આનન્દકન્દ · અધ્યાય 1.17

આક્, 1, 17
<ઉષઃપાનરસાયનમ્>
અથ પ્રીતમના દેવી પપ્રચ્છ પરમેશ્વરી ।
શ્રીભૈરવી ।
આદિભૈરવ દેવેશ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણ

સર્વજ્ઞ શિવ લોકેશ ત્વત્પ્રસાદાન્મયા વિભો ।
રસાયનાનિ દિવ્યાનિ શ્રુતાનિ વિવિધાનિ ચ

સુસાધ્યં સુલભં દિવ્યં સદ્યઃ પ્રત્યયકારણમ્ ।
બાલસ્ત્રીષણ્ઢવૃદ્ધાનાં રોગાર્તાનાં વિશેષતઃ

યોગ્યં રસાયનાર્હાણાં બ્રૂહિ દેવ કૃપાનિધે ।
તતઃ સ્મેરાનનામ્ભોજો ભૈરવો ભવભૈરવઃ

શ્રીભૈરવઃ ।
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વયોગ્યં સુખઙ્કરમ્ ।
પાવનં સુલભં ચાન્તર્બહિરંહોવિનાશનમ્

યસ્માજ્જગન્તિ જાતાનિ પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતામપિ ।
ત્રાયતે વિશ્વમખિલં સર્વદેવાત્મકં પ્રિયે

ત્રિદોષશમનં સૌખ્યં પથ્યં સર્વરસાધિકમ્ ।
ષડ્જીવનાદિગુણયુગ્રસયુક્તં બલપ્રદમ્

જીવનં ચ બલં પ્રાયઃ પ્રાણિનામગ્નિમૂલકમ્ ।
તસ્યાગ્નિરિન્ધનં તોયં તસ્માત્તોયં પિબેદ્બુધઃ

વૈદ્યુતો બાડવો વહ્નિર્જાઠરશ્ચ ત્રયોઽગ્નયઃ ।
અબિન્ધનાઃ સ્યુરન્યેષાં કાષ્ઠાદીનીન્ધનાનિ હિ

તસ્માદ્દેવિ શિવં વચ્મિ શૃણુ તોયરસાયનમ્ ।
પૂરયેન્નૂતનઘટે પ્રાતઃ શોધ્યૈશ્ચ વારિભિઃ

ગાઙ્ગેયૈર્વાથ નાદેયૈસ્ તાટાકૈર્વાપિ સારસૈઃ ।
કૌપૈર્વા ચાપિ વૈ ઘર્મૈર્વાર્ષિકૈર્વા યથાભવૈઃ

તદ્ઘટં સ્થાપયેન્મઞ્ચે દિવ્યભાસ્કરરશ્મિભિઃ ।
નષ્ટદોષં નિશાયાં ચ ચન્દ્રામૃતકરાપ્લુતમ્

એલોશીરકકર્પૂરચન્દનૈરધિવાસિતમ્ ।
પાટલીકેતકીજાતિમલ્લિકોત્પલવાસિતમ્

ઉશીરતાલવૃન્તેન તોયસિક્તેન મન્દ્રતઃ ।
મુહુર્મુહુર્વીજિતં તુ હંસોદકમુદાહૃતમ્

અનુરાધોદયાત્પૂર્વં નાસ્પૃષ્ટમલમૂત્રકમ્ ।
પિબેત્તોયં તતઃ કુર્યાન્મલમૂત્રવિસર્જનમ્

સન્ધ્યાવન્દનકર્માદિ કુર્વન્સ્વેચ્છાશનો ભવેત્ ।
એકાબ્દબાલકો નિત્યં પિબેત્તોયં પલં પલમ્

એવં ષોડશવર્ષાન્તં પ્રત્યબ્દં ચ પલં પલમ્ ।
વર્ધયેત્ ક્રમશો ધીમાન્પલષોડશિકાવધિ

ષોડશાબ્દાત્પરં સેવ્યં ષોડશપ્રસૃતં જલમ્ ।
એવં વિંશતિવર્ષાન્તં નિત્યં સેવેત સાદરમ્

અનેન વ્યાધયઃ સર્વે વિનશ્યન્તિ ન સંશયઃ ।
જીવેદ્વર્ષશતં બુદ્ધિબલેન્દ્રિયસુખાન્વિતઃ

પ્રસૃતં ચ પિબેદષ્ટપલં દીર્ઘાયુષાય ચ ।
યથા વહ્નિબલં તોયં ત્ર્યહાદ્વા પઞ્ચવાસરાત્

સપ્તાહાદ્વા ક્રમાત્પ્રાજ્ઞઃ પ્રસૃતં પ્રસૃતં તથા ।
પુનસ્તુ કુડવં વાપિ વર્ધયેત્તચ્છનૈઃ શનૈઃ

ષોડશપ્રસૃતં યાવત્તાવત્સેવ્યં તતઃ પરમ્ ।
યથા યથામ્બુનો વૃદ્ધિસ્તથા દોષઃ પ્રશામ્યતિ

ષણ્માસં વા વત્સરં વા વાદ્યન્તં વા પિબેજ્જલમ્ ।
યથા વૃદ્ધિસ્તથા હ્રાસો યાવચ્ચુલુકમાત્રકમ્

ઉપવાસં દિવા રાત્રૌ પથ્યાશી તત્પરિત્યજેત્ ।
આત્યન્તિકે ચ વ્યાયામે સતિ વાઞ્જલિમાત્રકમ્

પાદમર્ધં ત્રિપાદં વા યથા સેવાઞ્જલિં પિબેત્ ।
મધ્વાજ્યતૈલદુગ્ધાજ્યજલાદ્યન્યતમૈર્ યુતમ્

હન્યાચ્છીઘ્રં વાતરોગમથવાસ્યસ્થભેષજૈઃ ।
તત્તદ્રોગોપશમનં ભક્ષયિત્વા ચ ભેષજમ્

તતો જલં વા પ્રપિબેન્મુહૂર્તે વા ગતે સતિ ।
જીર્ણે વા સલિલે સેવ્યં ભોજનાન્તેઽથવા નિશિ

જ્વરાદિરોગે સંજાત ઉપવાસો ભવેદ્યદિ ।
પિબેદ્ અર્ધં ચ પૂર્વસ્માલ્લઘ્વાહારી યથાસુખમ્

ઉપવાસો વ્રતાર્થં ચેત્ તત્ક્ષીરં વા પલં નિશિ ।
રાત્રાવભોજનં દેવિ જઠરે વારિ શુષ્યતિ

અર્ધં વા પ્રાઞ્જલિં વારિ પિબેન્નિત્યં પ્રયત્નતઃ ।
સર્વત્રાહારસત્વાગ્નિસામ્યં વારિ પિબેત્સુધીઃ

વિણ્મૂત્રોત્સર્જનં બ્રાહ્માન્મુહૂર્તાત્પૂર્વતો યદિ ।
તતઃ પીત્વૈવ સલિલં વિણ્મૂત્રં ચ વિસર્જયેત્

વારિ પૂતં વિષં ત્વલ્પં વિણ્મૂત્રોત્સર્જનાત્પરમ્ ।
અજ્ઞાતવેલે રાત્રૌ ચેત્પિબેત્તોયં પુનઃ પ્રગે

પાદં વાથ ચતુર્થાંશમઞ્જલિં વા પિબેજ્જલમ્ ।
<જલપાનકલ્પે પથ્યમ્ અપથ્યઞ્ચ>
ગોધૂમષષ્ટિશાલ્યન્નં યવજાઙ્ગલજામિષમ્

ગવ્યં સર્પિર્દધિ ક્ષીરમુદશ્વિન્નવનીતકમ્ ।
મધ્વિક્ષુદાડિમદ્રાક્ષામોચખર્જૂરશર્કરાઃ

સહકારફલં ધાત્રી નાલિકેરજલં નવમ્ ।
કૂષ્માણ્ડાલાબુરુનિમ્બપત્રફલાનિ ચ

પત્રપુષ્પફલં શિગ્રોર્મુદ્ગયૂષરસૌ કૃતૌ ।
સુનિષણ્ણકગોરણ્ટી જીવન્તીદ્વયકં તથા

રાજવૃક્ષકશોથઘ્ની ચિલ્લી વાપિ લઘુચ્છદા ।
શતાવરી તણ્ડુલી ચ મત્સ્યાક્ષી ચ વિદારિકા

ઉપોદકી ચ વાર્ત્તાકી કારવલ્લીફલાનિ ચ ।
લઘુકોશાતકી લક્ષ્મી પટોલં તાલમૂલકમ્

મોચાયાઃ કુસુમં દણ્ડફલાનિ ક્ષુદ્રદન્તિકા ।
સદાફલં ચ મત્સ્યાણ્ડી શૃઙ્ગવેરં ચ સૈન્ધવમ્

ફલપૂરામ્લકં પક્વધાત્રીફલમ્ અલર્કકઃ ।
વાયસી કુન્તલી ચૈવ વસુકન્યાલિકા તથા

કુસ્તુમ્બરી ચ સરસી શાર્ઙ્ગેરી ચક્રમર્દકઃ ।
મણ્ડૂકપર્ણી પાલક્યાઃ પત્રં ગાઙ્ગેરુકં તથા

આખુકર્ણી કાસમર્દપત્રં ગાઙ્ગેરુકં તથા ।
સંસ્કારાર્થં ચ કૈડર્યસૈન્ધવોષણજારકાઃ

સર્વેઽપિ મધુરપ્રાયાઃ સ્વાદુશીતાઃ સુખપ્રદાઃ ।
કતકસ્ય ચ પથ્યાયાઃ શલાટું લવણાક્તકમ્

નીલોત્પલાબ્જયોર્ નાલપુષ્પશાલૂકકેસરાઃ ।
સ્નેહયુક્તં ભજેત્સ્નાનં શ્વેતામ્બરધરઃ શુચિઃ

કસ્તૂરીચન્દનહિમકર્પૂરૈર્ અનુલેપનમ્ ।
મન્દાનિલં પુષ્પમાલ્યં કૌમુદીરત્નભૂષણમ્

પથ્યં રુચ્યં જલીયં ચ સ્વાદુપ્રાયં ચ સદ્રવમ્ ।
ઘૃતક્ષીરયુતં ભક્તં ભુઞ્જીતોદકસેવકઃ

તામ્બૂલચર્વણં કુર્યાત્ સકર્પૂરં સુખાસનમ્ ।
નારિકેલજલં સાયં નિશિ ક્ષીરં સશર્કરમ્

શાલ્મલી તૂલશય્યા ચ નિશિ નિદ્રા યથાસુખમ્ ।
ઊનાતિમાત્રવિષ્ટમ્ભિવિબન્ધ્યુષ્ણખરાણિ ચ

રૂક્ષાહૃદ્યસ્થિરગુરુપિચ્છિલાકાલભોજનમ્ ।
કુલ્માષબૃહતીચોષદ્વયાલાબુનિરૂઢકમ્

કુલુત્થયૂષકાલિઙ્ગગુઞ્જાવૃક્ષફલં તથા ।
પલાણ્ડુ લશુનં સર્વકન્દં સિદ્ધાર્થકં તથા

અજાઙ્ગલં પલં મત્સ્યં કિંચિત્ક્ષીરાન્નભોજનમ્ ।
અનુક્તશાકમન્નં ચ ફલં ક્ષીરયુતં પલમ્

સર્વક્ષીરયુતાન્સર્વાન્રસાનમધુરાનપિ ।
તિલતૈલં ચ તત્કલ્કમ્ એતૈઃ સંયુક્તમ્ ઔષધમ્

બહુભાષ્યાતપછાયાસમચિન્તાધ્વરોષણમ્ ।
શોકવાહનભીતિશ્ ચાલસ્યાત્યન્તરતં તથા

મૂર્ધ્નિ ભારવહશ્ચાંભસ્તરણં ચોપવાસકમ્ ।
વ્યાયામેર્ષ્યાદિવાસ્વાપો નિશિ જાગરણં તથા

પુરોવાતો હિમં ધૂલિર્વાતપ્રાયસ્થલં તથા ।
ધૂમપ્રાયગૃહં તલ્પં કાર્પાસપરિકલ્પિતમ્

અગ્નિઃ શ્રમામ્બુજનનં તથોષ્ણામ્બરધારણમ્ ।
કૌશેયધારણં તૂર્વોસ્તાડનં કઠિનાસનમ્

ઉષ્ણાલયક્ષારકૂપસલિલં કટુતિક્તકૌ ।
અમ્લઃ કષાયતિક્તશ્ચ રામઠં ચ વિરૂક્ષકમ્

મદિરા ચ વસા મજ્જા મૂત્રં દુષ્ટજલાનિ ચ ।
મદં શીતમનારોગ્યં ભોજનં તૈલવર્જિતમ્

અભ્યઙ્ગં કાઞ્જિકં શીતં રોગાભાવે કષાયકમ્ ।
વિદાહિ શોષણં મૂર્ધ્નિ સ્નાનમપ્યુષ્ણવારિભિઃ

કારણં દોષકોપાનાં નિન્દ્યમન્યદ્વિવર્જયેત્ ।
<પીતજલજીર્ણલક્ષણમ્>
સ્વસ્થઃ પીત્વા સુખાસીનઃ સલિલં વાગ્યતઃ શુચિઃ

વિસર્જયેન્મલં મૂત્રં તામ્બૂલાદીંશ્ચ વર્જયેત્ ।
યાવજ્જલં પિબેત્તાવન્મૂત્રં નિર્યાતિ ચેત્ તદા

જલં જીર્ણં વિજાનીયાદૌષધેન વિના યદા ।
નિર્ગચ્છેત્સલિલં પીતં તદા સ્વસ્થતરો મતઃ

નિર્ગતે પીતસલિલે નિઃશેષે ક્ષુત્પ્રજાયતે ।
તૈલાભ્યઙ્ગં તતઃ કુર્યાદ્વિહિતં પથ્યમાચરેત્

<જલાજીર્ણલક્ષણં તત્પરિહારશ્ચ>
પરિહારં વિના રોગા જાયન્તે નાવિચારતઃ ।
શ્રમઃ ક્લમશ્ચ વમનં શિરસ્તોદઃ શિરોભ્રમઃ

સલિલસ્તમ્ભશોષૌ ચાભિષ્યન્દો વેગરોધનમ્ ।
ગુલ્મોદાવર્તકૌ વહ્નિસદનં ગાત્રભઞ્જનમ્

તોદો બસ્તૌ મેહને ચ વક્ષણે હૃદિ લોચને ।
જઙ્ઘોદ્વેષ્ટનકં શ્વાસો ભુક્તિદ્વેષસ્ત્વરોચકઃ

અશ્મરી પીનસઃ કાસસ્ત્વતિસારશ્ચ દુસ્તરઃ ।
સકૃદમ્ભોવિશોષશ્ ચેદ્ રૂક્ષાયાસાદિકર્મભિઃ

સ દોષો ન તુ વિજ્ઞેયો દોષસ્તંભોઽસકૃદ્યદિ ।
પ્રપીતે સલિલે સ્તબ્ધે ચિકિત્સાત્ર વિધીયતે

કૂષ્માણ્ડપત્રૈર્ ઉદરં બસ્તિં ચાચ્છાદયેત્સુધીઃ ।
મૂત્રમોચનકૃલ્લેપં વિદધ્યાજ્જલમુક્તયે

યદ્વાજ્યધાત્રીલિપ્તાઙ્ગસ્નાનં કુર્યાદ્રસાયનમ્ ।
સગુડં વા પિબેત્ક્ષીરં તક્રં વા શર્કરાન્વિતમ્

નાલિકેરોદકૈર્વાપિ સસિતોર્વારુબીજકમ્ ।
કષ્ટાજ્જીર્ણં જલં યસ્ય ભુક્તેઃ પ્રાક્ સર્પિર્ આદદેત્

યદ્વા તિષ્ઠેચ્ચિરં ચાપ્સુ સ્નાયાદ્ધાત્ર્યાદિભિર્હિમૈઃ ।
યદ્વા સ્તબ્ધે જલે પીતે સ્વાદુશીતૈર્વિશોધયેત્

કૃષ્ણામદનસિન્ધૂત્થૈઃ કલ્કૈર્મધુયુતૈર્વમેત્ ।
પથ્યાચૂર્ણં નાલિકેરજલૈઃ પીત્વા વિરેચયેત્

યદ્વા ત્રિજાતકવ્યોષક્રિમિઘ્નામલકાબ્દકૈઃ ।
ત્રિવૃત્સર્વસમા યોજ્યા હ્યેતત્સર્વસમા સિતા

સક્ષૌદ્રગુલિકાં કૃત્વા લિહેદમ્ભોવિમુક્તયે ।
રાત્રૌ વરા સેવિતા ચેત્સર્વદોષવિનાશિની

નાભેરધશ્ચાર્દ્રપટં ક્ષણમાત્રં નિધાપયેત્ ।
અવગાહેન શીતામ્ભો મૂર્ધ્નિ વા શીતવારિ ચ

નિક્ષિપેદથવા સાર્દ્રસિકતાતલ્પશોભિતે ।
ધારાગૃહે વા ચાસીત ત્રપુસોર્વારુબીજકમ્

વરીદ્રાક્ષામ્બુના પેયં વા તુ કાશ્મીરજં વૃષમ્ ।
દ્રાક્ષારસેન વા પેયં કર્કટીબીજકાનિ ચ

તણ્ડુલક્ષાલનજલૈર્મધુકં વાથ શર્કરામ્ ।
સદ્રાક્ષં ચ ગુડં દાર્વીં તણ્ડુલોદકયોગતઃ

યદ્વા ધાત્રીફલરસૈર્ગોસ્તનીં શર્કરાન્વિતામ્ ।
વરીં વા શર્કરાયુક્તાં દ્રાક્ષાં વા મસ્તુના સહ

જલેન વા ગુડં પેયં નાલિકેરજલેન વા ।
તુગાક્ષીરીભવં કલ્કં વાપિ કર્કારુબીજકમ્

કલ્પં વા તામલક્યાશ્ચ મૂલં વા યષ્ટિકલ્કકમ્ ।
પિશાચકદલીપક્વફલં ક્ષૌદ્રસિતાન્વિતમ્

નાલિકેરજલૈર્વાપિ તક્રૈર્વા મસ્તુનાપિ વા ।
રમ્ભાકન્દજલૈર્વાપિ ક્ષીરૈર્વામલકીરસૈઃ

યદ્ વામૃતારસૈર્ વાપિ કૂષ્માણ્ડસ્વરસેન વા ।
દાડિમસ્ય રસૈર્વાપિ ત્વભીરોશ્ચ રસૈસ્તથા

અલાબોશ્ચ રસૈર્વાપિ પિબેદેલાં સશર્કરામ્ ।
કદલીકન્દયષ્ટ્યાહ્વશ્વદંષ્ટ્રાશ્ચ કશેરુકાઃ

તૃણપઞ્ચકમૂલાનિ શુક્રા ચૈવ શતાવરી ।
એતેષાં કદલીકન્દપ્રમુખાનાં કષાયકમ્

સક્ષૌદ્રં સસિતં વાપિ પેયં જલવિમુક્તયે ।
<ઉષઃપાનગુણાઃ>
એવં બ્રાહ્મે મુહૂર્તે યત્પીતં વારિ રસાયનમ્

દોષાન્ અશેષાન્ શમયેદ્ રોગાનપિ વિનાશયેત્ ।
રક્તવાતં ચ વાતાંશ્ચ હૃદ્રોગં શ્વાસકાસકમ્

રક્તપિત્તં ચ પિત્તાનિ ગ્રહણીછર્દ્યરોચકાન્ ।
ક્ષયમૂર્ચ્છાકુષ્ઠમેહમોહગણ્ડાર્બુદાન્ ગદાન્

ગુલ્મપ્લીહાશ્મરીશૂલાનાહાજીર્ણવિષૂચિકાઃ ।
ક્રિમિં પાણ્ડું કામિલાં ચ હલીમકવિસર્પકાઃ

વ્રણં ચ શ્વયથું શ્વિત્રમગ્નિસાદં ત્રિધા વિષમ્ ।
જત્રૂર્ધ્વગુહ્યકાન્ રોગાન્ અપસ્મારં ચ વિભ્રમમ્

જ્વરાન્ આધ્માનજઠરમૂત્રાઘાતગુદાઙ્કુરાન્ ।
વલીપલિતનિર્મુક્તો જીવેત્ત્રિશતવત્સરમ્

સ્થિરધીર્બલવાન્ધીરઃ કાન્તઃ કાન્તામનોભવઃ ।
<નાસાપાનરસાયનમ્>
નાસાપુટાભ્યાં સલિલં યસ્તુ પ્રાતઃ પિબેન્નરઃ

શુક્તિમાત્રં પ્રતિદિનં પથ્યાશી વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં પટુત્વં ચ વલીપલિતનાશનમ્

શતાયુષ્યમ્ અવાપ્નોતિ નાસારન્ધ્રરસાયનમ્