmaraśobhitāḥ /
vimalāmoditakroñcamallikāparimaṇḍitāḥ

saptacchadarajoyogadṛptadantikulaṃ vanam /
prakṣīyate tadā vāyuḥ pittaṃ kupyati pārvati

<ādānavisargakālasvarūpam>
divāniśādimadhyānte śleṣmapittasamīraṇāḥ /
kupyanti ṛtavaḥ sarve pravartante kramācchive

dinamāgneyarūpaṃ syād rātriḥ saumyamayī bhavet /
dvau ca pakṣau tadā devi ṛtū hemantaśaiśirau

tau ṛtū himakālaḥ syāduṣṇau madhunidāghakau /
prāvṛṭśaradṛtū jñeyau varṣākālaḥ sa ucyate

ṛtubhiḥ śiśirādyaistattribhiḥ syāduttarāyaṇam /
tadā jñeyamiti jñeyamādānaṃ tadbhavetpriye

sūryānilau svabhāvena bhūmisaumyarasāpahau /
kiṃtu mārgavaśādetāvatyuṣṇakhararūkṣakau

ādadāte balaṃ tejaḥ prāṇināṃ prativāsaram /
tiktaḥ kaṣāyakaṭukau prabalāḥ syuryathottaram

prāvṛḍādyaiśca ṛtubhistribhiḥ syāddakṣiṇāyanam /
etatsomātmakaṃ viddhi visargākhyamiti smṛtam

prakṛtyā śītalā vṛṣṭyā vāyusomāmbudāḥ param /
balinaḥ syuryatastasmātsūryaḥ kṣīṇarucir bhavet

gate bhūtalatāpe'smin prāṇināṃ prativāsaram /
kālo balaṃ visṛjati prabalāḥ syuryathottaram

atrāmlalavaṇau svādū rasāḥ snigdhā bhavanti hi /
hemante śiśire pūrṇaṃ madhau śaradi madhyamam

grīṣme prāvṛṣi śītaṃ syātsarveṣāṃ prāṇināṃ balam /
<hemantartucaryā>
rasasya balinaḥ śītasaṃvṛtatvāddhimāgame

koṣṭhāgneścāvikīrṇatvātpiṇḍito jaṭhare yataḥ /
tato balīyān koṣṭhāgnis tasmin svalpāśano yadi

vāyunā dīpyate vahniḥ paceddhātūn rasādikān /
tasmāddhimāgame sevyo madhuro lavaṇāmlakaḥ

atha dairghyānniśānāṃ tu kṣudhā prātastarāṃ bhavet /
dinacaryāprakāreṇa visṛjanmalamūtrakam

dantakāṣṭhādikaṃ sarvaṃ vidadhyātparameśvari /
tato mūrdhārhavātaghnatailenābhyaṅgam ācaret

gātrābhyaṅgaṃ mardanaṃ ca yāvacchakyaṃ ca yathāsukham /
kuśalair bāhuyuddhaṃ ca yāvacchakyaṃ bhajettataḥ

godhūmacaṇakair mudgair hṛtatailo yathāvidhi /
snātvā kauśeyeke rakte laghunyuṣṇe susāndrake

vāsasī paridhāyaiva kastūryā kuṅkumena ca /
kālāgarudraveṇaiva carcāṃ kurvīta vigrahe

dhūpayeddehacikurānkālāgarujadhūpataḥ /
campakaṃ bakulaṃ puṣpaṃ śatapatraṃ ca kaitakam

javādyairupaliptāni kṛtvā śirasi dhārayet /
guḍāsavaṃ madyamaṇḍaṃ madyaṃ māṃsaṃ ca meduram

snigdhaṃ māṃsarasaṃ soṣṇaṃ māṣagodhūmapiṣṭajān /
ikṣukṣīravikārāṃśca soṣṇamannaṃ tilodbhavam

śauce sukhoṣṇaṃ salilaṃ soṣmalaṃ cāru mandiram /
śayanaṃ kauthakaślakṣṇamṛdulājinakambalaiḥ

prāvāraiḥ śubhakauśeyaiḥ krameṇāstṛtamujjvalam /
bhajedavṛddhasūryāṃśūn pṛṣṭhabhāgena śāmbhavi

svedaṃ copānahaṃ nityaṃ hasantītīvratāpite /
garbhagehe nivāsaṃ ca vṛttapīnonnatastanīḥ

rathāṅgavṛttasuśroṇyo rambhāstambhorumaṇḍitāḥ /
madyapānamadonmattā vastrasraggandhaśobhitāḥ

priyāḥ prītāḥ samāśliṣyenna bādhā śītadoṣajā /
kastūrī kuṅkumaṃ candraṃ lavaṅgaṃ jātikāphalam

pratyekaṃ niṣkamekaṃ syātsāraḥ khadirasambhavaḥ /
yuñjyātṣoḍaśaniṣkaṃ ca sarvaṃ peṣyaṃ himāmbunā

gulikāṃ maricākārāṃ kuryāddaurgandhyanāśinīm /
vātaśleṣmaharā rucyā guṭikaiṣā prakīrtitā

guṭyanvitaṃ ca tāmbūlaṃ yatheṣṭaṃ bhakṣayetsadā /
evaṃ hemantacaryā syāt śiśire 'pyamumācaret

śleṣmā citaḥ syānnitarāṃ bhajeddhaimantikaṃ vidhim /
atrādānabhavaṃ rūkṣaṃ bhavecchīto mahattaraḥ

<vasantartucaryā>
śiśire tu citaḥ śleṣmā vasante'rkāṃśuvidrutaḥ /
nāśayejjāṭharaṃ vahniṃ svayaṃ toyasvabhāvataḥ

janayedrogamakhilaṃ tasmācchīghraṃ kaphaṃ jayet /
atha vāsantikāṃ caryāṃ kathayāmi mama priye

tīkṣṇāñjanacchardinasyair vyāyāmodvartanairapi /
pādābhyāṃ mardanenoṣmavārisnānena taṃ haret

kāṣāyaraktakausumbhakauśeyavasanāni ca /
paridhāya sakarpūrāgaruṇāṅgāni dhūpayet

kastūrīkuṅkumahimaiścandanairlepayet tanum /
cūtacampakapunnāgapūgakesarapāṭalam

mādhavīketakīmallikāśokanavamālikāḥ /
javādyairlepitāḥ kṛtvā vahetkalhāramutpalam

madyaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ sarvavyādhiharaṃ param /
mādhavāriṣṭamārdvīkāsavaśīthur itīritāḥ

kṣaudrair madakaradravyai racito mādhavaḥ smṛtaḥ /
ciraṃ madakaradravyaṃ khanitvā sthāpitaṃ bhuvi

ariṣṭo'yamiti jñeyo mārdvīko gostanībhavaḥ /
āsavo madakṛddravyasavanādvā samudbhavaḥ

śīthur ikṣurasājjātaḥ sevyāḥ pañca mayā matāḥ /
kāminīvadanāmbhojavāsitāś cittahāriṇaḥ

puṣpādivāsitā hṛdyāḥ kāntānayanarañjitāḥ /
purāṇāḥ kaṭukāstiktāḥ kaṣāyāḥ śleṣmahāriṇaḥ

mātuluṅgāmrajambūnāṃ patrapuṣpaphalānvitāḥ /
suhṛdbhiḥ saha jaṃbīrarasārdrakapalāṇḍukam

jāṅgalaṃ palalaṃ śūlyaṃ tadrasaṃ ca kṛtaṃ navam /
purāṇakṣaudragodhūmayavaṣaṣṭikaśālikān

bhajetkaphaghnaṃ śākaṃ ca vyañjanaṃ pānakaṃ tathā /
amadyapastu śuṇṭhyambu mustāmbu kṣaudravāri vā

khadirāsanasārotthakvathitaṃ vāri vā pibet /
udyāne saudhakācādyairmaṇinīkāśarocibhiḥ

kuṭṭimair maṇḍite cārumaṇḍape suratocite /
kokilālāparucire sugandhikusumojjvale

bahupādapasacchāyāvāritoṣṇāśudīdhitau /
samantāt salilāpūrṇakulyābhiḥ śītalīkṛte

malayānilasañcāraśamitaśramavāriṇi /
nānāprasūnasubhagaśākhinīnālanandite

lambamānasugandhasraṅmakarandābhiṣecite /
uśīrapāṭalīpaṅktiśobhite bisavistṛte

puṣpair ākīrṇite mandatālavṛntānilojjvale /
samāsīnaḥ priyālāpacaturāḥ kāmalolupāḥ

kandarpadarpasarvasvāḥ sūkṣmasvacchāṃbarāḥ priyāḥ /
taruṇī ramayan goṣṭhīḥ kurvaṃstābhirmanoharāḥ

suhṛdbhir āptaiḥ sahito madhyāhnaṃ gamayetsukhī /
atiśītagurusnigdhasvādvamlalavaṇāni ca

tilekṣukṣīravikṛtidivāsvapnātipicchilam /
matsyaṃ kṣārodakaṃ pūpaṃ śleṣmalaṃ varjayenmadhau

<grīṣmartucaryā>
grīṣme hyatyarthatīkṣṇaḥ syād gharmabhānurbhuvo rasān /
snigdhān guṇāṃśca kṣapayetkaphastasmātkṣayaṃ vrajet

tena vāyuścitaḥ syācca pūritaiḥ śītalairjalaiḥ /
candanāgarukastūrīkuṅkumaiśca sugandhibhiḥ

prasūnairvividhaiḥ phullairvāsite mallikādibhiḥ /
kāminīpīnavakṣojadaghnāmbuni suśodhite

hrade vā dīrghikāyāṃ vā saṃskṛtāyāṃ yathāvidhi /
ā karṇapūrṇanayanavirājitamukhendubhiḥ

mṛṇālabhūṣaṇodbhāsiśirīṣamṛdubāhubhiḥ /
karpūramuktākusumamālāmalayajojjvalaiḥ

sūkṣmakausumbhavasanabaddhamadhyanitambibhiḥ /
svanūpuraravākṛṣṭasārasārāvarañjitaiḥ

jalakrīḍāticaturaiḥ saṃyuktaḥ kāminījanaiḥ /
saṃkrīḍeta karonmuktavārisiktāṅganāmukhaḥ

drutiśṛṅgamukhotsṛṣṭavārisecitavigrahaḥ /
tābhirbhujāntaraṃ śliṣyan kurvan līlāṃ muhurmuhuḥ

uttīrya ca vapurvastrair udvartya cikurānsukham /
svacche sūkṣme kaṣāye ca vasane dhārayettataḥ

candanāgarukarpūrairdhūpayetkeśavigrahau /
śrīkhaṇḍacandrakastūrīpaṅkacarcitavigrahaḥ

nepālamālatīmallīpāṭalīśatapatrakāḥ /
saugandhikaṃ maruvakaṃ hrīveraṃ ca mṛgāṇḍajaiḥ

sugandhatailairliptāni dhārayet kusumāni ca /
atra madyaṃ na peyaṃ syādathavā madyasātmyakaiḥ

svalpaṃ peyaṃ tu teneṣanna tṛptiścet tadā jalaiḥ /
svādubhirbahubhir yuktaṃ pibenmadyaṃ yathāsukham

tathā nocedbhaved dhātuśoṣo 'ntardāhamohabhāk /
śithilāvayavakṣīṇaprāṇabuddhibalaḥ priye

madhuraṃ śītalaṃ snigdhaṃ dravaṃ laghu hitaṃ bhajet /
sadyaḥ saśarkaraṃ lihyācchāleyaṃ jāṅgalaṃ palam

ameduraṃ māṃsarasaṃ rasālāṃ pānakaṃ pibet /
pañcasāraṃ ca rāgaṃ ca ṣāḍavaṃ cāthavā hitam

<rasālāpānake>
śarkarāmaricopetaṃ dadhi hastaviloḍitam /
etadrasālā vikhyātā rambhāpanasacūtajaiḥ

phalaiḥ saśarkarāmbhobhir navamṛtpātragaṃ kṛtam /
īṣadamlamiti khyātaṃ pānakaṃ taddhitaṃkaram

<pañcasāraḥ>
mṛdvīkārājakharjūramadhūkakusumāni ca /
śrīparṇīkṣudrakharjūrīparipakvaphalāni ca

saśarkarāmbu nikṣipya dṛḍhaṃ hastena peṣayet /
saṃsthāpya navamṛdbhāṇḍe hyanyedyur vastraśodhitam

pañcasāra iti khyāto hṛdyo vātakaphāpahaḥ /
<rāgaṣāḍavau>
sitākṣaudrādimadhuradravyayuktaṃ phalaṃ ca yat

svacchaṃ rāga iti jñeyaḥ sarvasantāpanāśanaḥ /
ayameva tu sāndraś cel lehyaṃ ṣāḍava īritaḥ

sa ca vastreṇa saṃśuddhaḥ peyaṣāḍava ucyate /
etatpañcavidhaṃ pānaṃ pāṭalīcampakādibhiḥ

elayā vāsitaṃ śuddhaṃ mṛdbhāṇḍe sthāpite nave /
uśīratālavṛntasya vāyunā śītalīkṛtam

mocacocadalopetameṣā sāmānyasaṃskṛtiḥ /
atha nūtanabhāṇḍāntaḥ pūritaṃ svādu nirmalam

pāṭalīketakīpuṣpakarpūrasurabhīkṛtam /
sāndrāṃbareṇa saṃvītaṃ tālavṛntaiḥ suśītalam

pibejjalaṃ tālasālapūgakharjūrapādapaiḥ /
nālikerāmrapanasajambūpunnāgacampakaiḥ

karapraceyavyālambiphalapuṣpakagucchakaiḥ /
drākṣāstabakasaṃchannaśākhāntaritarājitaiḥ

mādhavīstabakālīnabhṛṅgagītābhinanditaiḥ /
nānāsugandhitarubhir vāryamāṇārkadīdhitau

haṃsasārasakāraṇḍaśobhamānasarovare /
paritaḥ pravahatkulyātaraṅgānilaśītale

nṛtyatkekikalākīrṇakokilālāpaśobhite /
śārikāśukasaṃlāpamuhyanmānavatījane

udyāne bālakośīravṛtau salilasecite /
mṛṇālapadmakalhārotpalapallavanirmite

sugandhipuṣpamālābhirlambamāne suśītale /
ārdrāmbaraiśca racitacchāyānavapaṭālike

mādhavīmaṇḍape ramye sarvasantāpahāriṇi /
kadalīmṛṇālakusumapallavaiḥ parikalpitām

cārūttamacchadapaṭāṃ himāmbupariṣecitām /
śayyāmatyantamṛdulāṃ santāpaśramahāriṇīm

tuṣāraśītalataraiścarmavastrābhipūritaiḥ /
sūkṣmair jalalavaiḥ siktaḥ savayobhiḥ samanvitaḥ

madhyāhnaṃ gamayedevaṃ tathā dhārāgṛhe'thavā /
dīvyan pustamayīkāntāstanahastamukhacyutaiḥ

bālośīrāmbubhiḥ śīte svacchasphaṭikapaṭṭake /
karpūracandanālipte luṭhaṃstāpapraśāntaye

pratyagrasnānaśītāṅgyo muktābharaṇabhūṣitāḥ /
mṛṇālacandanālepā mṛṇālavalayānvitāḥ

svacchāmbarātirucirāḥ pramadāstāpahāriṇīḥ /
cumbanāliṅganasparśais toṣayan parihāsayan

puṣpamālāviracitavitānapariśobhite /
śītāṃśukiraṇasparśadravaccandropalojjvale

candrikākāntilasite mandānilavirājite /
saudhasthale samāsīnaḥ śaśāṅkakiraṇāhvayān

bhakṣānaśnīta tārendukiraṇaiḥ śītalīkṛtam /
saśarkaraṃ pibetkṣīraṃ māhiṣaṃ balakṛddhitam

nidāghahaṃ śarīrasya mālācandanadhāriṇaḥ /
svacchāṃśukāvṛtāṅgasya samāptaratikarmaṇaḥ

jalārdrāṃśukavātena tālavṛntānilena ca /
vistāritābjapatrasya vījanaiścāmbuvarṣibhiḥ

mayūratālavṛntaiśca tathā ca haricandanaiḥ /
karpūramallikāmuktāmālābhir madhuraiḥ priye

śārikāśukabālānām ālāpairbisabhūṣaṇaiḥ /
phullakalhārakamalanīlotpalavirājitaiḥ

karpūracandanālepaiḥ kāntaiśca pramadājanaiḥ /
tāpaḥ saṃhriyate cāsya cādānoṣṇābhitāpinaḥ

saktukaṭvamlalavaṇarūkṣāyāsātapāṃstyajet /
<varṣartucaryā>
athāto vārṣikīṃ caryāṃ śṛṇu vakṣyāmi bhairavi

ādānakṣīṇadhātūnāṃ narāṇāṃ jaṭharānalaḥ /
kṣīṇo'pi varṣāsamaye doṣaiḥ sīdati satvaram

savārivāridavrātatirohitadivākare /
vyomni jhañjhāsamīreṇa śītalena tuṣāriṇā

vātaḥ syātkupito'tyantaṃ prataptāyā nidāghataḥ /
bhūmermeghādisiktāyā bāṣpaiḥ kālasvabhāvataḥ

amlapākaiśca lūtādimalinaiḥ salilaistathā /
pittaṃ kupyati cātyarthaṃ durdinatvācca jāṭharaḥ

vahniḥ sīdati tenaiva śleṣmā kupyati dustaraḥ /
evamanyonyaduṣṭāḥ syurdoṣāḥ sādhāraṇaṃ tataḥ

mardanaṃ ca śiro'bhyaṅgaṃ tailairnārāyaṇairbhajet /
uṣṇodakaiśca bahubhiḥ snātvā saṃmārjayettanum

raktaṃ cāpyathavā śuklaṃ māñjiṣṭhaṃ vātha dhārayet /
sāndreṇāgarudhūpena śarīraṃ dhūpayecchive

kastūrīṃ kuṅkumaṃ cāru bhajetkālāgarudravam /
kuṭajaṃ ketakīṃ jātiṃ maruvaṃ karavīrakam

snigdhajāṅgalamāṃsāni saṃskṛtāṃstadrasān api /
mudgāḍhakakulutthānāṃ pibedyūṣaṃ ca saṃskṛtam

ariṣṭākhyaṃ ca maireyaṃ purāṇamathavā pibet /
sauvarcalayutaṃ mastu pañcakolarajoyutam

bhajeduṣṇakaraṃ sarvaṃ śuddhakoṣṭho bhavennaraḥ /
kuryātkaṣāyabastiṃ ca jīrṇadhānyāśanaṃ bhajet

divyaṃ vā kaupamudakaṃ śṛtaṃ peyaṃ sukhāvaham /
atyantavātavarṣe'hni prāyeṇa lavaṇāmlakam

madhuraṃ laghu sakṣaudraṃ śuṣkanistālitāni ca /
vyañjanāni ca tailaṃ ca vaṭakānparpaṭānbhajet

yathāsukhaṃ ca tāmbūlaṃ kastūrīphalasaṃyutam /
netevanīsyād agarudhūpitāmbaramāvahet

sugandhāvayavastiṣṭhetsaudhe bhūbāṣpavarjite /
tuṣāraśītarahite suramye'garudhūpite

divāsuptiṃ nadītoyaṃ saktuṃ jalaghṛtāplutam /
vyāyāmamarkakiraṇān saṃgamātyantikaṃ tyajet

<śaradṛtucaryā>
athātaḥ śāradīṃ caryāṃ vakṣyāmi śṛṇu vāṅmayi /
varṣartau śītavṛṣṭibhyāṃ sahasaiva raveḥ karaiḥ

taptāṅgānāṃ nṛṇāṃ pittaṃ citaṃ vṛṣṭau tu śārade /
sutarāṃ kupyati tadā tasmātpittāpanuttaye

pittaghnatailenābhyaṅgaṃ mardanaṃ mṛdu kalpayet /
sukhoṣṇavāriṇā snānaṃ śuklakāṣāyamambaram

dhṛtvā cāgarukarpūradhūmenāṅgāni lepayet /
bhadraśrīhimaliptāṅgaḥ ketakībhallakāni ca

campakāmbujapatrāṇi vahenmṛgamadānvitam /
virecanaṃ sirāmokṣaṃ tiktājyāsvādanaṃ bhajet

śāligodhūmamudgaṃ ca paṭolakṣaudraśarkarāḥ /
jāṅgalaṃ piśitaṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ madhurān bhajet

bubhukṣitastu laghvannaṃ dhātrīṃ śīthuṃ ghṛtaṃ payaḥ /
pānakaṃ yāvasaṃ cekṣunālikerodakaṃ navam

agastyodayasaṃśuddhanirviṣaṃ laghu śītalam /
arkendukiraṇottaptaśītaṃ haṃsodakaṃ pibet

maudgayūṣaṃ pradoṣe tu himacandanacarcitaḥ /
sugandhamālānirdhautavasanālaṃkṛtaḥ sukhī

muktāmālāpariṣkāraḥ sugandhośīralepitaḥ /
ramyārāmāparivṛte harmye jyotsnātisundare

samāsīnaścandrapādān seveta taruṇīyutaḥ /
svādan svādaṃścekṣudaṇḍān pittaghnamadirāmapi

pāyaṃ pāyaṃ sukhaṃ tiṣṭhankrīḍayankāminījanam /
yavakṣārādikān kṣārān himam ātṛpti bhojanam

tilatailaṃ ravikarāndivā nidrāṃ vasāṃ dadhi /
tīkṣṇaṃ madyaṃ tyajedvastu prācīvāyuṃ ca pittakṛt

<sarvartusādhāraṇī caryā>
atha sādhāraṇī caryā saṃkṣepādvakṣyate śive /
svādvamlalavaṇānprāyo himavarṣāgame bhajet

tiktoṣaṇakaṣāyāṃśca vasante nitarāṃ bhajet /
nidāghe madhuraprāyaṃ bhajedvarṣātyaye punaḥ

tiktasvādukaṣāyāṃśca varṣartau ca bhajetkramāt /
madhau rūkṣoṣṇamaśnīyād grīṣme snigdhaṃ ca śītalam

prāvṛṭśiśirahemante snigdhaṃ coṣṇataraṃ bhajet /
meghātyaye rūkṣaśītaṃ vidhinānena sevayet

tattadṛtūktān adhikān rasān seveta cānvaham /
anyānapi rasānsarvānalpamātraṃ yathāruci

ekasyāntyaṃ ca saptāhamanyasya dinasaptakam /
evaṃ caturdaśadinam ṛtusaṃdhiriti smṛtaḥ

vartamānāmṛtoścaryāṃ mandaṃ mandaṃ samutsṛjet /
āgāmina ṛtoścaryām ṛtusaṃdhau bhajet kramāt

sātmyadravyavisargācca hyasātmyadravyasevanāt /
rogā bhavanti tasmāttacchīlatyāgau śanairvrajet

ṛtucaryāmiti bhajannāyurārogyam āpnuyāt /
<annapākakramo dhātumalādyutpattikramaśca>
annapākakramaṃ vakṣye samāsena surārcite

bhuktamannaṃ ca sakalaṃ koṣṭhakaṃ prāṇavāyunā /
āhṛtaṃ taddravairbhinnasaṃghātaṃ mārdavaṃ punaḥ

snehena nītaṃ koṣṭhāgnirāmāśayagataṃ pacet /
samānavāyunoddīpto jāṭharastu yathā bahiḥ

sthālīsthaṃ taṇḍulaṃ toyaṃ pacedannaṃ ca pāvakaḥ /
bhuktamātreṇa tatsarvaṃ ṣaḍrasaṃ madhurāyate

pacyamānaṃ kaphotpādyaiḥ phenaḥ syānmadhurādibhiḥ /
phenastu kaphatattvaṃ yātyamlatāṃ ca vidāhataḥ

āmāśayāccyutaṃ tacca pittaṃ bhavati nirmalam /
pakvāśayamanuprāptamagninā pariśoṣitam

piṇḍitaṃ paripakvaṃ syānmahataḥ pākataḥ kaṭuḥ /
pārthivaścāpya āgneyo vāyavyaśceti nābhasaḥ

pañcoṣmāṇaḥ pārthivādīn annānanu pacanti ca /
pañcāhāraguṇān pakvāṃstathā bhūtaguṇānapi

pṛthak pṛthak yathāsvaṃ ca puṣṇantyete yathāsukham /
bhaumo bhaumāṃstathaivānyān anye dehagatānkramāt

pakvaṃ tadannaṃ dvividhaṃ kiṭṭasāraprabhedataḥ /
kiṭṭaṃ tu dvividhaṃ cācchaṃ mūtraṃ sāndraṃ śakṛdbhavet

punaḥ sāraṃ pacantyeva yathāsvaṃ sapta vahnayaḥ /
dhātugāstu tato devi rasādraktaṃ bhavettataḥ

māṃsaṃ māṃsādbhavenmedastasmādasthi prajāyate /
asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbho bhavetpriye

prasādaśeṣajānvakṣye rasātstanyamasṛktataḥ /
sirāśca kaṇḍarā māṃsātṣaṭ tvacaśca vasā bhavet

medasaḥ snāyusandhī ca śeṣaṃ naśyatyataḥ param /
rasasya kiṭṭaṃ śleṣmā syādasṛjaḥ pittameva ca

māṃsasya kiṭṭaṃ khamalā medaso gharmavāri ca /
asthno romāṇi keśāḥ syurmajjāyāstvakṣiviṭtvacām

snehaḥ śuklasya caujaḥ syātkramāddhātumalāḥ smṛtāḥ /
kiṭṭaṃ prasādo bhavati dhātūnāṃ paripākataḥ

itaretarasaṃstambhā dhātusnehaparamparā /
āhārātsādhu jīrṇādyo jātaḥ sāro raso hi saḥ

tasmādrasastu dhātūnāṃ raktādīnāṃ ca vardhanaḥ /
narāṇāṃ dhātavaḥ sapta santi strīṇāṃ yathā tathā

puṃsāṃ śuklaṃ ca śirasi nārīṇāṃ hṛṣṭamānase /
patisaṅge tu tacchuklaṃ sravanti smaramandire

taccāmbusadṛśaṃ svacchaṃ saumyaṃ garbhāya no bhavet /
bhuktamannaṃ divārātraṃ śuklavṛddhiṃ karoti tat

saptāhādacchaśuklaṃ syānmāsādgarbhakṣamaṃ hi tat /
evaṃ pākakrameṇaiva bhavetṣāṇmāturāṃbike

vṛṣyauṣadhaprabhāveṇa sadyaḥ śuklādi jāyate /
caṅkramadbhojyadhātūnāṃ parivṛttiḥ sadā bhavet

<pācakāgnisvarūpam>
jāṭharo bhautikaścaiva dhātavīyo'gnayaḥ smṛtāḥ /
eteṣu jāṭharaḥ śreṣṭho yenānnaṃ paripacyate

sa eva mūlaṃ sarveṣāmagnīnāṃ tatkṣaye kṣayaḥ /
tadvṛddhau ca bhavedvṛddhistanmūlaṃ jīvitaṃ balam

devi tasmāddhitaiḥ sātmyairannapānākhyadārubhiḥ /
pālayettaṃ prayatnena tadāyattā hyarogatā

caturvidhaḥ sa evāgnistīkṣṇo mandaḥ samo'samaḥ /
pittābhimūrchite vāyau samāne tīkṣṇapāvakaḥ

asamyagbahu vā bhuktaṃ pacecchīghraṃ tu pittajān /
rogānkuryāttu mandāgniḥ samāne kaphapīḍite

samyagbhuktaṃ mitaṃ vāpi hitaṃ cānnaṃ cirātpacet /
vaktraśoṣādhmānatāśca gauravaṃ cāntrakūjanam

āṭopamasakṛtkuryācchleṣmajān āmayānapi /
svasthānasthe samāne tu samo'gnirabhidhīyate

samyagbhuktaṃ pacetkāle tvārogyaphalado bhavet /
asamo'gnir amārgasthe samāne syātsubhojanam

cirātpacettu durbhuktam acirād vātajān gadān /
kuryāttasmādapramattaḥ samāgniṃ rakṣayetpriye

yāmadvaye pacettīkṣṇaḥ ṣaḍyāmānmandapāvakaḥ /
kṛcchrādannaṃ samāgnistu caturyāmātpacetsukham

asamāgniḥ kadācit tu śīghraṃ vā mandameva vā /
nābhisthāne sthito vahniḥ sarveṣāṃ prāṇināmapi

gajoṣṭraturagādīnāṃ vahniraṅguṣṭhamātrakaḥ /
paśumartyamṛgāṇāṃ ca yavamātrānalo bhavet

gṛdhrolūkabakādīnāṃ jāṭharāgnistilonmitaḥ /
kṛmikīṭādijantūnāṃ keśamātro hutāśanaḥ

pradīpto jāṭharo vahnirādāvannaṃ pacettataḥ /
annābhāve paceddoṣāndoṣe kṣīṇe pacettataḥ

dhātūndhātukṣaye prāṇānsaṃharetprāṇināṃ param