Ānandakanda · Chapter 1.17

Āk, 1, 17
<uṣaḥpānarasāyanam>
atha prītamanā devī papraccha parameśvarī /
śrībhairavī /
ādibhairava deveśa sṛṣṭisthityantakāraṇa

sarvajña śiva lokeśa tvatprasādānmayā vibho /
rasāyanāni divyāni śrutāni vividhāni ca

susādhyaṃ sulabhaṃ divyaṃ sadyaḥ pratyayakāraṇam /
bālastrīṣaṇḍhavṛddhānāṃ rogārtānāṃ viśeṣataḥ

yogyaṃ rasāyanārhāṇāṃ brūhi deva kṛpānidhe /
tataḥ smerānanāmbhojo bhairavo bhavabhairavaḥ

śrībhairavaḥ /
śṛṇu devi pravakṣyāmi sarvayogyaṃ sukhaṅkaram /
pāvanaṃ sulabhaṃ cāntarbahiraṃhovināśanam

yasmājjaganti jātāni prāṇāḥ prāṇabhṛtāmapi /
trāyate viśvamakhilaṃ sarvadevātmakaṃ priye

tridoṣaśamanaṃ saukhyaṃ pathyaṃ sarvarasādhikam /
ṣaḍjīvanādiguṇayugrasayuktaṃ balapradam

jīvanaṃ ca balaṃ prāyaḥ prāṇināmagnimūlakam /
tasyāgnirindhanaṃ toyaṃ tasmāttoyaṃ pibedbudhaḥ

vaidyuto bāḍavo vahnirjāṭharaśca trayo'gnayaḥ /
abindhanāḥ syuranyeṣāṃ kāṣṭhādīnīndhanāni hi

tasmāddevi śivaṃ vacmi śṛṇu toyarasāyanam /
pūrayennūtanaghaṭe prātaḥ śodhyaiśca vāribhiḥ

gāṅgeyairvātha nādeyais tāṭākairvāpi sārasaiḥ /
kaupairvā cāpi vai gharmairvārṣikairvā yathābhavaiḥ

tadghaṭaṃ sthāpayenmañce divyabhāskararaśmibhiḥ /
naṣṭadoṣaṃ niśāyāṃ ca candrāmṛtakarāplutam

elośīrakakarpūracandanairadhivāsitam /
pāṭalīketakījātimallikotpalavāsitam

uśīratālavṛntena toyasiktena mandrataḥ /
muhurmuhurvījitaṃ tu haṃsodakamudāhṛtam

anurādhodayātpūrvaṃ nāspṛṣṭamalamūtrakam /
pibettoyaṃ tataḥ kuryānmalamūtravisarjanam

sandhyāvandanakarmādi kurvansvecchāśano bhavet /
ekābdabālako nityaṃ pibettoyaṃ palaṃ palam

evaṃ ṣoḍaśavarṣāntaṃ pratyabdaṃ ca palaṃ palam /
vardhayet kramaśo dhīmānpalaṣoḍaśikāvadhi

ṣoḍaśābdātparaṃ sevyaṃ ṣoḍaśaprasṛtaṃ jalam /
evaṃ viṃśativarṣāntaṃ nityaṃ seveta sādaram

anena vyādhayaḥ sarve vinaśyanti na saṃśayaḥ /
jīvedvarṣaśataṃ buddhibalendriyasukhānvitaḥ

prasṛtaṃ ca pibedaṣṭapalaṃ dīrghāyuṣāya ca /
yathā vahnibalaṃ toyaṃ tryahādvā pañcavāsarāt

saptāhādvā kramātprājñaḥ prasṛtaṃ prasṛtaṃ tathā /
punastu kuḍavaṃ vāpi vardhayettacchanaiḥ śanaiḥ

ṣoḍaśaprasṛtaṃ yāvattāvatsevyaṃ tataḥ param /
yathā yathāmbuno vṛddhistathā doṣaḥ praśāmyati

ṣaṇmāsaṃ vā vatsaraṃ vā vādyantaṃ vā pibejjalam /
yathā vṛddhistathā hrāso yāvacculukamātrakam

upavāsaṃ divā rātrau pathyāśī tatparityajet /
ātyantike ca vyāyāme sati vāñjalimātrakam

pādamardhaṃ tripādaṃ vā yathā sevāñjaliṃ pibet /
madhvājyatailadugdhājyajalādyanyatamair yutam

hanyācchīghraṃ vātarogamathavāsyasthabheṣajaiḥ /
tattadrogopaśamanaṃ bhakṣayitvā ca bheṣajam

tato jalaṃ vā prapibenmuhūrte vā gate sati /
jīrṇe vā salile sevyaṃ bhojanānte'thavā niśi

jvarādiroge saṃjāta upavāso bhavedyadi /
pibed ardhaṃ ca pūrvasmāllaghvāhārī yathāsukham

upavāso vratārthaṃ cet tatkṣīraṃ vā palaṃ niśi /
rātrāvabhojanaṃ devi jaṭhare vāri śuṣyati

ardhaṃ vā prāñjaliṃ vāri pibennityaṃ prayatnataḥ /
sarvatrāhārasatvāgnisāmyaṃ vāri pibetsudhīḥ

viṇmūtrotsarjanaṃ brāhmānmuhūrtātpūrvato yadi /
tataḥ pītvaiva salilaṃ viṇmūtraṃ ca visarjayet

vāri pūtaṃ viṣaṃ tvalpaṃ viṇmūtrotsarjanātparam /
ajñātavele rātrau cetpibettoyaṃ punaḥ prage

pādaṃ vātha caturthāṃśamañjaliṃ vā pibejjalam /
<jalapānakalpe pathyam apathyañca>
godhūmaṣaṣṭiśālyannaṃ yavajāṅgalajāmiṣam

gavyaṃ sarpirdadhi kṣīramudaśvinnavanītakam /
madhvikṣudāḍimadrākṣāmocakharjūraśarkarāḥ

sahakāraphalaṃ dhātrī nālikerajalaṃ navam /
kūṣmāṇḍālāburunimbapatraphalāni ca

patrapuṣpaphalaṃ śigrormudgayūṣarasau kṛtau /
suniṣaṇṇakagoraṇṭī jīvantīdvayakaṃ tathā

rājavṛkṣakaśothaghnī cillī vāpi laghucchadā /
śatāvarī taṇḍulī ca matsyākṣī ca vidārikā

upodakī ca vārttākī kāravallīphalāni ca /
laghukośātakī lakṣmī paṭolaṃ tālamūlakam

mocāyāḥ kusumaṃ daṇḍaphalāni kṣudradantikā /
sadāphalaṃ ca matsyāṇḍī śṛṅgaveraṃ ca saindhavam

phalapūrāmlakaṃ pakvadhātrīphalam alarkakaḥ /
vāyasī kuntalī caiva vasukanyālikā tathā

kustumbarī ca sarasī śārṅgerī cakramardakaḥ /
maṇḍūkaparṇī pālakyāḥ patraṃ gāṅgerukaṃ tathā

ākhukarṇī kāsamardapatraṃ gāṅgerukaṃ tathā /
saṃskārārthaṃ ca kaiḍaryasaindhavoṣaṇajārakāḥ

sarve'pi madhuraprāyāḥ svāduśītāḥ sukhapradāḥ /
katakasya ca pathyāyāḥ śalāṭuṃ lavaṇāktakam

nīlotpalābjayor nālapuṣpaśālūkakesarāḥ /
snehayuktaṃ bhajetsnānaṃ śvetāmbaradharaḥ śuciḥ

kastūrīcandanahimakarpūrair anulepanam /
mandānilaṃ puṣpamālyaṃ kaumudīratnabhūṣaṇam

pathyaṃ rucyaṃ jalīyaṃ ca svāduprāyaṃ ca sadravam /
ghṛtakṣīrayutaṃ bhaktaṃ bhuñjītodakasevakaḥ

tāmbūlacarvaṇaṃ kuryāt sakarpūraṃ sukhāsanam /
nārikelajalaṃ sāyaṃ niśi kṣīraṃ saśarkaram

śālmalī tūlaśayyā ca niśi nidrā yathāsukham /
ūnātimātraviṣṭambhivibandhyuṣṇakharāṇi ca

rūkṣāhṛdyasthiragurupicchilākālabhojanam /
kulmāṣabṛhatīcoṣadvayālābunirūḍhakam

kulutthayūṣakāliṅgaguñjāvṛkṣaphalaṃ tathā /
palāṇḍu laśunaṃ sarvakandaṃ siddhārthakaṃ tathā

ajāṅgalaṃ palaṃ matsyaṃ kiṃcitkṣīrānnabhojanam /
anuktaśākamannaṃ ca phalaṃ kṣīrayutaṃ palam

sarvakṣīrayutānsarvānrasānamadhurānapi /
tilatailaṃ ca tatkalkam etaiḥ saṃyuktam auṣadham

bahubhāṣyātapachāyāsamacintādhvaroṣaṇam /
śokavāhanabhītiś cālasyātyantarataṃ tathā

mūrdhni bhāravahaścāṃbhastaraṇaṃ copavāsakam /
vyāyāmerṣyādivāsvāpo niśi jāgaraṇaṃ tathā

purovāto himaṃ dhūlirvātaprāyasthalaṃ tathā /
dhūmaprāyagṛhaṃ talpaṃ kārpāsaparikalpitam

agniḥ śramāmbujananaṃ tathoṣṇāmbaradhāraṇam /
kauśeyadhāraṇaṃ tūrvostāḍanaṃ kaṭhināsanam

uṣṇālayakṣārakūpasalilaṃ kaṭutiktakau /
amlaḥ kaṣāyatiktaśca rāmaṭhaṃ ca virūkṣakam

madirā ca vasā majjā mūtraṃ duṣṭajalāni ca /
madaṃ śītamanārogyaṃ bhojanaṃ tailavarjitam

abhyaṅgaṃ kāñjikaṃ śītaṃ rogābhāve kaṣāyakam /
vidāhi śoṣaṇaṃ mūrdhni snānamapyuṣṇavāribhiḥ

kāraṇaṃ doṣakopānāṃ nindyamanyadvivarjayet /
<pītajalajīrṇalakṣaṇam>
svasthaḥ pītvā sukhāsīnaḥ salilaṃ vāgyataḥ śuciḥ

visarjayenmalaṃ mūtraṃ tāmbūlādīṃśca varjayet /
yāvajjalaṃ pibettāvanmūtraṃ niryāti cet tadā

jalaṃ jīrṇaṃ vijānīyādauṣadhena vinā yadā /
nirgacchetsalilaṃ pītaṃ tadā svasthataro mataḥ

nirgate pītasalile niḥśeṣe kṣutprajāyate /
tailābhyaṅgaṃ tataḥ kuryādvihitaṃ pathyamācaret

<jalājīrṇalakṣaṇaṃ tatparihāraśca>
parihāraṃ vinā rogā jāyante nāvicārataḥ /
śramaḥ klamaśca vamanaṃ śirastodaḥ śirobhramaḥ

salilastambhaśoṣau cābhiṣyando vegarodhanam /
gulmodāvartakau vahnisadanaṃ gātrabhañjanam

todo bastau mehane ca vakṣaṇe hṛdi locane /
jaṅghodveṣṭanakaṃ śvāso bhuktidveṣastvarocakaḥ

aśmarī pīnasaḥ kāsastvatisāraśca dustaraḥ /
sakṛdambhoviśoṣaś ced rūkṣāyāsādikarmabhiḥ

sa doṣo na tu vijñeyo doṣastaṃbho'sakṛdyadi /
prapīte salile stabdhe cikitsātra vidhīyate

kūṣmāṇḍapatrair udaraṃ bastiṃ cācchādayetsudhīḥ /
mūtramocanakṛllepaṃ vidadhyājjalamuktaye

yadvājyadhātrīliptāṅgasnānaṃ kuryādrasāyanam /
saguḍaṃ vā pibetkṣīraṃ takraṃ vā śarkarānvitam

nālikerodakairvāpi sasitorvārubījakam /
kaṣṭājjīrṇaṃ jalaṃ yasya bhukteḥ prāk sarpir ādadet

yadvā tiṣṭhecciraṃ cāpsu snāyāddhātryādibhirhimaiḥ /
yadvā stabdhe jale pīte svāduśītairviśodhayet

kṛṣṇāmadanasindhūtthaiḥ kalkairmadhuyutairvamet /
pathyācūrṇaṃ nālikerajalaiḥ pītvā virecayet

yadvā trijātakavyoṣakrimighnāmalakābdakaiḥ /
trivṛtsarvasamā yojyā hyetatsarvasamā sitā

sakṣaudragulikāṃ kṛtvā lihedambhovimuktaye /
rātrau varā sevitā cetsarvadoṣavināśinī

nābheradhaścārdrapaṭaṃ kṣaṇamātraṃ nidhāpayet /
avagāhena śītāmbho mūrdhni vā śītavāri ca

nikṣipedathavā sārdrasikatātalpaśobhite /
dhārāgṛhe vā cāsīta trapusorvārubījakam

varīdrākṣāmbunā peyaṃ vā tu kāśmīrajaṃ vṛṣam /
drākṣārasena vā peyaṃ karkaṭībījakāni ca

taṇḍulakṣālanajalairmadhukaṃ vātha śarkarām /
sadrākṣaṃ ca guḍaṃ dārvīṃ taṇḍulodakayogataḥ

yadvā dhātrīphalarasairgostanīṃ śarkarānvitām /
varīṃ vā śarkarāyuktāṃ drākṣāṃ vā mastunā saha

jalena vā guḍaṃ peyaṃ nālikerajalena vā /
tugākṣīrībhavaṃ kalkaṃ vāpi karkārubījakam

kalpaṃ vā tāmalakyāśca mūlaṃ vā yaṣṭikalkakam /
piśācakadalīpakvaphalaṃ kṣaudrasitānvitam

nālikerajalairvāpi takrairvā mastunāpi vā /
rambhākandajalairvāpi kṣīrairvāmalakīrasaiḥ

yad vāmṛtārasair vāpi kūṣmāṇḍasvarasena vā /
dāḍimasya rasairvāpi tvabhīrośca rasaistathā

alābośca rasairvāpi pibedelāṃ saśarkarām /
kadalīkandayaṣṭyāhvaśvadaṃṣṭrāśca kaśerukāḥ

tṛṇapañcakamūlāni śukrā caiva śatāvarī /
eteṣāṃ kadalīkandapramukhānāṃ kaṣāyakam

sakṣaudraṃ sasitaṃ vāpi peyaṃ jalavimuktaye /
<uṣaḥpānaguṇāḥ>
evaṃ brāhme muhūrte yatpītaṃ vāri rasāyanam

doṣān aśeṣān śamayed rogānapi vināśayet /
raktavātaṃ ca vātāṃśca hṛdrogaṃ śvāsakāsakam

raktapittaṃ ca pittāni grahaṇīchardyarocakān /
kṣayamūrcchākuṣṭhamehamohagaṇḍārbudān gadān

gulmaplīhāśmarīśūlānāhājīrṇaviṣūcikāḥ /
krimiṃ pāṇḍuṃ kāmilāṃ ca halīmakavisarpakāḥ

vraṇaṃ ca śvayathuṃ śvitramagnisādaṃ tridhā viṣam /
jatrūrdhvaguhyakān rogān apasmāraṃ ca vibhramam

jvarān ādhmānajaṭharamūtrāghātagudāṅkurān /
valīpalitanirmukto jīvettriśatavatsaram

sthiradhīrbalavāndhīraḥ kāntaḥ kāntāmanobhavaḥ /
<nāsāpānarasāyanam>
nāsāpuṭābhyāṃ salilaṃ yastu prātaḥ pibennaraḥ

śuktimātraṃ pratidinaṃ pathyāśī vijitendriyaḥ /
indriyāṇāṃ paṭutvaṃ ca valīpalitanāśanam

śatāyuṣyam avāpnoti nāsārandhrarasāyanam