આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.20

આક્, 1, 20
<યોગરસાયનમ્>
શ્રીભૈરવી ।
દેવદેવ કૃપામ્ભોધે કાલકન્દર્પનાશન ।
અષ્ટમૂર્તે મહામૂર્તે પઞ્ચકૃત્યપરાયણ

પ્રપઞ્ચિતં જગત્સર્વં ત્ર્યમ્બક ત્રિપુરાન્તક ।
જટાકલિતભોગીન્દ્રફૂત્કારક્લાન્તચન્દ્રમઃ

સૂર્યેન્દુવહ્નિનયન સ્મેરપઞ્ચાનન પ્રભો ।
કુણ્ડલાહિફણારત્નદ્યોતમાનકપોલભૂઃ

કુન્દાગ્રદન્તસુભગપલ્લવાધરશોભિત ।
હાલાહલાસિતગલ સપ્તભોગીન્દ્રભૂષણ

મહાહિવલયપ્રોદ્યદષ્ટાદશભુજોજ્જ્વલ ।
સર્વદિવ્યાયુધોપેત વરવ્યાઘ્રાજિનાંબર

નમત્સુરાસુરાધીશમકુટોત્પલરશ્મિભિઃ ।
નીરાજિતપદદ્વન્દ્વ યોગિજન્મજરાપહ

સચ્ચિદાનન્દવિભવ પ્રસન્ન કરુણામ્બુધે ।
ઓઙ્કારગમ્ય વિમલાતર્ક્યાચિન્ત્યાપ્રમેય ભોઃ

સ્તોતા સ્તુત્યઃ સ્તુતિસ્ત્વં હિ કર્તા કાર્યં ચ કારકઃ ।
સર્વોઽપિ હિ ત્વમેવાસિ પ્રસીદ પરમેશ્વર

ત્વન્માયયા જગત્સર્વં સૃષ્ટં ત્રાતં હતં તથા ।
ત્વં ભૂસ્ત્વમાપસ્ત્વં વહ્નિસ્ત્વં વાયુસ્ત્વં નભઃ શશી

રવિસ્ત્વં પરમાત્મા ત્વં ગુણાસ્ત્વં પ્રકૃતિસ્તથા ।
પુરુષસ્ત્વં મનસ્ત્વં ચ બુદ્ધિશ્ચિત્તમહંકૃતિઃ

રસાયનં ચ સકલમાખ્યાતું ચ સવિસ્તરમ્ ।
આજ્ઞાપયાહં યદિ તે હૃદ્યા પ્રાણપ્રિયા વિભો

જીવન્મુક્તિઃ કથં નાથ યોગરૂપં ચ કીદૃશમ્ ।
અનુગૃહ્ણીષ્વ દેવેશ સુખોપાયં ભવાપહમ્

શ્રુત્વા સ્તુતિં સ્મિતમુખો ભૈરવઃ પરયા મુદા ।
ઉવાચ દેવીં કલ્યાણીં પર્વતાધિપનન્દિનીમ્

શ્રીભૈરવઃ ।
સાધુ સાધુ મહામાયે સર્વં વેત્સિ સનાતને ।
તથાપિ પૃચ્છસીશાનિ લોકાનાં હિતકામ્યયા

પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન સાવધાનં શૃણુ પ્રિયે ।
ત્વત્તોઽન્યા વલ્લભા કા મે રહસ્યાર્થવિભાષણે

<જીવન્મુક્તલક્ષણમ્>
શૃણુ વક્ષ્યામિ દેવેશિ જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
કામં ક્રોધં ભયં લોભં મદં મોહં ચ મત્સરમ્

માનં લજ્જાં કુલં શીલં કુત્સાં દમ્ભં ચ વઞ્ચનામ્ ।
અવિદ્યાં જડતાં ગર્વં શીતમુષ્ણં તથાતપમ્

વાતં સુખં ચ દુઃખં ચ પાપં પુણ્યં હિતાહિતમ્ ।
તાપત્રયં પુત્રમિત્રકલત્રાદીનિ યસ્ત્યજેત્

ન સક્તઃ સર્વવિષયે તત્ત્વચિન્તાપરાયણઃ ।
પદ્મપત્રમ્ ઇવામ્ભોભિર્ નિર્લિપ્તહૃદયો ભવેત્

મૈત્રીકૃતાતટોપેક્ષામદૈતૈર્ મણ્ડિતાશયઃ ।
ઐહિકામુષ્મિકસુખપ્રાપ્તિકાર્યાવિરક્તધીઃ

નિત્યાનિત્યવિવેકજ્ઞો હ્યન્તઃકરણનિગ્રહઃ ।
જરામરણહીનશ્ચ શિવસામરસાત્મવાન્

જીવન્મુક્તઃ સ વિજ્ઞેયસ્તીર્ણસંસારસાગરઃ ।
દેવદૈત્યાદિભિર્વન્દ્યઃ સ સેવ્યઃ સ ગુરુઃ શિવઃ

યથાહં સર્વલોકેષુ પૂજનીયો મહેશ્વરિ ।
તથાસૌ સર્વલોકેષુ સર્વૈઃ સમ્પૂજ્યતે સદા

દેહાન્તેષુ તુ મુક્તિર્યા પ્રાણિનાં સાપ્રયોજના ।
દેહાન્તે દેહિનઃ સર્વે મુક્તિં યાન્તિ ન સંશયઃ

ભગસંદ્રાવણાન્મુક્તિર્ ભવેચ્ચેદ્ ગર્દભાદયઃ ।
પક્ષિણો વૃષભા મેષાઃ કિં મુક્તાસ્ત્રિપુરામ્બિકે

રેતોવિણ્મૂત્રસેવાયાં યદિ મુક્તિર્ભવેત્પ્રિયે ।
કપિશ્ચ સૂકરાદ્યાશ્ચ કથં મુક્તા ભવન્તિ તે

ન કેવલામરત્વાચ્ચ ન શિવત્વાદ્ભવેત્તથા ।
તદ્દ્વયોર્ મેલનાચ્ચ સ્યાજ્જીવન્મુક્તિરિયં સ્મૃતા

સર્વસ્મિન્સમયે શાસ્ત્રે મુક્તિરસ્ત્યન્તકાલજા ।
ન દૃશ્યતે કરાન્તસ્થમણિવત્સા ચ શામ્ભવિ

અતિગોપ્યમવાચ્યં યદ્દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।
કથયિષ્યામિ દેવેશિ દેહસ્થૈર્યં સદાતનમ્

<જીવન્મુક્તિસાધકશરીરસ્થૈર્યસંપાદનોપાયઃ; યોગસિદ્ધિઃ>
શિવત્વં ખેચરત્વં ચ સર્વસિદ્ધિપ્રદં શુભમ્ ।
દેહં વિના ન કિંચિત્ સ્યાદ્દેહોઽયં સર્વસાધનમ્

તસ્માદ્દેહં પ્રયત્નેન રક્ષયેત્સર્વતઃ સદા ।
દેહપાતે ધર્મનાશો ધર્મનાશે ક્રિયાચ્યુતિઃ

ક્રિયાચ્યુતૌ કુતો યોગો યોગભ્રંશે ન ચિદ્ભવેત્ ।
ચિદભાવે કુતો મોક્ષો મોક્ષે ભ્રષ્ટે ન કિંચન

અન્યોપાયશતેનાપિ ન દેહો ધાર્યતે સદા ।
પારદઃ પવનશ્ચ સ્યાત્સર્વસિદ્ધિદ ઉત્તમઃ

સંમૂર્છિતૌ મૃતૌ બદ્ધાવુભૌ પવનપારદૌ ।
ક્રમાદ્રોગહરૌ નિત્યં મૃત્યુઘ્નૌ ખેચરપ્રદૌ

રસઃ પૂર્વં મયા ખ્યાતોઽધુના વાયુઃ પ્રશસ્યતે ।
વાયોઃ સંધારણાજ્જ્ઞાનં જ્ઞાનાન્મોક્ષઃ પ્રજાયતે

સર્વેષાં દેહમૂલં સ્યાત્તત્સ્થૈર્યે પવનઃ પ્રભુઃ ।
પરસ્માદક્ષરાત્તસ્માદાકાશં સમભૂત્તતઃ

વાયુસ્તસ્માચ્ચ દહનસ્તસ્માદાપસ્તતો મહી ।
એતેષાં પઞ્ચભૂતાનામક્ષરં કારણં પરમ્

વ્યોમ શબ્દાત્મકં વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ભવેત્ ।
વહ્નિઃ શબ્દસ્પર્શરૂપમયઃ સલિલમુચ્યતે

શબ્દરૂપસ્પર્શરસાત્મકં ભૂમિર્વિશેષતઃ ।
શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધરૂપા ભવેત્ પ્રિયે

ભૂવાય્વગ્ન્યનિલાકાશાધિષ્ઠાત્ર્યશ્ચૈવ દેવતાઃ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ મહેશ્વરસદાશિવૌ

ભૂમિર્ નષ્ટામ્બુસંમગ્ના તાશ્ચ ગ્રસ્તા મહાગ્નિના ।
સ ચ ચણ્ડસમીરેણ શમિતઃ સોઽપિ પાર્વતિ

વ્યોમ્નિ લીનઃ ક્રમાત્ તસ્માદ્ આકાશાદ્ ઉદ્ભવન્તિ તે ।
અન્તર્બહિઃ સ્થિતં વ્યાપ્તં નિરાધારં નિરાશ્રયમ્

આકાશં ચેતસા ધ્યાયન્ પ્રચ્છિન્દ્યાદ્ ભવબન્ધનમ્ ।
જગત્પ્રાણમયં વાયું ચિદાનન્દપ્રદં જલમ્

નિશ્ચલીકુરુતે યુક્ત્યા વાયુવત્સ્યાત્સ ખેચરઃ ।
અનન્તાર્કાગ્નિસંદીપ્તં દહન્તં જગતાં ત્રયમ્

તેજો ધ્યાત્વા સ્વહૃદયે નાગ્નિના સ તુ બાધ્યતે ।
સુધાતરઙ્ગનિકરપ્લાવ્યમાનમહીતલમ્

અપ્તત્ત્વં ભાવયન્ સ્વાન્તે વારિ તં ન હિ બાધતે ।
અભૂતલચરાક્રાન્તં ભૂતલં ભૂતસંપ્લવમ્

હૃદયે ભાવયન્નિત્યં તસ્ય નો પાર્થિવં ભયમ્ ।
યદ્યદ્ભાવયતે ચિત્તે તત્તદ્રૂપમ્ અવાપ્નુયાત્

યથાગ્નિત્વં વ્રજેત્ કાષ્ઠઃ કીટો ભ્રમરતાં યથા ।
<યોગાઙ્ગાનિ>
આસનં પ્રાણનિયમઃ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણા

ધ્યાનં સમાધિઃ ષોઢા સ્યુર્યોગાઙ્ગાનિ ક્રમેણ ચ ।
<1. આસનવિધિઃ>
ચતુરશીતિલક્ષાણિ હ્યાસનાનિ ભવન્તિ હિ

તેષુ મુખ્યાસને દ્વે ચ સિદ્ધપદ્માસને સ્મૃતે ।
<સિદ્ધાસનમ્>
સ્વયોનિં પાદમૂલેન ચૈકેન ઘટયેદ્ દૃઢમ્

અન્યચ્ચરણમૂલં ચ મેહનોપરિ વિન્યસેત્ ।
અવક્રાઙ્ગઃ સમાસીનો વશીભૂતેન્દ્રિયઃ પ્રિયે

નિશ્ચલાક્ષો ભ્રુવોર્મધ્યં પશ્યન્નિશ્ચલમાનસઃ ।
સિદ્ધાસનમિદં જ્ઞેયં મુક્તિમાર્ગપ્રદાયકમ્

<પદ્માસનમ્>
દક્ષિણોરૌ પદં વામં વામોરૌ દક્ષિણં પદમ્ ।
વિન્યસ્ય કરયુગ્મેન પૃષ્ઠભાગગતેન ચ

વિપરીતેન ચાઙ્ગુષ્ઠં વામં વામકરેણ ચ ।
દક્ષિણં દક્ષિણેનૈવ દૃઢં ધૃત્વા નિજોરસિ

વિન્યસ્ય ચુબુકં ધ્યાયેન્નાસાગ્રં સંયતેન્દ્રિયઃ ।
એતત્પદ્માસનં ખ્યાતં સર્વરોગનિબર્હણમ્

<2. પ્રાણાયામઃ; અજપામુદ્રા>
આધારં તુ ગુદસ્થાને ચતુર્દલસરોરુહમ્ ।
વાદિસાન્તાક્ષરોપેતં બાલારુણસમપ્રભમ્

સ્વાધિષ્ઠાનં ષડ્દલાબ્જં બાદિલાન્તાક્ષરાન્વિતમ્ ।
વિદ્યુત્પ્રભં તતો દેવિ રત્નાભં મણિપૂરકમ્

ડાદિફાન્તાર્ણસંયુક્તં નાભૌ દલશતાત્મકમ્ ।
અનાહતં સુવર્ણાભં દ્વાદશચ્છદપઙ્કજમ્

હૃદયે કાદિઠાન્તાર્ણં વિશુદ્ધિસ્તુ પ્રશસ્યતે ।
ષોડશારં મહાપદ્મં ષોડશસ્વરભૂષિતમ્

આજ્ઞાચક્રં દ્વયદલં પદ્મહસ્તવિરાજિતમ્ ।
શ્વેતમેવં ક્રમાદ્દેવિ ષટ્ચક્રં સમુદાહૃતમ્

નાભેર્ અધસ્તાન્મેઢ્રસ્યોપરિષ્ટાત્ કન્દ ઉચ્યતે ।
વિહંગમાણ્ડસઙ્કાશસ્તત્ર નાડીસમુદ્ભવઃ

સપ્તતિદ્વિસહસ્રાઃ સ્યુસ્તાસુ મુખ્યા દશ સ્મૃતાઃ ।
ઇડા ચ પ્રથમા નાડી પિઙ્ગલા ચ દ્વિતીયકા

સુષુમ્ના ચ તૃતીયા સ્યાદ્ગાન્ધારી ચ ચતુર્થિકા ।
પઞ્ચમી હસ્તિજિહ્વા સ્યાત્ષષ્ઠી પૂષા તરસ્વિની

સપ્તમ્યલમ્બુષા નાડી ચાષ્ટમી ચ કુહૂઃ સ્મૃતા ।
નવમી શઙ્ખિની ચૈવ દશમી ચ ક્રમેણ હિ

એતાસ્તુ પ્રાણવાહિન્યો વાયવસ્તુ જપાઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રાણાપાનૌ તથા વ્યાનોદાનૌ ચૈવ સમાનકઃ

નાગઃ કૂર્મશ્ચ કૃકલો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ।
સર્વેષુ નાડીચક્રેષુ વર્તન્તે દશ વાયવઃ

વામદક્ષિણમાર્ગાભ્યામધ ઊર્ધ્વં ચ ચઞ્ચલાઃ ।
પ્રાણાપાનવશો જીવઃ પ્રધાવતિ ન દૃશ્યતે

હસ્તાભ્યામાહતો ભૂમૌ કન્દુકો ન સ્થિરો યથા ।
પ્રાણાપાનપરિક્ષિપ્તસ્તથા જીવોઽપિ ન સ્થિરઃ

પ્રાણાપાનસમાકર્ષે તથા પ્રાણમપાનતઃ ।
બહિર્ગચ્છદ્ધકારેણ સકારેણાન્તરાવિશેત્

હંસઃ સોઽહં મનુમમું સદા જીવો જપેત્ પ્રિયે ।
એકવિંશત્સહસ્રં ચ ષટ્શતાધિકમીશ્વરિ

હંસમન્ત્રસ્ય સંખ્યા સ્યાદહોરાત્રેણ સર્વદા ।
હંસાખ્યોઽયં મહામન્ત્રો હ્યજપેતિ પ્રકીર્તિતઃ

જપાખ્યેયં ચ ગાયત્રી યમિકૈવલ્યદાયિની ।
એતત્સમં તપો જ્ઞાનં જપઃ પુણ્યં ન કિંચન

અનુચ્ચાર્યા હ્યવર્ણા ચ કુણ્ડલિન્યાઃ સમુદ્ભવા ।
પ્રાણસંચારિણી હ્યેષા જ્ઞાતવ્યા યોગિભિઃ સદા

માતા કુણ્ડલિની શક્તિઃ કન્દાદૂર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠિતા ।
અષ્ટધા પરિવૃત્તા ચ પ્રસુપ્તભુજગાકૃતિઃ

બ્રહ્મદ્વારમુખં સા તુ સ્વમુખેન પિધાય ચ ।
તાં ચ પ્રબોધયેદાદૌ વહ્નિયોગેન પાર્વતિ

વાયુના મનસા સાર્ધં મધ્યનાડ્યા વ્રજેચ્છિવે ।
હઠાદાકુઞ્ચનાદ્ બ્રહ્મદ્વારમ્ ઉદ્ઘાટયેત્તુ સા

યથા નયેદ્ગુણં સૂચી તદ્વદ્ બ્રહ્મબિલં તુ સા ।
સુખં પદ્માસનાસીનઃ પાણી ચોત્તાનિતૌ પ્રિયે

અઙ્કમધ્યે નિધાયૈવ ચુબુકં વક્ષસિ ન્યસેત્ ।
દૃઢં ગુદમુખં ગાઢમ્ આકુઞ્ચ્યાપાનરન્ધ્રકમ્

મુહુર્મુહુર્વાયુમૂર્ધ્વં ચાલયેત્ત્વરિતં પ્રિયે ।
પ્રાણં મુઞ્ચન્કુણ્ડલિન્યાઃ પ્રભાવાન્મોક્ષવર્ત્મજમ્

ઉપૈતિ સત્પ્રબોધં ચ દેવાનામપિ દુર્લભમ્ ।
તદોદ્ભૂતૈઃ શ્રમજલૈઃ સ્વાઙ્ગાનિ પરિમાર્જયેત્

ક્ષીરાહારી મિતાન્નાશી કટ્વમ્લલવણં ત્યજેત્ ।
જિતેન્દ્રિયો બ્રહ્મચારી કુટીસ્થઃ કર્મવર્જિતઃ

એવમભ્યાસનિરતો વત્સરાત્સિદ્ધિમેતિ સઃ ।
<પ્રાણાયામે મુદ્રાઃ>
જાલન્ધરં મૂલબન્ધમ્ ઓડ્ડીયાણં ચ ખેચરીમ્

મહામુદ્રાં ચ યઃ કુર્યાત્સ ભવેદ્દેહસિદ્ધિભાક્ ।
એષાં વક્ષ્યે લક્ષણાનિ ગોપ્યાનિ તવ શામ્ભવિ

<જાલન્ધરબન્ધઃ>
જાલન્ધરં કણ્ઠસિરાસમૂહાનાં ચ બન્ધનમ્ ।
કૃત્વાધો નમયિત્વા કં તદા સ્યન્દતિ મૂર્ધતઃ

નભસ્તઃ સ્યન્દમાના ચ સુધા દોગ્ધૌ પતેન્ન ચ ।
ન ધાવતિ મરુત્તત્ર કર્ણસંકોચને કૃતે

કર્ણામયસમૂહઘ્નં મૃત્યુઘ્નં તત્પરં ભવેત્ ।
<મૂલબન્ધઃ>
મૂલબન્ધં પાર્ષ્ણિભાગાદ્યોનિસ્થાનં પ્રપીડયેત્

ગુદમાકુઞ્ચયેદ્યોગી નયેદૂર્ધ્વમ્ અપાનકમ્ ।
એવં કૃતે મૂલબન્ધે ક્ષીયતે મલમૂલકમ્

પ્રાણાપાનૌ ચ સંયુક્તૌ સ્યાતાં વૃદ્ધોઽપિ યૌવનમ્ ।
પ્રાપ્નુયાન્મૂલબન્ધેન મૃત્યુથોપિ વિવસ્વતામ્

<ઓડ્યાણબન્ધઃ>
ઓડ્ડિયાણે નાભિવિવરમૂર્ધ્વં જઠરે દૃઢમ્ ।
આકૃષ્ય પશ્ચિમં તાનં બન્ધયેત્પવનસ્તદા

વિશ્રાન્તઃ સ્યાન્મહામાયે ચોડ્યાણો ઽયં પ્રકીર્તિતઃ ।
મૃત્યુદાવાનલો દીપ્તો જરારોગાબ્ધિવાડબઃ

<ખેચરીમુદ્રા>
આસ્યાન્તર્વિવરે જિહ્વાં તાલુરન્ધ્રે પ્રવેશયેત્ ।
વિપરીતાં ભ્રુવોર્મધ્યે પશ્યેન્નિશ્ચલયા દૃશા

એષા હિ ખેચરી મુદ્રા ગોપનીયાતિદુર્લભા ।
જિહ્વા તુ ખગતા યસ્માન્મનશ્ચરતિ ખે તતઃ

ખેચરીતિ પ્રસિદ્ધેયં મૃત્યુરોગજરાપહા ।
નિદ્રા ક્ષુધા તૃષા નાસ્તિ ખેચર્યા મુદ્રિતસ્ય ચ

મૂર્ચ્છા ભવતિ સાધ્વી ચ કર્મબન્ધભયં ન હિ ।
રમણ્યા સંગતસ્યાપિ રેતો ન પતતિ ધ્રુવમ્

યાવચ્છુક્રં સ્થિરં દેહે તાવત્કાલભયં ન હિ ।
યેન બદ્ધા નભોમુદ્રા બીજસ્તસ્ય ન ગચ્છતિ

યદિ ગચ્છેત્તસ્ય બીજો હુતાશનમુપૈતિ હિ ।
સ બીજશ્ચોર્ધ્વમાયાતિ શક્ત્યા પ્રતિહતઃ સ્વયમ્

યોનિમુદ્રાનિબદ્ધઃ સન્સા મુદ્રા તેન દુર્લભા ।
બીજસ્તુ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ શુક્રં ચૈવ મહારજઃ

શિરઃસ્થાનગતં શુક્રં યોનિસ્થાનગતં રજઃ ।
શુક્રં તુ શ્વેતવર્ણં સ્યાત્પ્રવાલાભં રજઃ સ્મૃતમ્

શુક્રં ચન્દ્રગતં નિત્યં રજઃ સૂર્યેણ સઙ્ગતમ્ ।
શુક્રં શિવો રજઃ શક્તિસ્તયા યોગઃ સુદુર્લભઃ

મરુતા શક્તિચારેણ રજશ્ચોર્ધ્વં પ્રણીયતે ।
ઐક્યં તદ્બિન્દુના યાતિ તદા દિવ્યં વપુર્ભવેત્

<મહામુદ્રા>
વામાઙ્ઘ્રિમૂલભાગેન યોનિસ્થાનં પ્રપીડયેત્ ।
દક્ષિણાઙ્ઘ્રિં ચ વિતતં હસ્તાભ્યામ્ અભિધારયેત્

હનું વક્ષસિ નિક્ષિપ્ય વાયુના જઠરં તતઃ ।
આપૂર્ય રેચયેદ્દેવિ સ્થિત્વા બદ્ધાસનો યમી

એષા ખ્યાતા મહામુદ્રા મલસંશોધની વરા ।
સૂર્યેન્દૂ ઘટયેજ્જિહ્વાશોષણી પાપનાશિની

તથા દક્ષિણપાદેન યોનિસ્થાનં પ્રપીડયેત્ ।
વિતત્ય વામપાદં ચ કરાભ્યાં ધારયેત્પ્રિયે

શેષં પૂર્વોક્તવત્ કુર્યાદેવં સવ્યાપસવ્યયોઃ ।
ભાગયોઃ સમકાલઃ સ્યાદભ્યાસસ્તાં વિવર્જયેત્

તસ્ય પથ્યમપથ્યં ચ ષડ્રસા નીરસા અપિ ।
ઘોરં વિષં વાતિસુખં પીયૂષમિવ જીર્યતે

ગુલ્મોદાવર્તકુષ્ઠાદ્યા રોગા નશ્યન્ત્યસંશયમ્ ।
સિદ્ધિદેયં મહામુદ્રા કાલં હન્તિ જરાભયમ્

ન પ્રકાશ્યા ન દેયા ચ યસ્મૈ કસ્મૈચન પ્રિયે ।
<3. પ્રત્યાહારઃ>
મુક્તાસનસ્થિતો યોગી ઋજ્વઙ્ગગ્રીવમસ્તકઃ

ઘોણાગ્રલોચનઃ સ્વસ્થઃ કુટીસ્થઃ પ્રણવં જપેત્ ।
ત્રિલોકશ્ચ ત્રિકાલશ્ચ ત્રિદેવાસ્ત્રીશ્વરા અપિ

ત્રિજ્યોતીંષીન્દુમુખ્યાનિ ત્રિવેદાશ્ચાગ્નયસ્ત્રયઃ ।
શક્તિત્રયં ત્રિપદવી બ્રાહ્મી ચૈન્દ્રી ચ વૈષ્ણવી

વર્ણત્રયં ચ ભાસન્તે યત્ર તજ્જ્યોતિરોમિતિ ।
તમ્ ઓંકારં ચ મનસા વચસા કર્મણા તુ યઃ

ધ્યાયેજ્જપેદભ્યસેચ્ચ સ મુક્તો ભવબન્ધનાત્ ।
ગચ્છંસ્ તિષ્ઠઞ્જપઞ્જાગ્રચ્છુચિર્ વાપ્યશુચિર્ યદિ

ન કર્મણા ચ લિપ્તઃ સ્યાજ્જલેનાબ્જદલં યથા ।
વાયૌ ચલતિ સર્વેઽપિ ચલન્તીન્દ્રિયધાતવઃ

સ્થિતે વાયૌ સ્થિરે સર્વં વપુઃપ્રભૃતિ શામ્ભવિ ।
તસ્માદ્વાયું નિબધ્નીયાત્સ્થિરે વાતે સ્થિરં મનઃ

સ્થિરે મનસિ જીવશ્ચ સ્થિરો ભવતિ ભૈરવિ ।
યાવત્સંયમિતો વાયુર્યાવચ્ચેતોઽપિ સુસ્થિરમ્

બીજં યાવદ્ભ્રુવોર્મધ્યે તાવત્કાલભયં ન હિ ।
ષટ્ત્રિંશદ્વ્યઙ્ગુલં નિત્યં તતઃ પ્રાણઃ પ્રકીર્તિતઃ

બદ્ધપદ્માસને સ્થિત્વા ઋજ્વઙ્ગઃ સ્થિરમાનસઃ ।
વામનાસાપુટેનૈવ પૂરયેત્પ્રાણમારુતમ્

યાવત્ષોડશમાત્રં ચ કુમ્ભયેદ્ દ્વાદશ પ્રિયે ।
રેચયેદ્દશમાત્રં ચ દક્ષનાસાપુટેન ચ

પુનશ્ચ સૂર્યમાર્ગેણ પૂરયેત્ પૂર્વવત્પ્રિયે ।
કુમ્ભયિત્વા રેચયેચ્ચ વામનાસાપુટેન ચ

પ્રાણાયામવિધિઃ પ્રોક્તસ્ત્રિવિધો યોગિવન્દિતે ।
અધમો મધ્યમો દેવિ હ્યુત્તમોઽપિ યથાક્રમમ્

પ્રોક્તો ઽયમ્ અધમસ્ તસ્માદ્ દ્વિગુણો મધ્યમઃ સ્મૃતઃ ।
ઉત્તમસ્ત્રિગુણઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામોઽયમીશ્વરિ

યદા તુ વામનાસાયાં પૂરયેચ્ચન્દ્રમક્ષરમ્ ।
ધ્યાયેદમૃતવારીશમધ્યસ્થં ક્ષીરસન્નિભમ્

યદા તુ દક્ષનાસાયાં પૂરયેત્ સૂર્યમક્ષરમ્ ।
જ્વલજ્જ્વલનસઙ્કાશં નાભિસ્થં ચિન્તયેત્સદા

એવં બીજદ્વયં ધ્યાત્વા નાસારન્ધ્રદ્વયેન ચ ।
પૂરયેદ્યસ્તુ મતિમાન્નાડીશુદ્ધિરતો ભવેત્

એવં માસત્રયાભ્યાસાદ્યથેષ્ટં વાયુધારણમ્ ।
પ્રદીપ્તો જાઠરો વહ્નિર્નાદવ્યક્તિશ્ચ જાયતે

આરોગ્યં પ્રાપ્નુયાદ્દેવિ નિત્યમભ્યાસયોગતઃ ।
પ્રથમેયં ન ધર્મઃ સ્યાદ્દ્વિતીયે કમ્પતે વપુઃ

ઉત્તિષ્ઠતિ તૃતીયે તુ બદ્ધપદ્માસનસ્થિતેઃ ।
પ્રાણાયામાદિષટ્કેન પ્રત્યાહારો ભવેચ્છિવે

તદ્દ્વિષટ્કેન વિધિના ધારણા તુ પ્રશસ્યતે ।
ધારણાદ્વાદશેન સ્યાદ્ધ્યાનં તદ્દ્વાદશાત્મકઃ

સમાધિઃ કથ્યતે દેવિ તેન દૃશ્યં પરાત્પરમ્ ।
તસ્મિન્પરાપરે ધામ્નિ ક્ષીયતે કર્મસંચયઃ

જન્મમૃત્યૂ ન ભવતો જરારોગશ્ચ નશ્યતિ ।
યુક્તિયુક્તેન યોગેન ચિરાયુશ્ચ સુખી ભવેત્

અયુક્ત્યાભ્યાસનાદ્ધિક્કાકર્ણરોગશિરોવ્યથા ।
શ્વાસકાસાદયો રોગા દોષાઃ સ્યુર્બહવસ્તથા

<વિપરીતકરણીમુદ્રા>
સૌમ્યસ્થાનાત્સમાયાતા દ્વાભ્યાં ચૈકા તુ ભુજ્યતે ।
તતસ્તૃતીયો યઃ કશ્ચિત્સ સ્યાજ્જન્મજરોજ્ઝિતઃ

પ્રજ્વલજ્જ્વલનાકારો નાભિમધ્યે સ્થિતો રવિઃ ।
તાલુમધ્યે શશી ભાતિ સુધાં વર્ષત્યધોમુખઃ

તાં ગ્રસત્યૂર્ધ્વવદનો ભાસ્કરઃ કિરણત્વિષા ।
એતસ્ય વિપરીતં યત્કરણં વિપરીતકમ્

કાકચઞ્ચુવદાસ્યં ચ કૃત્વા વાયું સસૂત્કૃતમ્ ।
આદાય નાસારન્ધ્રેણ પુનસ્તં શ્વસનં ત્યજેત્

શીતલીકરણાખ્યોઽયં યોગસ્તુ જ્વરપિત્તહૃત્ ।
અમૃતં શીતલં તસ્ય પિબતશ્ચ જરા ન હિ

જિહ્વયા તાલુમૂલેન પ્રાણં યઃ પિબતિ પ્રિયે ।
તસ્ય ષણ્માસતઃ સર્વે રોગા નશ્યન્તિ યોગિનઃ

રસનામૂર્ધ્વતઃ કૃત્વા સોમં પિબતિ યઃ પ્રિયે ।
સિદ્ધિર્માસાર્ધ આયાતિ રોગાસ્તસ્ય ન સન્તિ હિ

જિહ્વાગ્રેણ ચ સંપીડ્ય રસનાન્તર્બિલં મહત્ ।
ધ્યાત્વામૃતઝરીમમ્બામ્ અર્ધાબ્દેન ભવેત્કવિઃ

અમૃતાપ્લાવિતતનોર્ યોગિનો વત્સરત્રયાત્ ।
રેતશ્ચોર્ધ્વં પ્રયાત્યેવ સિધ્યન્તિ હ્યણિમાદયઃ

ત્રિવિધં ગરલં તસ્ય શરીરે ચ ન સંક્રમેત્ ।
જરા ચ મરણં નાસ્તિ દુષ્ટસત્ત્વભયં તથા

<4. ધારણમ્>
ઉક્તાસનસમારૂઢઃ પ્રાણાયામરતઃ સદા ।
પ્રત્યાહારપ્રસન્નઃ સન્નભ્યસેદ્ધારણં તતઃ

ચેતસો નિશ્ચલત્વં યદ્ધારણા સા સ્મૃતા શિવે ।
પૃથ્વ્યાદિપઞ્ચભૂતાનાં યા પૃથગ્ધારણા હૃદિ

ચતુરશ્રા સુવર્ણા સલકારા ચ હૃદિ સ્થિતા ।
બ્રહ્મણા સહિતા ભૂમિર્ધ્યાતવ્યા પઞ્ચ નાડિકાઃ

પ્રાણં તત્રૈવ મનસા ધારયેત્સહ શાંભવિ ।
એષા સ્તમ્ભકરી વિદ્યા પૃથ્વીજયમવાપ્નુયાત્

અર્ધચન્દ્રપ્રતીકાશં કર્પૂરહિમનિર્મલમ્ ।
કણ્ઠસ્થાનગતં નિત્યં સુધાપ્લુતવકારયુક્

જલતત્ત્વં ચ સંયુક્તં વિષ્ણુના તત્ર ધારયેત્ ।
પ્રાણં ચિત્તેન સહિતં ધ્યાતવ્યં પઞ્ચનાડિકાઃ

એષા હિ વારુણી વિદ્યા વિષપિત્તજ્વરાપહા ।
ગ્રસને કાલકૂટસ્ય મયૈવ પરિકલ્પિતા

ત્રિકોણં તપ્તહેમાભં સરેફં રુદ્રદૈવતમ્ ।
તાલુસ્થાનગતં ધ્યાયેદ્વહ્નિતત્ત્વં જ્વલત્પ્રભમ્

તત્રૈવ પઞ્ચઘટિકાઃ પ્રાણં ચ મનસા સહ ।
ધારયેન્નિહિતં યોગી હ્યેષા વૈશ્વાનરી પરા

વિષાગ્નિભીતિસંહર્ત્રી વાતશ્લેષ્માદિરોગહૃત્ ।
વર્તુલં નીલમેઘાભં ભ્રુવોર્મધ્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

સયકારં વાયુતત્ત્વં નિત્યમીશ્વરદૈવતમ્ ।
તત્રૈવ નાડિકાઃ પઞ્ચ પ્રાણં ચ મનસા સહ

ધારયેદ્વાયવીયૈષા વિદ્યા ખગતિદાયિની ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુસઙ્કાશં હકારેણ સમન્વિતમ્

સદાશિવાદિદૈવં ચ બ્રહ્મરન્ધ્રગતં સદા ।
વ્યોમતત્ત્વં નિરાકાશં શાન્તં સર્વગતં પ્રિયે

તત્ર પ્રાણં ચ સંયમ્ય મનસા સહ ધારયેત્ ।
યાવત્સ્યુઃ પઞ્ચ ઘટિકા નભોવિદ્યેયમીશ્વરિ

કથિતા મોક્ષદા દેવિ યોગિનાં દુઃખહારિણી ।
સ્તમ્ભની પાર્થિવી વિદ્યા પ્લાવની વારુણી મતા

તતો વૈશ્વાનરી વિદ્યા દાહિનીતિ પ્રકીર્તિતા ।
વાયવી ભ્રામણી પ્રોક્તા શમની વ્યોમરૂપિણી

ક્રમશઃ પઞ્ચવિદ્યાશ્ચ ધારણીયાઃ પૃથક્પૃથક્ ।
સ્વનામકર્મસદૃશં ફલં દદતિ યોગિનામ્

એષા પઞ્ચવિધા દેવિ ધારણા ભુવિ દુર્લભા ।
<5. ધ્યાનમ્>
તત્ત્વેષુ નિશ્ચલા ચિન્તા યા તદ્ધ્યાનં પ્રકીર્ત્યતે

ધ્યાનં દ્વિધેતિ વિખ્યાતં સગુણં નિર્ગુણં પ્રિયે ।
સગુણં વર્ણસહિતં નિર્ગુણં વર્ણવર્જિતમ્

લક્ષં ચ વાજપેયાનામશ્વમેધસહસ્રકમ્ ।
સકૃદ્ધ્યાનસ્ય યોગસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

પ્રત્યઙ્મના બહિર્દૃષ્ટિર્ ઋજુઃ પદ્માસનસ્થિતઃ ।
ધ્યાનયોગઃ સ વિજ્ઞેયઃ સદ્યઃ સિદ્ધિપ્રદઃ શુભઃ

મૂલાધારે સુવર્ણાભે ચક્રેઽસ્મિન્પ્રથમે પ્રિયે ।
ધ્યાત્વાત્માનં ચ નાસાગ્રે લક્ષયેદ્ધન્તિ કિલ્બિષમ્

સ્વાધિષ્ઠાને ચ રત્નાભે હ્યાત્માનં પરિચિન્તયેત્ ।
નાસાગ્રલક્ષો દુઃખેભ્યો મુચ્યતે યોગિસત્તમઃ

બાલારુણાભે ચાત્માનં ચક્રેઽસ્મિન્મણિપૂરકે ।
સ્મૃત્વા નાસાગ્રદૃષ્ટિઃ સંસ્ત્રિજગત્ક્ષોભયેદ્યમી

વિદ્યુન્માલાનિભે ચક્રેઽનાહતે હૃદયસ્થલે ।
પ્રાણાયામેન બહુધા સાધિતે પરમેશ્વરિ

આત્માનં ચિન્તયેદ્યસ્તુ નાસાગ્રગતલોચનઃ ।
ભવેદ્બ્રહ્મસમો યોગી વશીકૃતમનાઃ પ્રિયે

ઘણ્ટિકાયાં વિશુદ્ધાખ્યે સ્વર્ણચમ્પકસન્નિભે ।
ઘ્રાણાગ્રદૃષ્ટિરાત્માનં ધ્યાત્વાનન્દમયો ભવેત્

લમ્બિકાયાં સુધાપૂર્ણે ચન્દ્રમણ્ડલમણ્ડિતે ।
નાસાગ્રદૃષ્ટિરાત્માનં ધ્યાત્વાનન્દમયો ભવેત્

ભ્રુવોર્મધ્યેઽઞ્જનાકારે ધ્યાયેદાત્માનમીશ્વરિ ।
જિતપ્રાણો ભવેદ્યોગી યોગાનન્દમયો ભવેત્

નિર્ગુણં નિરપાયં ચ શિવં શાન્તં પરાત્પરમ્ ।
વિશ્વતૈજસમ્ આત્માનં ધ્યાયેદ્ભ્રૂમધ્યલોચનઃ

બ્રહ્માનન્દમયો યોગી ભવત્યેવ ન સંશયઃ ।
આજ્ઞાચક્રમિતિ ખ્યાતં પરે વ્યોમ્નિ નિરામયે

શિવમ્ આત્માનમાચિન્ત્ય ભવેજ્જ્ઞાનમયો વશી ।
ગગનાકારમમલં મૃગતૃષ્ણામ્બુસન્નિભમ્

ધ્યાત્વાત્માનં સર્વગતં મોક્ષં વ્રજતિ સંયમી ।
અપાનમેઢ્રૌ નાભિશ્ચ હૃદયં ઘણ્ટિકા તથા

લમ્બિકા ચ ભ્રુવોર્મધ્યં નભશ્ચ બ્રહ્મરન્ધ્રકમ્ ।
તવ ચક્રમિતિ ખ્યાતં દેયં સ્થાનં ચ યોગિનામ્

ધારણા પઞ્ચઘટિકા ષણ્ણાડી ધ્યાનમુચ્યતે ।
સમાધિર્દ્વાદશાહં સ્યાત્પ્રાણસંયમનાત્પ્રિયે

<6. સમાધિઃ>
જલસૈન્ધવયોર્યોગાદેકત્વં ચ યથા ભવેત્ ।
ચિત્તાત્મનોઃ સામરસ્યં સમાધિઃ સ તુ કથ્યતે

મનઃ પ્રલીયતે ચાન્તે યદા પ્રાણક્ષયો ભવેત્ ।
સામરસ્યં તદા સ્યાચ્ચ સમાધિઃ સ તુ કથ્યતે

પ્રણષ્ટાખિલસઙ્કલ્પો જીવાત્મા પરમાત્મના ।
યદેકત્વં ભજેદ્દેવિ સમાધિઃ સ તુ કથ્યતે

પરાપેક્ષોજ્ઝિતં ચિત્તમિન્દ્રિયેષુ પ્રવર્તતે ।
યદા જીવો ગતશ્ચૈક્યં તદા નૈવેન્દ્રિયં મનઃ

શબ્દં સ્પર્શં ચ રૂપં ચ રસં ગન્ધં પરં તથા ।
આત્માનં ચ સુખં દુઃખં માનામાનં પ્રિયાપ્રિયે

શીતાશીતં તથા વાતમાતપં યો ન વેત્તિ ચ ।
ન બાધ્યતે સ્વકર્મૌઘૈર્ન કૈશ્ચિદપિ બાધ્યતે

ન શસ્ત્રૈર્બાધ્યતે મન્ત્રૈર્યન્ત્રૈસ્તન્ત્રૈર્ન ગૃહ્યતે ।
નાગ્નિના ન જલેનાપિ વાયુના ન ચ પીડ્યતે

અવધ્યો દેહિભિઃ સર્વૈર્ માનનીયઃ સુરૈરપિ ।
આહારે ચ વિહારે ચ નિદ્રાયામ્ અવબોધને

સર્વકર્મસુ યુક્તઃ સન્સ તત્ત્વં વેત્તિ યોગિનિ ।
નિરાલમ્બં નિરાકારમનાદ્યન્તં નિરાશ્રયમ્

અનાલયં નિષ્પ્રપઞ્ચં નિષ્ક્રિયં નિર્મલં મહત્ ।
નિશ્ચલં નિર્મલં નિત્યં નિર્ગુણં વ્યોમ ચિન્મયમ્

સદાનન્દમનન્તં ચ સર્વગં વિભુ સંતતમ્ ।
એતદ્બ્રહ્મપદં તત્ત્વં વિદ્ધિ ત્વં વિન્ધ્યવાસિનિ

અનામયે નિરાલમ્બે નિરાતઙ્કે મહાદ્યુતૌ ।
નિરાભાસે પરે તત્ત્વે યોગયુક્તઃ પ્રલીયતે

દુગ્ધે દુગ્ધં ઘૃતે ચાજ્યમગ્નાવગ્નિર્જલે જલમ્ ।
ક્ષિપ્તં વ્રજેત્તન્મયત્વં તથા બ્રહ્મણિ લીયતે

<યોગાભ્યાસફલમ્>
મયોદિતમિદં સર્વં દિવ્યવાયુરસાયનમ્ ।
યઃ સેવેત સ પુણ્યાત્મા કૃતકૃત્યો જગત્ત્રયે

સર્વયજ્ઞફલોપેતઃ સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થકે ।
સ યશસ્વી સ યોગીન્દ્રઃ સ એવામરવન્દિતઃ

સ એવ સિદ્ધઃ શુદ્ધશ્ચ મમ તુલ્યો વરાનને ।
તસ્મિન્સ્નિહ્યતિ મે ચેતસ્તચ્ચિત્તં મે નિવાસભૂઃ

સફલં જીવિતં તસ્ય પૂતં તદુભયં કુલમ્ ।
તત્પદન્યાસમાત્રેણ ધરિત્રી પાવનીકૃતા

યત્રોષિતં ક્ષણં તેન પુણ્યક્ષેત્રં હિ સા મહી ।
ધન્યા તજ્જનયિત્રી ચ પુણ્યસ્તજ્જનકઃ પ્રિયે

તદ્દર્શનાત્સજીવાઃ સ્યુઃ શૂલપ્રોતાદયઃ શવાઃ ।
તદ્વાક્યેનૈવ સર્વેઽપિ લભન્તેઽપિ શુભાશુભમ્

તન્મૂત્રમલસંસ્પર્શાલ્લોહા યાન્તિ સુવર્ણતામ્ ।
કિં પુનઃ કથ્યતે દેવિ મમ તુલ્યપરાક્રમઃ