Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Part 81100
vākyārthatve viśeṣamāha-vākyārthagatyeti /
anena hetutvasya śābdatvaniyama uktaḥ /
ārthatve viśeṣamāha-vākyārthagatyeti /
anena hetutvasya śābdatvaniyama uktaḥ /
arthatve arthāntaranyāsa prātpiḥ ityāha-anayatheti /
arthāntaranyāse hi arthātprakṛta samarthanam, iha tu śabdata iti vibhāgaḥ /
yattvannetreti /
netra rucisamānaruca indīvarasya salile nimajjanam, mukhacchrāyānukāriṇaḥ śaśino meghaiśchrādanaṃ, gamanānukārigatīnāṃ haṃsānāṃ palāyanaṃ ceti vākyārthatrayamekavākyatāpannāyāṃ sādṛśyavinodākṣāntau hetuḥ /
mṛgya iti /
darbhanirvyapekṣatvalocanavyāpāraṇe padārtho saṃbodhane hetuḥ /
ubhayatra yojayati- pūrvatretyādi /
atra vākyārthapadārthayorekaikahetutvenodājihīrṣurāha-evameketi /
manīṣitā iti /
atra taponivāraṇe gṛheṣvapekṣitadevatāsadbhāvo vākyārtho hetuḥ /
yadvismayeti /
atrānanda mandatve vismayastimitatvaṃ padārtho hetuḥ /
yojayati-pūrvatretyādi /
kāvyaliṅgatva tu hetutvenoktirvākyapadārthayoḥ /
nāyamarthāntaranyāso hetoḥśābdatvasaṃśrayāt //
anumānāya sūtram-
sādhyaṃ sādhananirdeśo 'numānam
sādhyasiddhyai sādhananirdeśo ''numānam /
vyācaṣṭe-yatra śabdetyādi /
śabdavṛttena natvarthasya /
vastutastathā bhāvenapakṣadharmānvayeti trairūpyamuktam /
tarkānumānavailakṣaṇyāha-vicchittīti /
arthāt kavikalpitavaicirtyāt /
yathā randhramiti /
jaladadhūmasya vyomasthaganaṃ khadyotānāṃ sphuliṅgāyamānatā, kakubhāṃ vidyujjvālāpiṅgatā ca /
pathikataruṣaṇḍe smaradavānalalagnaṃ liṅgam /
yojayati- atra dhūmetyādi /
rūpakamūlatvamevālaṅkārāntaragarbhīkāraḥ /
alaṅkārāntaraviviktatayāpi darśayitumāha-kvacittviti /
yatraitā iti /
laharīvañcalāścaladṛśo yāsāṃ tāḥ /
tatra bhrūvyāpārastatraiva mārgaṇapatanam /
smarasyāgragamane śuddhatayā liṅgam /
tadetadāha-atreti /
analaṅkṛtameva rūpakādyasaṃkīrṇameva /
tarkānumānādvailakṣaṇyāyāha-prauḍhoktīti /
mātragrahaṇādalaṅkārāntarāpohaḥ /
cārutvaṃ na tu tarkānumānavanniścamatkāratā /
athānumānakāvyaliṅkārthāntaranyāsānāṃ viṣayaṃ vivecayati-ayamatretyādi /
piṇḍārthaḥ avāntaraviśeṣanirvyapekṣo niṣkṛṣṭārthaḥ /
apratītaḥ pratyāyyate cet pratyāyyapratyayakabhāvaḥ tadānumānam, pratītaḥsamarthyate cet samarthyasamarthakabhāvaḥ tadā padārthasya tvatalādiśiraskatayā hetutvenopādāne na kaścidalaṅkāraḥ /
yathā nāgendrahastā ityādau /
karkaśatvāt ūrvorupamānabāhyā iti hetumadbhāvasya laukikatvāt /
yadā tvatalādyasaṃsparśenopāttasya padārthasya hetutvaṃ tadā "mṛgaśca darbhāṅkure"tyādau padārthanimandhanamekaṃ kāvyaliṅgam /
yadā punarvākyārtho hetutvapratipādakayacchrabdādiprayogamantareṇa hetutvenopādīyate, tadā vākyārthanibandhanamanyatkāvyaliṅgam /
yadā tāṭasthyenopāttasya vākyasya arthaparyālocanayā hetutvaṃ tadārtāntaranyāsaḥ /
itthaṃ ca sati vākyārthanibandhanaṃ kāvyaliṅgaṃ kāryakāraṇa eva bhavati /
samarthya vākyārthasyānayā kriyayā sāpekṣatvena tāṭasthyābhāvāt /
arthāntaranyāsastu sāmānyaviśeṣabhāva eva bhavati /
tathātva eva tāṭasthyasaṃbhavāt /
yatpunaḥ kāryakāraṇagatatvenārthāntarasya samarthakatvaṃ tadukta lakṣaṇaṃ kāvyaliṅgamapyanapekṣyaiva /
ācāryairlakṣaṇāntarakaraṇāt /
itthaṃ ca sati uktalakṣaṇāśrayaṇe, "yattvannetre"tyādau arthāntaranyāsaviviktaṃ kāvyaliṅgameva /
kāryakāraṇayostu samarthakatvaṃ arthānataranyāse darśitacaramiti gatiriyatī viṣayavibhāgā yāśrayitavyā /
anumānaṃ tu sādhyāya sādhanasyopavarṇanā /
tatsaṃkīrṇatvaśuddhatvavicchittyānyavilakṣaṇāt //
apratītapratītau syādanumānavyavasthitiḥ /
padārthādvātha vākyārthāt nirdeśe sati hetutaḥ //
samarthanaṃ pratītasya kāvyaliṅgadvayaṃ matam /
bhavedarthāntaranyāsaḥ tāṭasthye hetubhāvataḥ //
kāryakāraṇabhāve tu tasyoktaṃ lakṣaṇāntaram /
saṅgatyantarāyāha-evaṃ tarketi /
tatra yathāsaṃkhyārthaṃ sūtram-
uddiṣṭānāmarthānāṃ krameṇanunirdeśo yathāsaṃkhyam
prāṅganirdiṣṭanāṃ paścānnirdiṣṭaiḥ krameṇa sambandho yathāsaṃkhyālaṅkāraḥ /
vyācaṣṭe-ūrdhvamityādi /
ūrdhvaṃ prāgityarthaḥ /
sa ceti /
anunirdeśo 'rthāntaragataḥ na tu uddiṣṭārthagataḥ /
sāmarthyāduddiṣṭānunirdeśyayoḥ sāpekṣatvalakṣaṇāt /
sambandhapratītiṃ niṣkarṣati-ūrdhvaniṣṭhānāmiti /
vākyārthaḥ sūtratmano vākyasyārthaḥ /
ataḥ kramaviśeṣaḥ /
anye tu krama ityevābhidadhire /
dvaividhyamāha-tacceti /
ādyasya lakṣaṇamāha-śābdaṃ yatreti /
vyastānāṃ vyastairarthādabhisaṃvandhe śābdakramāvalambinaḥ sambandhasyātirodhānapratītikatvācchābdatā /
dvitīyaṃ lakṣayati-ārthantviti /
samudāyasya samudāyena sambandhe śābde paryālocanayā avayavatramasambandha ityārthatā /
lāvaṇyeti /
lāvaṇyaprabhā tyāgāvanībharakṣaṇatvaśālini tvayi sati indupūṣacintāratnakulakṣmābhṛtāṃ nairarthakyaṃ /
yojayati-atra lāvaṇyaukastvetyādi /
kajjaletyatrār''thatvaṃ yojayati-atra kajjalādīnāmiti /
śrutyā śabdena samudāyagataḥsaṃbandhaḥ /
"prāguktānāmanūktaistu sambandhaḥ trimiko yadā /
yathāsaṃkhyaṃ tathā śābdam ārthaṃ ceti dvidhā matam" //
paryāyārthaṃ sūtram-
eka manekasminanekamekasmin vā krameṇa paryāyaḥ
ekasyānekādhāratve ekaḥ paryāyaḥ /
anekasyaikādhāratve dvitīyaḥ /
sasaṅgatikaṃ vyācaṣṭe-kramaprastāvādityādi /
kramagrahaṇasya prayojanāyāha-nanvekamityādi /
ekasyānekagocaratvalakṣaṇaviśeṣālaṅkāravyāvṛttyai amagrahaṇāmityarthaḥ /
evaṃ tarhi viśeṣālaṅkāre yaugapadyagrahaṇaṃ kiṃ na kṛtamityata āha-iha ceti /
iha amapratipādanāttatra yaugapadyaṃ lakṣaṇatvena arthāt siddhyati ityarthaḥ /
ato viviktaviṣayatayā dvitīyamāha-tathā ekasminniti /
tatra apagrahaṇāt samuccayālaṅkāravyāvṛttirityāha-nanvatreti /
vakṣyamāṇe samuccaye yaugapadyaṃ lakṣaṇatvena gṛhīṣyata ityāha-ata eva guṇeti /
lakṣyapadaṃ nirvakti-ata eva krameti /
paryāyasya amātmakatvāt parivṛttyalaṅkārato vaidharmyāyāha-vinimayeti /
asya cāturvidhyaṃ darśayati-tatrāneka iti /
iha yo 'yamanekārthaḥ sa pṛthavṛttiḥ saṅghatātmā ca /
dvividho 'pyādhārādheyaśceti catvāro bhedāḥ /
nanvāśrayeti /
re kālakūṭa! tavāśrayeṣuvṛttiḥ uttarottaraviśiṣṭapadanyāsā kenopadiṣṭā yataḥ prāk hṛdaye, aya tadapekṣayoparikaṇṭhe vātsīḥ /
samprati tu kaṇṭhādapyuparitanyāṃ vāci vasasi /
atrārṇavādirādhāro anekaḥ pṛthagvṛttiḥ /
visṛṣṭarāgāditi /
atrādhara[kandu]kau karādhārau nivṛttikriyāṃ prati apādānatvena saṃhatau /
nivṛtteranekatvenāvivakṣaṇāt-niśāsviti /
saṃcaraḥ saṃcārādhiṣṭhānam /
atrābhisārikāśivārūpaṃ anekamādheyaṃ pṛthagvṛttiḥ /
yatraiveti /
atra mugdhatvādikaṃ patnītvādikaṃ ca anekamādheyam /
vargatvāvasthā iti saṅghāta vṛtticatuṣṭaye 'pi yojayati-atra kālakūṭamityādi /
paryāya eko 'nekasmin ekatrāneka ityāpi /
dvidhā amavaśādetau na viśeṣasamuccayau //
neyaṃ vinimayābhāvāt parivṛttiḥ bhidāstviha /
catasro 'nekarūpasya pṛthak saṅghātavartanāt //
pṛthaksaṅghātavṛttitvādanekor'tho dvidhā sa ca /
ādhārādheyabhāvasthaścatasro 'sya bhidāstataḥ //
parivṛttarthaṃ sūtram-
samanyūnādhikānāṃ samādhikanyūnaiḥ vinimayaḥ parivṛttiḥ
samasya samena saha vinimayaḥ ekā parivṛttiḥ /
nyūnasyādhikena dvitīyā /
adhikasya nyūnena tṛtīyā /
vyācaṣṭe-vinimayo 'treti /
saṅgatimāha-kramapratibhāseti /
uro datveti-hiraṇyākṣavadhādyeṣu yuddheṣu uro datvā daityānāṃ yaśo gṛhītam /
yojayati-atra ura iti /
kimitīti-aruṇāyana kalyate ityarthaḥ /
yojayati-atrotkṛṣṭeti /
tasyahīti /
pravayastvāt svargamupeyuṣo na śocyaṃ kiñcit /
yojayati-atra kalevareṇeti /
dvairūpyeṇādāharati-tatveti /
darśanaprāṇayoḥsamatā /
mano 'pekṣayā raṇāraṇakasya nyūnatā /
yojayati-atrādya iti /
"parivṛttirvinimayastridhā seyaṃ samādibhiḥ //
" parisaṅkhyārthaṃ sūtram-
ekasyānekaprātpavekatra niyamanaṃ parisaṅkhthā
anekatra prātpavata ekasyaikatra niyamanaṃ parisaṅkhyā ekakaratra varjanena anyataratra saṅkhyānāt /
sasaṅgatikaṃ vyācaṣṭe-ekāneketyādi /
asaṃbhāvye sthūladṛśā saṃbhāvayituṃ aśakye /
nirvakti-parīti /
parītyupasargovarjanavṛttirityarthaḥ /
bhedānāha-sā caiṣeti /
praśrapūrvikā śābdī tathaivārthī apraśrapūrvikā śābdī tathaivārthī[ti]caturdhā /
kiṃ bhūṣaṇamiti -āryairācaritam /
iyaṃ praśrapūrvikā śabdopāttavarjyā /
kimāsevyamiti /
yadāsaktyā dyusaridādisamāsaṅgena /
iyaṃ praśrapūrvā arthākṣitpavarjyā /
bhaktirbhava iti /
yuvatirūpe kāmāstre /
iyam apraśrā śābdavarjyā /
kauṭilyamiti /
iyam apraśrā ārthavarjyā /
yojanasya sujñānatvānnyāyasaṃcārāyāha-atrālaukikamiti /
alaukikagraho hi laukikaṃ vyavacchinattyeva virodhāt /
ato vyavacchradyaṃ śābdamārthaṃ ceti bhedadvayodayaḥ /
alaukikasya prasiddheḥ kvacitpraśro 'nyathā ceti cāturvidhyam /
śleṣabhittikatayā, darśayati-vilaṅghayantīti /
śrutivartma karṇopakaṇṭho vedamārgaśca /
vikrimā arālatā dauḥśīlya ca /
citrakarmastiti-varṇā valakṣāyadayo dvijātayaśca /
daṇḍoyaṣṭiḥ śāstiśca /
atra śleṣaḥ pūrvam siddha iti na bādhakaḥ api tu cārutāvaha ityāha-śleṣasampṛktatvamiti /
alaukikatāṃ darśayitumāha-atra ceti /
pākṣikatvaniyama anekatra yugapatprātpau parisaṅghyeti hi vākyavitprasiddhaṃ lakṣaṇam /
tadvailakṣaṇyāya niyamanasāmānyādhikaraṇyaṃ yataḥ /
itthamataḥ pākṣikaprātpirūpaṃ niyamalakṣaṇamapi svīkriyata iti yugapatsaṃbhāvanātmakaṃ parisaṅkhyālakṣaṇāmiha[prāyikam] /
parisaṅkhyā tvanekatra prātpasyaikatra yantraṇam /
caturdhā praśravarjyoktyorbhāvābhāvādiyaṃ matā //
na paraṃ yugapatprātpiḥ pakṣe 'pi prātpiriṣyate /
parisaṅkhyāniyamayorato 'trālaukikī sthitiḥ //
arthāpattyarthaṃ sūtram-
daṇḍapūpikayā arthāntarāpatanaṃ arthāpattiḥ
yathā daṇḍabhakṣaṇenāpūpabhakṣaṇaṃ kaimutyenāpatati tathārthāntarasyāpatanamarthāpattiḥ /
vyacaṣṭe-daṇḍāpūpayoriti /
"dvandvamanojñe"ti vuñ siddhau pṛṣodarāditvena vṛddhyabhāve 'hamahamikādinayena daṇḍāpūpiketi kecit /
anye tu matvarthīyena rūpasiddhimicchranti /
svasaṃmatimāha-aparetviti /
apare punaḥ "ive pratikṛtā"viti kana upamārthatvena varṇāyanti /
niṣkarṣārthamāha-atreti /
anumānaśaṅkāṃ niracaṣṭe-na cedamiti /
samānanyāyasya daṇḍāpūparthamāha-atreti /
anumānaśaṅkāṃ nirācacaṣṭe-nacedamiti /
samānanyāyasya daṇḍāpūpavṛttasyasarṅtimāha-arthāpattiśceti /
tajjātīyena tatsambandhitayā bhedāyāha-iyaṃ ceti /
paśupatiriti-utkaḥ unmanāḥ /
viprakuryuḥ bādhaṃ vikuryuḥ /
amī bhāvā vanitādayaḥ /
aprākaraṇikāpātanaṃ darśayati-atra vi[bhva]ti /
dhṛtadhanuṣīti /
sthirā apiprahvī bhavanti, loleṣu kā kathā? atra prākaraṇikārthāpātaḥ /
vicchittyanyarāyāha-kvacittviti /
alaṅkāra iti /
śaṅkākaraṃ kimayaṃ sevya uta neti śaṅkājanakam /
vidhurinduḥ vidhirdiṣṭam /
śleṣataḥ prākaraṇikāpātamāha-atra vidhāviti /
arthāpattistu kaimutyenānyārthāpāta iṣyate /
prakṛtāprakṛtāpātādiyaṃ ca dvividhā matā //
vikalpārthaṃ sūtram-
tulyabalaviridho vikalpaḥ
viruddhyoḥ tulya bavayoryugapatprātpau vikalpaḥ /
vyācaṣṭe-viruddhayoriti /
tulyapramāṇa viśiṣṭatvaṃ tulyabalatve hetuḥ /
vailakṣaṇyaṃ darśayati-aupamyagarbhatvāditi /
laukika vikalpasyā tathātvāt /
namantviti -sandhau śirasāṃ natiḥ vigrahe dhanuṣām /
evamājñāmaurvyoḥ karṇapūrikaraṇamapi /
vyacaṣṭe-atra pratirājeti /
namanamiha pratirājānāṃ kāryam /
tatra śirāṃsi dhanīṣi ca sandhivigrahapramāṇatayā tulyabalāni viruddhatvādyugapatprāptyayoge 'pi prāpnuvanti /
ataḥsādhanabādhanādirupagatyantarābhāvāt vikalpaḥ /
vaidharmyaṃ yojayati-namanakṛtamiti /
evaṃ karṇapūrīkaraṇe 'pi /
vaicitryāntarāyāha-aupamyeti /
bhaktiprahveti-praṇāyinīspardhinītyādau prathamādvivacanaikavacanayoḥ napuṃsakastrīliṅgayośca śleṣaḥ /
nītehiteti nītār ihiteti ca padabhaṅgaḥ /
nidhī iti nidhiriti ca /
yojayati-atra netre tanuriti /
samuccayabhramo mā bhūdityāha-na ceti /
anuśāsanāt gatisaṃbhave 'pi kaviprayogābhāvānna samuccayaḥ /
aprayuktadoṣāpatterlakṣaṇe nyūnatāmāśaṅkatenanviti /
pariharati-naitaditi /
netre athaveti /
vikalpasvarūponmīlita śleśānugamam uddhāṭayati-sa cātreti /
nigamayati-tasmāditi /
svopajña ityāha-pūrvairiti /
virodhe tulyabalayorvikalpaḥsannipātinoḥ /
aśleṣaśleṣabhittitvāddvidhāyamupa varṇyate //
samuccayārthaṃ sūtram
guṇākriyāyaugapadyaṃ samuccayaḥ
guṇānāṃ kriyāṇāṃ ca yaugapadyaṃ samuccayaḥ /
vyācaṣṭe-guṇānāmiti /
vikalpeti saṅgatikathanam /
vidaliteti /
pra(kha)lamukhāni durdāntapracurāṇ /
atra vaimalyamālinyayoḥ samuccayaḥ /
ayamiti /
ekapade yugapadbhavitavyaṃ bhūtamityarthaḥ /
atra upamatibhūtikriyayoḥ /
vaicitryāntarāyāha-etadvibhinneti /
bibhrāṇeti /
śalyabharaṇaṃ śayanādikriyāhetuḥ /
atra śayanādīnāṃ ekādhikaraṇatayā samuccayaḥ /
guṇasamuccayo 'pi sujñāna ityāha-evamiti /
guṇakriyayoḥ saṃbhṛtayorapi saṃbhavatīti darśayati-keciditi /
nyañcaditi-cakṣuriha cakṣurvikāraḥ /
ekaikaṃ cakṣuranyakriyaṃ bhinnavyāpāraṃ vartate /
ato heto rasavaśāt /
rasa iha śṛṅgāraḥṣad dagvikārāṇāmeṣāṃ tadekaniṣṭhatvāt kathaṃ bhinnakriyaṃ nyañcitamityarthaḥ /
yadapāṅge nyañcati /
uktaṃ hi mayā bharatasaṃgrahe - "syānnayañcitannayañcadapāṅgabhāva" iti /
"apāṅgasaṅkocitakuñcitaṃ syāt unmukhaṃ" ityudañcitasya lakṣaṇam /
udañcitaṃ dūrdhvamapāṅgavṛtti nimeṣaśūnyaṃ hasitaṃ vihāsi /
sākūtamākāṅkṣitabhāvagarbham ākekaraṃ tiryagarālatāram //
vyāvṛttaṃ vilitam /
"tiryaṅnivṛttaṃ valitaṃ vilokya premṇā sudūraṃ parivalga[duktam]" /
prasādi prasannam /
"sabhrūvilāsaṃ smayate prasannaṃ saṃmīlyamānaṃ mukulaṃ vadanti /
" saprema premagarbham /
"syātpremagarbhaṃ asau dravāya (?)" /
kampamutkampitapakṣmatāram /
sthiraṃ vidūrāntaritārthaniṣṭham /
udbhrū-udvartitaṃ tūrdhvavikampitabhrū /
bhrāntaṃ madamantharaṃ syāt //
apāṅgavṛtti vikṣepi /
vikṣepi pārśve yadapāṅgavṛtti /
[vikacaṇ] vikāsi /
vikāsi dṛśye saviśeṣalakṣam /
majjannihāñcitam /
nāsāgraniṣṭhāntunihañcitākhyam /
taraṅkottaraṃ taraṅgitam /
"taraṅgitaṃ yadyutirurmikalpā /
" sāśru utkaṇṭhitam /
"utkaṇṭhitaṃ rāganibaddhabāṣpam /
" yojayati-atrākekaretyādi /
nanvākūtaprasādapremṇāṃ guṇavacanatve 'pi samāsataddhitādyarthaistirodhānamityata āha-prasādisapremetyādi /
samāsādayo hi sambandhābhidhāyinaḥ /
sambandhaśca siddharūpo guṇātmā /
na guṇāvacanānāṃ svabhāvaṃ bhinatti /
sākūtaṃ satprema iti samāsaḥ /
prasādītitaddhitaḥ /
nigamayati-evamayamiti /
vyastatvena ubhau samastatvena eketi tridhā /
"guṇakriyāyaugapadye trividhaḥsyātsamuccayaḥ "/
samuccayāntarāyāha-ekamiti /
sūtram -
ekasya siddhihetau anyasya tatkaratvaṃ ca
ekasmin kasyacit siddhihetau spardhayā anyasyāpi tatkaratvaṃ samuccayaḥ /
vyācaṣṭe-samuccaya ityādi /
ityevetyanuṣaṅgakathanam /
samādhivaidharmyāyāha-na cāyamiti /
ekaḥ paryātpaḥ sādhakaḥ /
anyaḥ kākatālīyavṛttyā cetsamādhiḥ /
yathā khale kapottāḥ spardhayā pratisvaṃ ahamahamikayāvataranti /
tathā bhāve samuccayaḥ iti mahān bhedaḥ /
khale kapotā asyāṃ santi nītāviti khalekapotikā /
matvarthīyaḥ ṣṭhan /
nanu kākatālīyaṃ iti kathamucyate /
kākasyāgamanaṃ yādṛcchikaṃ tālasya ca pātaḥ /
tena patatā kākasya vadhaḥ /
evaṃ devadattasya āgamanaṃ dasyīnāñcacopanipātastaiśca tasya vadhaḥ /
tatra devadattatasyusamāgamaḥ kākatālasamāgama iveti eka upamārthaḥ /
tadvadhaḥ kākavadha iveti dvitīyaḥ /
ādyaḥ samāsārthaḥ kākatālamiti /
dvitīyastadvitārthaḥ kākatālīyamiti /
samāsaścāyam /
asmādeva jñāpakāt "samāsācca tadviṣayā"dākasmika ivārthecchro bhavatīti /
tadviṣayādivārthaviṣayādityarthaḥ /
evamardhajaratīyaṃ ajākṛpāṇīyaṃ ghuṇākṣarīyamityādausamāsataddhitau jñeyau /
bhedānāha-eṣa iti /
kulamiti /
yairjano darpaṃ vrajati, ta eva tavāṅkuśāḥ unmārganivārakāḥ /
yojayati-atrāmālinyeti /
amālinyaṃ śobhanatvahetuḥ /
ekaikaṃ caitanyasya tatkaratvaṃ darśayati-durvārā iti /
manmathasuhṛdvasantādiḥ śaṭho vañcakaḥ /
yojayati-atra smareti /
navavayaḥ prabhṛteḥ kathamaśobhanatvam ityata āha-navavaya ityādi /
śaśīti-śaśyādi viśeṣyaṃ śobhanaṃ dhūsaratvādi viśeṣaṇavaśādaśobhanamiti viśiṣṭasya dvairūpyam /
tatra tathāvidhaiḥ kāminyādibhiḥsamuñcīyate /
yojayati-atra śaśina ityādi /
anyathā tu na yojanīyamityata āha-na tvatreti /
na vyakhyeyastathā /
sadasadyogavivakṣaṇāditi śeṣaḥ /
atrākṣipati-nanu nṛpeti /
nṛpāṅgaṇa khalayordvayorapyaśobhanatvādanye śobhanā iti katham /
na tathā samuccayaḥ /
pariharati-naitaditi /
viśiṣṭasya dvairūpyaprakrame dvayoraśobhanatvam /
prakramabhedo vākyadoṣaḥ /
prakramabhedā valambena cānyairdeṣāntaraṃ udbhāvitamityāha-ata eveti /
viśeṣyāntaraṃ śobhanaṃ khalatvarūpaṃ tvaśobhanamiti sahacarabhinnor'thaḥ /
ata itthaṃ vivakṣiṇīyamityāha-prakṛte tviti /
tathāpi na doṣanivṛttirityāha-evamapīti /
pūrvodāharaṇe sadasadyogamāśaṅkate-nanu durvārā iti /
smaramārgaṇādīnāṃ śobhanatvaṃ durvāratvādīnāmaśobhanatvamiti pratīteḥ /
pariharati-naitaditi /
vivakṣābhede gamakamāha-ata eveti /
sundaratvenāntaḥ praviṣṭānāmapi śaśyādīnāṃ dhūsaratvādinā vaiyarthyahetutvamupasaṃhṛtam /
durvāretyatratvitthaṃ "śaṭhaḥ kathaṃ soḍhavya" iti sarvathā kaṣṭatvamevopasaṃhṛtam /
nigamayati-tasmāditi /
ekakriyāyāmanyasya kriyā tvanyaḥ samuccayaḥ /
sadasaddvaidhayogena satridhā saṃvyasthitaḥ //
iti //
samādhyarthaṃ sūtram-
kāraṇāntarayogāt kāryasukaratvaṃ samādhiḥ
ārabdhasya kāryasya kāraṇāntarayogāt samyagādhānaṃ samādhiḥ /
vyācaṣṭe-kenaciditi /
samuccayeti saṅgatyuktiḥ /
samuccayavaidharmyaṃ smārayati-tadvailakṣaṇyamiti /
mānamiti /
pādapatane kāraṇe garjitaṃ kāraṇāntaram /
yojayati-mānanirākaraṇa iti /
upakāpareti saukaryaprakāśanam /
samādhiḥsamyagādhānaṃ kāraṇāntarayogataḥ /
saṅgatyarāyāha-evaṃ vākyeti /
pratyanīkārthaṃ sūtram /
pratipakṣatiraḥsākāśaktau tadīyatiraskāraḥ pratyanīkam
balavataḥ tiraskārāśaktau tadīyatiraskāraḥ pratyanīkam /
vyācaṣṭe-yatra balavadityādi /
tatsambandhinaḥ balavatsambandhinaḥ /
taṃ bādhituṃ balavantaṃ bādhitum /
atra dṛṣṭāntamāha-yathā anīka ityādi /
prayojanamāha-pratipakṣeti /
yasya kiñciditi /
yasya kṛṣṇasya /
vigrahaḥ kalahaḥ /
kāntena bakreṇa sadṛśākṛtiḥ /
yojayati-atra rāhoriti /
tattiraskārāditi prayojanoktiḥ /
tadīyasya tiraskāraḥ pratyanīkamaśaktitaḥ /
pratīpārthaṃ sūtram-
upamānasyākṣepa upameyatākalpanaṃ vā pratīpam
upameyasyaiva puṣkalaguṇatvavivakṣaṇenopamānasya kaimarthakyaṃ prātikūlyādekaṃ pratīpam /
yañcopamānāntarārthaṃ prasiddhopamānasyopameyatvakḷtpiranādarāt dadvadvitīyam /
vyācaṣṭe-upameyasyaivetyādi /
yatra ceti /
cakṣuṣa eva muṇḍamālātvamiti kuvalayadāmno nairarthakyam /
alaṅkārāntarasaṃbhedenāparamudāharati-lāvaṇyeti /
lāvaṇyaukastvādiguṇānāmupameya eva pauṣkalyādindvādyupamānānāṃ kaimarthakyam /
saṃbhedamanusmārayati-atra yathāsaṅkhyamapīti /
e ehīti /
e ityāmantraṇe /
ayi ehi tāvatsundari karṇāṃ dattvā śṛṇu vacanīyam /
tatava mukhena kṛśodari candra upamīyate janena //
candrasyopamānatvaṃ vacanīyamiti kathanāt candrasya nikṛṣṭatvenopameyatvena kalpanam /
prayojanaṃ tu mukhasyopamānatā /
yojayati-atropamānatveneti /
kvacit upamānasya sataḥ upamānatvameva nyakkaraṇādalaṅkāraṃ samutthāpayatītyāha-kvacitpunariti /
garvamitir /
idṛśāni nīla nalināni santīti upamānāvirbhāvaḥ /
evaṃ niḥsāmānyasya locanayugalasya nyakkāraḥ /
yojayati-atrotkarṣeti /
yathātropameyasya upamānāsahatvaṃ, tathaiva atiprakarṣādupamāna bhūmimapyatipatate /
upamānatvakḷtpirapi pratīpamityāha-aneneti /
ahameveti /
dāruṇātvakāṣṭhāprātpasya hālāhalasya durjanavacano upamānatākḷtpirnyakkārāya /
tadetadyojayati-atra hālāhalatvamiti /
upamānasya kaimarthyādupameyatvakalpanāt /
dvidhā pratīpaṃ kkāpyetadupamānatvato 'pi ca //
nimīlitārthaṃ sūtram-
vastunā vastvantaranigūhanaṃ nimīlitam
vastu vastvantaraṃ sahajena lakṣmaṇā yannigūhayati āgantukena vā tannigūhitatvānnimīlitam /
vyācaṣṭe-sahajenetyādi /
sāmānyato bhedamāha-na cāyamiti /
tasya hi guṇasādhāraṇyādbhedānupalakṣaṇam /
asya punarutkṛṣṭena guṇena nikṛṣṭasya sthaganam /
apāṅgeti /
aṅgelīlayā iti sphuritam itthaṃ līlayā prasasāretyarthaḥ /
dṛktāralyā dinā sahajena lakṣaṇena līlā madodayahetukaṃ dṛktāralyādi tirodadhāti /
yojayati-atra dṛktāralyeti /
ye kandarāsviti /
tvatpādaśaṅkitadhiyaḥ tvadā pātaśaṅkācakitāḥ /
atra himamā gantikalakṣaṇābhyāṃ kamparomāñcābhyāṃ bhayakṛtau kamparomāñcau sthagayati /
yojayati-atra himādrīti /
nijenāgantunā vāpi lakṣaṇenānyagopanam /
nimīlitākhyo 'ṅkāraḥ dviprakāraḥ prakāśitaḥ //
sāmānyārthaṃ sūtram-
prastutasyānyena guṇāsāmyādaikātmyaṃ sāmānyam
prastutasya aprastutena guṇasāmyādekarūpatvaṃ sāmānyayogātsāmānyālaṅkāraḥ /
vyācaṣṭe-yatra prastutasyetyādi /
apahnuterbhedāyāha-na ceyamiti /
apahnutau hi prakṛtaniṣedhenāprakṛtapratiṣṭhāpanam ihatu na tathā /
kiṃ tarhi? aikātmyam /
malayajaraseti /
dantapatraṃ karidaśanatāṭaṅkam /
avibhāvyatā gatiraikātmyaliṅgam /
yojayati-atra malayajeti /
prastutasyānyatādātmyaṃ sāmānyaṃ guṇasāmyataḥ /
taduṇārthaṃ sūtram-
svaguṇātyāgādatyutkṛṣṭaguṇāsvīkārastadguṇaḥ
parimitaguṇasya vastuno 'tyutkṛṣṭaguṇasvīkārastadguṇaḥ /
vyācaṣṭe-yatreti /
nirvakti-tasyeti /
nimīlitādbhādamāha-na ceti tatra hi vastvantaranigūhanam /
iha tvanigūhitasya tadguṇenoparāgaḥ /
vibhinneti /
aruṇena varṇābhedaṃ nītā rathavāhā yatra vaṃśāṅkuranīlairmarakataratnaiḥ prabhayā punaḥ svāṃ prabhāṃ āninyire /
atrāśvānāmāruṇye tadguṇatā /
āruṇyasya ca hārityena /
yojayati-atra ravīti /
tadguṇāḥsvaguṇatyāgādutkṛṣṭasya guṇagrahaḥ /
sati hetau tadrūpānanuhāro 'tadguṇāḥ
tadruṇaviparīto 'tadguṇaḥ /
saṅgatiṃ vyācaṣṭe-tadguṇeti /
utkṛṣṭaguṇavastupratyāsaktau hi nyānaguṇasya tadguṇasvīkāro nyāyopapannaḥ /
prasyāsattā vapyananuharaṇamatadguṇālaṅkāraḥ /
nirvakti-tasyotkṛṣṭasyeti /
yadi veti /
niruktyantaramanuharaṇāhetau satyapi ananuharaṇāt atadguṇaḥ /
atra vigṛhṇātitasyā prakṛtasyeti /
itthamiyaṃ dvidhā /
dhavalo 'sīti- dhavalo 'si yadyapi sundara! tathāpi tvayā mama rañjitaṃ hṛdayam /
rāgabharite 'pi hṛdaye subhaga! nihito na rakto 'si //
dhavalo yuvā valakṣaśca /
rāgabharitahṛdayanidhāne 'pyaraktatvamatadruṇāḥ /
gāṅgamiti /
aṅgeti sambodhanam /
cīyate upacīyate /
atra aprakṛtarūpānanuhāraḥ /
ubhayatra yojayati-pūrvatretyādi /
prathamārdhe ko 'laṅkāra ityata āha-dhavalo 'sīti /
dhavalasyāpi rañjane atadruṇatvaṃ sphuṭameva /
yataḥ kāryakāraṇeti /
viṣamavaidharmyaṃ vyaktam /
na tadruṇe 'nuhārastu guṇatādrūpyayordvidhā /
uttarārthaṃ sūtram-
uttarātprakṣonnayanamasakṛdasambhāvyamuttaraṃ cottaram
praśrānupādāne 'pyuttarā dunnayanamekamuttaram upāttasya ca praśrasya yadasambhāvyamasakṛduttaraṃ taddvitīyam /
vyācaṣṭe-yatrānupanibadhyamāna ityādi /
ativyātpiṃ pariharati-na cedamiti /
trairūpyanirdeśo hyanumānalakṣaṇam /
dvitīyasya svarūpamāha-yatra ceti /
tatra niyamamāha-tacceti /
atra ativyātpiṃ pariharati-na ceyamiti /
parisaṃkhyāyāṃ vyavacchredyavyavacchedakabhāvaḥ vivakṣyaḥ /
atra svavivakṣā /
ekākinīti-kiṃ yācase vāsayācanena kimityarthaḥ /
kā visameti /
kā viṣamā daivagatiḥ kiṃ (labdhaṃ)yajjano guṇagrāhī /
kiṃ saukhyaṃ sukalatraṃ kiṃ duḥkhaṃ yat khalo lokaḥ /
yatra daivagatyādi gūḍhatvādapratisambhāvyam /
uttaraṃ yojayati-pūrvatretyādi /
asakṛditi /
nānātvaniyamoddhāṭanam /
"uttaraṃ praśrapiśunaṃ asambhāvyottaraṃ dvidhā /
" saṅgatyantarāyāha-itaḥ prabhṛtīti /
sūkṣmārthaṃ sūtram-
saṃlakṣitasūkṣmārthaṃprakāśanaṃ sūkṣmam
iṅgitādibhiḥsaṃlakṣitasya sūkṣmārthasya vidagdhāya prakāśanaṃ sūkṣmam /
vyācaṣṭe-iha sūkṣma ityādi /
kuśāgravattīkṣṇā kuśāgrīyā /
ata idamiṅgitākārābhyāṃ dvidhā /
ākūtavyañjitāśceṣṭāṃ iṅgitaṃ buddhikāritāḥ /
ākārāḥ punarāmnātāstā evābuddhikāritāḥ //
yathā- tārāpuṭabhrūddaṣṭyādervikārāniṅgitaṃ viduḥ /
ākārāḥsattvajā bhāvā ādyā buddhyāpare 'nyathā //
saṅketeti-kālamanasaṃ kālaṃ jñātumanasamityarthaḥ /
netrārpitākūtaṃ netrābhivyañjitabhāvamityarthaḥ /
saṅketakālamanaso jñānaṃ bhrūkaṭākṣādi /
tadīyeṅgitena jñātveti sūkṣmārthaṃ salakṣaṇam /
padmanimīlanaṃ tu prakāśanam /
yojayati /
atra saṅketeti /
vaktrasyantīti-svedena ākārastena kuṅkumabhedāt puruṣāyitajñānaṃ sūkṣmārthaṃsaṃlakṣaṇam khaṅgalekhastu tatprakāśanam /
yojayati-atra svedeti /
sūkṣmaṃ tu sūkṣmaṃ saṃlakṣya vidagdheṣu prakāśanam /
iṅgitākārataḥ sūkṣmasaṃlakṣaṇāmiti dvidhā //
vyājoktyai sūtram-
udbhinnavastunigūhanaṃ vyājoktiḥ
kutaścinnimittāt prakāśyāsyagūḍhavastuno vyājavacasā nigūhanaṃ vyājoktiḥ /
vyācaṣṭe-yatra nigūḍhamityādi /
vaḥsvantaraprakṣepeti niruktiḥ /
śailendreti /
pratipādyamānā dīyamānā /
ādiśabdāt stambhavepathū /
vidhivyasaṅgaḥ kriyāśaktiḥ /
śailāntaḥpureṇa mātṛmaṇḍalena gāṇaiśca dṛṣṭaḥ /
yojayati-atra romāñceti /
asāmañjasyaṃ śamayitumāha-yadyapītyādi /
apalāpamātraṃ cintayeti sasmitasvakathanāt punaḥ prakāśanaṃ lakṣaṇatayāna cintanīyamiti bhāvaḥ /
ullekha uṭṭaṅkanam /
avyāsimāśaṅkate-nanvapahnutīti /
uttaraḥ prakāraḥ apahvavāya sādṛśyaṃ ityevamātmakaḥ /
pariharati-satyamiti /
tatra tathoktiḥ udbhaṭasiddhāntāśrayeṇa /
tanmate vyajostyanupavarṇānāt tathāpahnutisambhavaḥ /
iha tu vyājoktyupavarṇanāt so 'pahnuti prakāra eva nāstītyekaivāpahnutaḥ /
ata iyaṃ vyājoktireva /
vyājoktirtryājavacanenodbhinnasya nigūhanam /
apahnavāya sādṛśyam iṣṭā nāpahnutiryataḥ //
vakroktyarthaṃ sūtram-
anyathoktasya vākyasya kākuśleṣābhyāṃ anyathā yojanaṃ vakroktiḥ
ekābhiprāyeṇoktasya vākyasya kākuśleṣābhyāṃ anyathābhiprāyeṇa yojanaṃ vakroktiḥ /
sasaṅgatikaṃ vyācaṣṭe-uktivyapadeśeti /
guruparatatreti /
dūrataraṃ gantumudyata iti nāyikoktirasau /
guruparatantratayā asau guruparatā samaye 'smin naiṣyati na neṣyatīti kākugarbhasakhyuktiḥ /
yojayati-etadvākyamiti /
nanu gamanavidhiniṣedhau śābdau /
tasmādramananiṣedhavidhiryojitau /
ata āha-kākuvaśetir /
idṛśi viṣaye kākorniṣedhadyotakatvāt viparītārthasaṃkrāntiḥ /
aho keneti-dāruṇā ghorā kāṣṭhena ca /
yojayati-atreti /
tvaṃ hālāhaleti /
hālāhalavān mūrchrāṃ karoṣīti devī /
devastu hālāṃ surāṃ na vibharmi nāpi ca halaṃ sīram /
kiṃhalavattayā hāliko 'si iti punardevī /
govāhane śaktasyahālikataiva satyamiti /
atra hālāhaleti sabhaṅgaśleṣaḥ /
vijaya iti /
kulakātmakaṃ vākyam /
vijaye iti devīkartṛkaṃ vijayāsaṃbodhanam /
devasyoktau jitvaratāyāṃ śakto 'smi /
na tu tryakṣo 'hamakṣadvayasadbhāvāditi /
akṣa śabdaḥpāśavacanaḥ /
kiṃ ma iti devyāha /
durodareṇa lambodareṇa nārthaścet gaṇapatiparasaratu /
devyāha-ko dveṣṭi vināyakam? deva āha-ahiloka iti /
iha vināyako garuḍaḥ /
candreti /
candragrahaṇena indu paṇena vinā na rame iti devī /
devastu candragrahaṇāpekṣā cedrāhurāhūyatām /
hā rāhāviti /
rāhausthite hā! kasya rakiriti devī /
devastu hārārago 'panīyatāmiti /
vasturahiteneti /
vasudraviṇāṃ vasavo 'ṣṭauca /
āropayasīti /
aṅkaḥ aṅkanañcanañcalanaṃ utsaṅgaśca /
iti(kṛta)paśupatipiti /
pāśakā akṣāḥ /
nanu vicchittirūpatvāt sarva evālaṅkāro vakroktirityata āha-vakroktīti /
anyathā yojanaṃ vākye vakroktirabhidhīyate /
dviprakārā ca vijñeyā kākuśleṣasamāśrayāt //
svabhāvoktyarthaṃ sūtram-
sūkṣmavastusvabhāvasya yathāvadvarṇanaṃ svabhāvoktiḥ
kavipratibhāgocarasya svabhāvasya samyagvarṇanaṃ svabhāvoktiḥ /
vyācaṣṭe-iha vastviti /
ata eveti /
kavimātra gamyatvāt /
kavinā nirmita eva /
uktivacanam uktiśabdaḥ /
anena saṅgativaidharmyaṃ varṇayiṣyata ityāha-bhāviketi /
huṅkāreti-kuntalagatikaṇḍūvyapanayane tanvyā huṅkāraḥ kṛtinaḥ karṇāvataṃsībhavet /
kīdṛśaḥ ? cañcupuṭākārayā nakhakoṭyā yadvyāghaṭṭanaṃ tenoṭṭaṅkitaḥsītkāropaśobhi ca /
kīddaśasya? pṛṣṭhaśliṣyatkucāṅkapālīsukhenākekaradṛśaḥ /
svabhāvoktirbudhonneyavastusvābhāvyavarṇanam /
atha pratītivaicitryāttāratamyanirūpaṇaiḥ /
bhāvikaṃ dūradurlakṣaṃ vyaktaṃ vyākriyatetamām //
tatra sūtram-
atītānāgatayoḥ pratyakṣāyamāṇatvaṃ bhāvikam
bhūtabhāvinoḥ arthayoḥ atyadbhutatvādanākulasambandhaśabdasamarpitatvācca pratyakṣāyamāṇātvaṃ bhāvikam /
vyācaṣṭe-atītetyādi /
kavigateti /
kavibhāvasya śrotari pratibimbatāpattirbhāvikamityarthaḥ /
bhāvo veti /
bhāvi bhāvikasya bhāvanaikaprāṇatvāt /
niruktyantaraṃ, so 'trā(stī0)ti /
bhāvikamityanuṣaṅgaḥ /
nanu munirjayatītyudāhariṣyamāṇe bhūtabhāvinoḥ pratyakṣatā bhrāntiḥ kiṃ neṣyata ityata āha-na ceyamiti /
bhūtabhāvinorbhūtabhāvitvenaiva pratyakṣībhāve kā bhrāntiriti bhāvaḥ /
nanu bhūtabhāvinorbhūtabhāvitvena prakāśane vastuvṛttamātramityata āha-nāpi rāmo 'bhūdityādi /
rāmo 'bhūditi vastuvṛttāntamātre hi na pratyakṣāyamāṇatā /
iha tu sphuṭasya pratyakṣatvasya upalambhaḥ /
na hi pratyakṣatvena adhyavasāyādatiśayoktirityata āha-nāpīyamiti /
tatra hetuḥ /
anyasyānyatayeti /
atiśayoktau hi anyadanyatayā adhyavasīyate iha tu na tathā /
bhūte bhāvini pratyakṣatveca anyatvādhāyavasāyābhāvaḥ /
etadupadarśayati-na hi bhūtabhāvīti /
bhūtam abhūtatvena bhāvina abhāvitvena nā dhyavasīyate /
etadviparyayo 'pi nāstītyāha-abhūtabhāviveti /
yañcātra pratyakṣatvaṃ tadapyanyathā adhyavasīyate ityāha-na cāpīti /
viparyayo 'pi nāstītyāha-apratyakṣaṃ veti /
nanubhūtabhāvinoḥ apratyakṣayoḥ pratyakṣāyamāṇatvam anyathādhyavasāya ityata āha-na hi pratyakṣatvamiti /
yadi pratyakṣatvaṃ kevalavalastudharmaḥ tadā bhūtabhāvinorapratyakṣatā /
vartamānasya tu pratyakṣatvam iti bhavedvyavasthā /
na hi pratyakṣatvaṃ kevalavastudharmaḥ /
kiṃ tarhi? pratipattrapekṣayaiva pratyakṣasyeti vastudharmatā /
na hi pratipattāramanapekṣya vastuni pratyakṣatā nāma kācit /
atra prāmāṇikasaṃvādāyāha-yacadāhurityādi /
yo hyarthaḥ svagrahakapratipattuḥ jñānaprakāśaṃ svānvayavyatirekāvanukārayati /
svayamasti cet jñānapratibhāso 'sti, nāsticennāstīti vyavasthāpayati /
sa pratyakṣa ityarthaḥ /
ataḥ pratyakṣatvaṃ na kevalaṃ vastudharmaḥ pratipattustu sāmagrī tatra upayujyata ityāha-kevralamiti /
asāmagrīke pratipattari na vastu pratyakṣībhavatītyetāvadvaktuṃ śakyate /
na tu pratipattrana pekṣeti bhāvaḥ /
tāṃ sāmagrīṃ vivecayati- sā ceti /
lokayātrāyāṃ laukikārthaṃ pratyakṣīkaraṇe deśakālādivyavadhānādatīndriyer'the yoginām aikāgṣātmakabhāvanārūpā /
sākṣātkaraṇasāmagrī kāvyavastugatamatyadbhutatdhaṃ yojayati-(sā ceti / ) atyadbhutāni hi vastūni ādarapratyayena hṛdi sandhāryamāṇāni tathā bhāvanāṃ prayojayanti /
itthaṃ ca satilikayātrāyāṃ vartamānārthasākṣātkaraṇasāmagrī cakṣurādiryogināṃ kāvyatattvavidāṃ cātītānāgatārthasākṣātkaraṇabhāvanā /
ato yogivat kāvyatattvavidāmatītārthasākṣātkāro nānyathādhyavasāya iti nātiśayoktiḥ śaṅkyā /
nanu pratyakṣatayaiva pratīyante bhūtabhāvina iti pratīyamānotprekṣā kiṃ na syādityata āha-nāpi bhūtabhāvināmiti /
tatra hetuḥ - tasyābhimāneti /
abhimānaḥsaṃbhāvanā tadrūpasyādhyavasāya iti utprekṣāyā lakṣaṇam /
na hyatrāpratyakṣaṃ pratyakṣatayā saṃbhāvyate /
kiṃ tarhi? pratyakṣaṃ dṛśyate /
ato notprekṣā /
anutprekṣātve gamakāntaramāha-nāpi vastviti /
padārthagato hi ivārthaḥ upamāyāḥ prayojako notprekṣātve gamakāntaramāha-nāpi vastviti /
padārthagato hi ivārthaḥ upamāyāḥ prayojako notprekṣāyāḥ /
tatra hetuḥ-tasyā abhimāneti /
utprekṣā hi abhimānarūpā pratipattṝdharmaḥ /
tasmādabhimānagocara eva ivārthaṃ utprekṣāprayojaka iti bhāvaḥ /
atra saṃvādāyāha-yadāhurityādi /
sukhādivajjñānadharme 'bhimāne 'dhyavasāyoktirityarthaḥ /
nanu pratipattṝdharmo 'dhyavasāyastarhi prayoktuḥ kaveḥ na syādityata āha-kāvyaviṣaye ceti /
kavirapi khalu kāvye sahṛdaya eva /
ato neyamutprekṣā /
nanvadbhutadarśanāt pratyakṣatvamiheti kāvyaliṅgamityata āha-nāpyatyadbhuteti /
atyadbhutapadārthasākṣātkāro hi pratyakṣāyamāṇatve hetuḥ /
akāvyaliṅgatve hetumāha-liṅgaliṅgīti /
hetutve satyapi liṅgaliṅgibhāvena neha pratītiḥ /
tathātve pārokṣyaṃ prasajediti bhāvaḥ /
kathaṃ tarhi pratītirityata āha-yogivaditi /
nanvatyadbhutatvahetukā sacamatkārapratītiriha puraḥ sphuratīva /
ato 'tyadbhutatvahetuko rasavadalaṅkāra eva ityata āha-nāpyayamiti /
tatra hetuḥ -ratyādīti /
paripāṭyāpi sacamatkārapratīteḥ puraḥ sphuraṇā sādhāraṇī, athāpi na bhāvikarasavatorabhedaḥ /
kutaḥ? ratihāsādicittavṛttīnāṃ tadanurañjitatvena vibhāvānubhāvavyabhicāriṇāṃ ca yadā paramādvaitajñānivat mamaiva śatrorevetyādiviśeṣaparihārāt sādhāraṇyena hṛdayasaṃvādinī pratītiḥ tadaiva rasavato bhāvaḥ /
vibhānādīn rasavatprastutau vivecayiṣyena hṛdayasaṃvādinī pratītiḥ tadaiva rasavato bhāvaḥ /
vibhāvādīn rasavatprastutau vivecayiṣyāmaḥ /
iha tubhūtabhāvināṃ pratītirna sādhāraṇyena apitu pratipattuḥ tāṭsthyena /
sphuṭatayā tādasthyaṃ hi bhedaḥ /
yathā sāṅkhyādisiddhānāṃ bhede na sarvaṃ jānatāṃ pratītiḥ /
nanu tāṭasthyena pratītāvatītādisphuṭatvaṃ hetuḥ /
sphuṭapratītiśca pramukhe niṣpattau tu sādhāraṇyapratītireva /
ataḥ kathaṃ bhāvikamityata āha- sphuṭapratipattīti /
sphuṭapratipattinimittakasphuṭapratītyutthāpitabhāvikahetuka ityarthaḥ /
"munirjayati"tyādau hi kumbhasambhavādivṛttamādau tāṭasthyena atītādirūpatayā pratīyate tadaiva bhāvikasiddhiḥ /
athoktarakālaṃ pratipattṝpratīteḥ tādrūpyāpattyā vibhāvādīnāṃ sādhāraṇye rasavān bhāvikahetukaḥsyāt /
na caitāvatā bhāvikāpalāpaḥśakyata iti yāvat /
nanviha sundaravastusvabhāvaścenna varṇyeta tatastadapratyakṣāyamāṇatā /
ataḥsvabhāvoktirityata āha-nāpīyamiti /
tatra hetuḥ - tasyāṃ laukiketi /
svabhāvokterhi laukikānāmeva vastūnāṃ yaḥsūkṣmo dharmaḥ prekṣāvatpratibhaika samadhigamyastasya varṇane hṛdayasaṃvādaḥsādhāraṇyena /
iha punaratyadbhutatvenālaukikānāṃ vastūnāṃ pratītiḥ taṭasthatayā /
ato hṛdayasaṃvādātiriktānāmaṃsānāṃ vailakṣaṇyam /
nanu laukikavastupratītisādhāraṇye svabhāvoktiḥ, alaukikavastupratītisphuṭatvetu bhāvikamiti vyavasthā /
yadi laukikavastupratīteḥspuṭatvaṃ tadā kiṃ syādityata āha-kvacittviti /
laukikavastubalāt svabhāvoktiḥ /
sphuṭatvapratītibalāt bhāvikamataḥsaṅkaraḥ /
hṛdayasaṃvādasādhāraṇyāt svābhāvoktirasavatoryo 'yamabhedaḥ prasaṅgātpratītastatra vivecayati-na ca hṛdayasaṃvādeti /
svabhāvoktau rasavati ca yadyapi sādhāraṇyena hṛdayasaṃvādaḥsacetasāṃ, tathāpi nānayorabhedaḥ /
tatra hetuḥ - vastusvabhāveti /
satyapi sādhāraṇye vastusvabhāvasya saṃvādaḥ svabhāvoktau rasavati tu cittavṛtteḥ /
vastusvabhāvacittavṛttirūpatvāt anayoḥsaṃpāte tu saṅkaraḥ ityāha-ubhayasaṃvādeti /
samāveśaḥsaṅkaraḥ /
samāveśaghaṭane liṅgamāha-yatra vastugateti /
yatra cittavṛttisaṃvādavati viṣaye vastugatasūkṣmadharmavarṇanā syādityarthaḥ /
anyatratviti /
sūkṣmavastudharmavarṇanāvirahiṇi cittavṛttisaṃvādamātraśālini viṣaye rasavāneva /
nanu vyastasambandharahitasandarbhasamarpitatvamiha lakṣaṇaṃ tathātve ca prasādākhyo guṇa evetyata āha-nāpyayaṃ śabdetyādi /
iha yadyapi jhaṭityarthasamarpaṇaṃ śabdānākulatvahetakaḥ athāpi nāyaṃ prasādaḥ /
tatra hetuḥ - tasya hi sphuṭā sphuṭetyādi /
sphuṭo 'stu vākyārtho asphuṭo vā /
tadubhayagatatvena jhaṭiti samarpaṇaṃ prasādasvarūpam /
yadāha - śuṣkendhanāgnivat svacchrajalavat sahasaiva yat /
vyāpnotyanyat prasādo 'sau sarvatra vihitasthitiḥ //
iti //
atra śuṣkendhanāgnivadityasphuṭaṃ vākyārthaṃ prasyupamoktiḥ svacchrajalavaditi sphuṭaṃ prati /
ataḥsarvatra vihita sthititvena jhaṭiti samarpaṇaṃ rūpaṃ prasādasya /
asya tu prasāde jhaṭiti samarpitasya sphuṭatvena pratītau satyāṃ samanantaraṃ svarūpapratilambhaḥ /
svarūpaṃ hi asyaśrotari kavigatabhāvapratibimbanaṃ paunaḥpunyena cetasi viniveśasvabhāvabhāvanātmakaṃ vā /
tathāvidhasya tu pratibambanaṃ sphuṭapratītyuttarakālameva /
ataḥ prasādo 'syāṅgatvena prāksiddhikaḥ /
ayaṃ tu tadupakṛta(sa)manantara(sva)siddhikaḥ /
tato 'nya eva /
ado na kutracidantarbhīva iti nigamayati-tasmādayamiti /
sarvottīrṇaḥ bhrāntyādiṣu prasādaguṇāntaraśaṅkiteṣvekatrāpi nāntarbhāvayituṃ śakya ityarthaḥ /
itthaṃ lakṣaṇato 'syanānupapattiḥ kācit /
lakṣyato 'pi prācuryamityāha-lakṣye cāyamiti /
munirjayatīti /
mananāt muniḥ /
yogīndratvānmahātmā /
svayaṃ tu kumbhasaṃbhavaḥ /
tathāvidhena yena ekasminneva culuke pipāsoddhṛtaniravaśeṣārṇavārbhbhasi prasṛtigarte divyau amānuṣānubhāvātiśayau viṣṇordaśāvatāreṣu prasiddhāpadānau matsyakacchrapau yadṛcchrayā culukāntarbhāvāt paryākulaṃ luṭhantau dṛṣṭau /
atrātītavṛtto 'pi muniḥ alaukikatvenātyadbhutaḥsannādara pratyayena hṛdi sandhāryamāṇatvāt anākulasandarbhasamarpitatvāccapratyakṣāyamāṇaḥ tathāvidhaṃ kavibhāvaṃ pratipattṝṣu pratibimbayati paunaḥpunyena cetasi bhāvanāṃ viniveśayatīti bhāvakatvam /
prācuryārthamudāharaṇāntarāṇi-yathā vā harṣacaritetyādinā /
harṣacaritaprāraṃbhe hi devīṃ sarasvatīṃ abhiśatpavate krodhamunaye kruddhānāṃ vedānāṃ svarūpam upavarṇitam /
yathā - "roṣavimuktavetrāsanairoṅkāramukharamukhairutkṣepaḍolāyamānajaṭābhārabhari tadigbhiḥ parikarabandhabhramitakṛṣṇājinapaṭacchrāyāśyāmāyamānadivasairamarṣani ḥ śvāsaḍolāpreṅkholitabrahmayokaiḥ somarasamivasvedavisaravyājena stravadbhiḥ agrihotrapavitrabhāsmasmeralalāṭapaṭṭakuśatantucīvarībhirāṣāḍhibhiḥ praharaṇīkṛtadaṇḍakamaṇḍalumaṇḍalaiḥ mūrtaiḥ caturvedairiti" /
yojanāyāha-atra hi pratyakṣamiveti /
nanu varṇānāvaśāt pratyakṣāyamāṇatvaṃ kiṃ bhāvikaviṣayaḥ āhosvidanubhāvaviśeṣātpratyakṣāyamāṇasya sato varṇanamityata āha-ayaṃ tvatretyādi /
leśa ityalpāvaśiṣṭatā āha-varṇānāvaśāditi /
bhaṇitimāhātmyamāviṣkaroti - prattayakṣāyamāṇasyaiveti /
bhaṇitimāhātmyanairapekṣyeṇa nijānubhāvaviśeṣādeva pratyakṣāyamāṇatvamanusandhatte /
anātapatro 'pīti /
atra anātapatro 'pi sitātapatrairiva vṛtatvamacāmarasyāpi bālavyajanenaivopalakṣitatvam /
anubhāvaviśeṣādeva pratyakṣāyamāṇatvaṃ varṇyate na tu varṇanāvaśātpratyakṣāyamāṇatā /
itthaṃ viṣayadvaye avasthite bhāvikam ekatraivetyāha-atra prathamaprakāreti /
na prakārāntaragocara iti yaduktaṃ tatra hetuḥ - kavisamarpitānāmiti /
ye hi kavinā pratibhayā samarpyante mukhādau candratvakamalatvādayo dharmāsteṣāmevāṅkalāratvam /
na tu paramārthataḥsanniviśiṣṭānāṃ himāṃśulāvaṇyādīnām /
ato dvitīyaprakāre pratyakṣāyamāṇatvaṃ vastusanniveśīti na bhāvikālaṅkāraḥ /
yuktyantareṇāpi draḍhayitumāha-api ca śabdānākulatetyādi /
cakārādabhūtabhāvitvādayaḥ śabdānākulatā ceti hetavo bhāmahānuśāsane udbhaṭalakṣaṇe ca anākulatvarūpaṃ yadetadvyastasambandharahitaśabdasamarpitatvaṃ pratyakṣāyamāṇātvapratipādakamuktaṃ tat kathaṃ prayojakībhavet /
vastumanniveśidharmagatatvenāpi bhāvikasaṃbhave niṣpra yojanameva syāt /
ato na dvitīyaprakāre bhāvikamiti nigamayati-tasmādvāstavamevetyādi /
atra uttare prakāre nanu vāstave 'pi saundarye laukikatayā mā bhūdvicchittiḥ /
kaveḥ kakavinibandhasya vā vaktuḥ nibandhavaśādastyeva sakalavyavahartṛgocarībhātatā durapahnavāvicchittiḥ /
tatra kuto na bhāvikamityata āha-yadi tu vāstavamapītyādinā /
yadi vastusanniveśyapi saundaryanibandhavaśāt savicchittikaṃ prāñca ācāryāḥ svabhāvoktivadalaṅkāratayā varṇayeyuḥ tadā ayamapi vāstavasaundaryaviṣayatayā samāśaṅkito bhāvikaprakāro nātīva duḥśliṣṭa eva satyāṃ sāmagyām /
ayamihāśayaḥ-yathā hi svabhāvoktiḥ vāstavasaundaryāvalambinī vastusvabhāvasaukṣmyāt sādhāraṇyena sacotanasaṃvādācca vicchittimatī varṇitā tathaiva vāstavasaundaryāvalambitayā nibandhā dvicchitti viśeṣo 'yamalaṅkāratayā varṇanīya eva /
tathā ca satibhūtabhāvitvādi sāmagrīsadbhāve 'nyakalpanāgauravādayamapi bhāvikaprakāra iti unmīlanaṃ yogyatayā suśakameva /
unmīlitā ścollekhabhāvodayasandhiśabalatādaya atiprathana svātantrye 'pi cirantanasamayavyatikramaḥ syāditi /
amumevāśayamāviścikīrṣuḥ abhiyuktasaṃvādāyāha-ataivetyādi /
bhūtabhāvinaḥ pratyakṣā iva yatra kriyante ityetāvadeva bhāvikalakṣaṇamakāri yaiḥ khalu tairaśabdānākulatvādiva lakṣaṇatvenoktam /
nāpi vā vastusanniveśinaḥ /
saundraryasyanibandhādvicchittiḥ svabhāvoktitulyanayaśālinī alaṅkāratvena prasiñjitā /
ato bhūtabhāvipratyakṣavadbhāvikalakṣaṇasya bhāvikasya śabdānākulatvavāstava saundaryāvalambenāpi bhāvikaprabhedo 'bhyanujñāyate /
yata itthaṃ svabhāvoktipratiyogitayā mīmāṃsā pravartayitavyā, ataḥ samprati saṅgatimāha--svabhāvoktyā kiñciditi /
vāstavasaundaryatvaṃ sādṛśyam /
tacca laukikatvasūkṣmatvasphuṭatvasādhāraṇyatāṭasthyapratīttayādibhiḥ vaidharmyaprācuryāt alpakamityabhisandhāyoktaṃ-kiñciditi /
satyapi sādṛśyaṃ kiñcinmātraṃ athāpi nyāyasañcārāyehāsmābhiḥ lakṣaṇamasya kṛtam /
yo 'yaṃ pratyakṣavadbhāvastvatītānāgatārthayoḥ /
tadbhāvabimbanāccitte viniveśāccabhāvikam //
nāviparyayato bhrāntiḥ sākṣāttvānnetivṛttakam /
anyatvānadhyavasiternacātrātiśayoktitā //
na paraṃ vartamānārthaṃ dharmaḥ pratyakṣateṣyate /
pratipatrtanape kṣāyāṃ pratyakṣatvaparikṣayāt //
pratyakṣatve ca sāmagrī bhāvanādbhutavastujā /
prattayakṣatvaṃ na saṃbhāvyamiha notprekṣaṇaṃ tataḥ //
aliṅgaliṅgabhāvācca kāvyaliṅgaṃ na ceṣyate /
tāṭasthyātsphuṭasaṃvitteḥ na tadā rasavadbhramaḥ //
paścātsādhāraṇībhāve rasavāṃstannimittakaḥ /
sphuṭatvānnara svabhāvoktirlokottīrṇasya vastunaḥ //
svabhāvokteḥ rasavato bhedaḥsaṃvādabhedataḥ /
na prasādaguṇaścaitadyasyādauttarakālikam //
vāstave 'pi hi saundarye yogyatvādasya sambhavaḥ /
cirantanānurodhāttu tathā vyaktaṃ na kīrtitam //
bhāvike buddhisaṃvādo mayā syādyadi kasyatacit /
vyākhyāśilpasya nikaṣaḥ sa me dhīmānbhaviṣyati //
udāttāya sūtram-
samṛddhi maddhastuvarṇanamudāttam
samṛddhimato vastunaḥ kavipratibhotthāpitaiścarya varṇanamudāttālaṅkāraḥ /
sasaṅgatikaṃ vyācaṣṭe-svabhāvoktāvityādinā /
yathāvasthitatvaṃ laukikatvam /
āropitatvaṃ kakavikalpitatvam /
ava(saraḥ) prātpiḥ /
aiśvaryalakṣitamiti lakṣyapadaniruktiḥ /
muktāḥ kelīti-visūtratā chrinnasūtratā /
saṃmārjanībhiḥ prāṅkāṇāsīmni kṛtāḥ yatkarṣantīti vākyārthaparāmarśaḥ /
yadetatkarṣaṇaṃ tattyāgalīlāyitamityarthaḥ /
udāttaṃ tu samṛddhasya vastunaḥ kavivarṇanam /
udāttāntarāya sūtram-
aṅgabhūtamahāpuruṣacaritañca
pūrvamaiśvaryayoga udāttatvam /
iha punaścaritasya udāttatvam /
Original text: Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Edition: S.S. Janaki: Alamkara-sarvasva of Ruyyaka, with Sanjivani Commentary of Vidyacakravartin - Text and Study, Delhi : Meharchand Lachhmandas 1965 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0