Language

ENहिગુ
Scripture Library

Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Part 6180

ato 'nyasampāte saṅkaraḥ nyāyato vā daurbalye bādhyatvamityāhuḥ /
tatra svamataniravakāśatvamāviścikīrṣurāha-tatra pūrveṣāmityādi /
anekārthagojaratveneti pratyekamabhisambandhaḥ /
ādyaṃ prakāradvayaṃ prākaraṇikānekārthagocaratvaṃ aprākaraṇikānekārthagocaratvaṃ ca /
tadubhayamapi hi tulyayogitāyā viṣayaḥ /
tasyāḥ prastutānāṃ vā samānadharmābhisambandho lakṣaṇam /
yatrobhayarūpānekārthagocaratvaṃ tṛtīyaḥ prakāraḥ tatra tu dīpakaṃ prabhavati /
tasya prastutāprastutānāṃ samānadharmābhisambandho lakṣaṇaṃ yataḥ /
ataḥ śleṣaviṣathayo 'nenālaṅkāradvayena vyātpaḥ /
alaṅkārāntareṇāpi vyāpyata ityata āha-tatpṛṣṭheceti /
yata itthaṃ nāsya viviktaviṣayatā ato 'laṅkārāntarāṇi śleṣabādhitāni pratibhāmātrāvaśeṣāṇi bhavanti /
itthaṃ sati vivakto yaḥśāṅkito viṣayaḥ so 'pi avivikta evetyāha-yena dhvastetyādi /
itthaṃ vivikto yaḥśāṅkito viṣayaḥ so 'pi avivikta evetyāha-yena dhvastetyādi /
itthaṃ niravakarāśatvādanyabādhakatvamupapādya śabdārtho bhayaviṣayatāmasya upasthāpayitumāha-alaṅkāryetyādi /
alaṅkāryalaṅkaraṇabhāvo hi āśrayāśrayibhāvenopapanno loke karṇāśritaḥ karṇālaṅkāra iti /
ato raktacchradetyādāvarthāśrayaṇādarthālaṅkāro 'yaṃ , nālamityādau tu sphuṭaḥśabdabheda iti śabdālaṅkāraḥ /
nanu arthabhede śabdabhedo 'pi bhinna eveti raktacchradamityādāvapi na śabdaikyamityada āha-yadyapītyādi /
aupapattikatvāditi /
pratyarthaṃ śabdabheda ityupapattyā hi śabdabhedopapādanam /
pratītau punaraikyamevāvasīyate /
ataḥ sāhityasaraṇeḥ pratītyaikasāratvāt śabdaikyapratipādakadarśanāvaṣṭāmbhācca nāsti śabdabhedaḥ /
nālamityādau tu śabdabhedaḥ pratītyanurodhī /
ato raktacchadamityādau śabdaikyādekavṛntagataphaladvayanyāyena arthayoḥ śliṣṭatā, nālamityādau tu jatukāṣṭhanyāyena śabdayoreva /
raktacchadamityādau punaḥśabdālalaṅkāratāmāśaṅkate - pūrvātrānvayeti /
pariharati-na /
āśrayetyādi /
alaṅkāratvaṃ hi lokeśaṅkate-pūrvātrānvayeti /
pariharati-na /
āśrayetyādi /
alaṅkāratvaṃ hi lokenānvayavyatirekābhyāṃ vyavatiṣṭhate, api tvāśrayāśrayibhāvenaiva, ihāpi tadvadityarthaḥ /
eva mubhayālaṅkāratāṃ prasādhyabādhyabādhakabhāvavivecanamupakramate-evaṃ ca sakaletyādi /
itthaṃ niravakāśatvobhayālaṅkāratvasiddhau sakalakalamityādau śleṣa eva nopamā /
tatrahetuḥ - guṇakriyāsāmyavat śabdasāmyaṃ nopamāprayojakamiti /
sudhāṃṣubimbaṃ kalābhirupetaṃ parantu kalakalasahitamiti śabdasāmyameveha /
ata upamāpratibhotpattihetuḥ śleṣa evāvasīyate /
nanu niravakāśatvācchraleṣaścedvādhakaḥ, tarhi rūpakasamāsoktyoḥ kuto ca bādha ityata āha-śleṣagarbhetvityādi /
rūpakaṃ hi siddhaśleṣamutthāpya svasvarūpa eva viśrāmyatīti śleṣabādhakaḥ /
tatrāpi yadi śleṣaḥ pūrvasiddho rūpakamutthāpya yadi svarūpe viśrāmyati, tadā rūpakaṃ bādhyameva, yathā bhramimaratimityādau /
carcitaṃ caitat rūpakaprastāve /
rūpakaṃ pūrvasaṃsiddhaṃ śleṣamutthāpayedyapi /

tadā rūpakameva syādanyathā śleṣa iṣyate //
iti //
śliṣṭaviśeṣaṇoti /
samāsoktau tu śliṣṭaviśeṣaṇanibandhanāyāṃ viśeṣyāṃśasya gamyatvāt samāsoktireva bādhikā /
śleṣe hi vācyatvameva lakṣaṇam /
ato lakṣaṇavikalatvāt viśeṣaṇoṣvābhāto 'pi bādhya eva /
viśeṣaṇāntare 'pi śleṣasya bādhakatāṃ darśayitumāha-iha tvityādi /
jagatsu trayīmayatvena prathito 'pi vivasvān vāruṇīṃ prati yadagamat /
vāruṇī pratīcī dik surā ca /
ata evāstaśailā(tpatitaḥ) /
pātityaṃ adhaḥ pradeśasaṃyogaḥ upahatiśca patitatvādeva śuddhyaibaḍavāgnimadhyaṃ viveśetyarthaḥ /
vyācaṣṭe-vivasvato vastuvṛttetyādi /
loketrayīmayasya sato vāruṇī sparśato yau pati tatvāgrapraveśau, tābhyāṃ śleṣamūlayātiśayoktyā dve api vivasvatkriye 'dhyasite /
so 'yaṃ tatkriyā(ekakriyā)yogo nāma atiśayaḥ /
yadyapyekaiva kriyā kartṛbhedabhinnā satyabhedenādhyavasitā sa tu tatkriyā(ekakriyā)yogaḥ , taddhetukātiśayoktihetukā /
atra (utpre)kṣāyām /
ata eveti sarvanāmnā parāmṛṣṭo yo virodhālaṅkāraḥ viruddhacaraṇābhāsarūpaḥ tenālaṅkṛtor'thaḥ pātityarūpa hetutvenotprekṣyate /
śuddhyai iti ca phalatvena /
ato hetūtprekṣā phalotprekṣā ca /
virodhālaṅkāro 'pi sampannalakṣaṇa ityāha-virodhālaṅkārasya ceti /
ato virodhotprekṣālaṅkāyostulyakālatā ekavṛttantaḥ pā(ti)tā, uttarakālaṃ tu virodhopaśama iti pratītikramaḥ /
itthañca sati śleṣaḥ sarvabādhakaḥsan virodhālaṅkāraṃ bādhitvā pratibhāmātreṇāvasthāpayati /
virodhabādhe ca taddhetukotprekṣābādhaḥ siddha evetyāśayaḥ /
ataḥ śleṣa evāyam /
yatra tu nāṭakādau bhāvyarthopakṣepātmakaṃ bījanyāsalakṣaṇaṃ sūcakatvaṃ tatra mīmāṃsārthamāha-yatra tvityādi /
prastutābhidheyaparatve 'pi vartamānārthaniṣṭhatve 'pi /
upakṣepāparābhaidhānamiti /
upakṣepa iti tasya saṃjñā /
yadāha-"bījanyāsaḥ upakṣepa"iti /
arthadvayasyeti /
tatrārthadvayamabhaidhāgocaratvenānvitaṃ vaktuṃ neṣyate /
kiṃ tarhi? ekor'tho 'bhidheyaḥ prastutaḥ /
vakṣyamāṇastu sūcyaḥ /
ato na śleṣaḥ /
śleṣe dvayorabhidheyatvaniyamāt nāpi dhvaniḥ /
kutaḥ ? upakṣepyasya bhāvyarthasya asambandhenaupamyā vivakṣaṇāt /
śleṣadhvanivyatirekiṇī gatirapi nāsti, tatra kiṃ kartavyamityākṣepaḥ /
samādhatte-ucyata ityādi /
śleṣastu dvayorvācyatvābhāvāt sarvathā na pravartata iti dhvaneḥ eva viṣayo 'yam /
etadupapādayati-tathāhīti /

śabdaśaktimūle hi dhvanau vācyapratīyamānayoḥ sambandhābhāvāt sambandhāyaupamyaklṝtpiḥ /
sa(ca)sambandhaḥ aupamyānapekṣayā prakārāntareṇa yadi sūpapādaḥ tarhi upamādhvanau ko 'bhiniveśaḥ? na kārya eva, yato vastudhvanirapi tatra viṣaye sambagandhāntareṇopapannaḥ /
ata eva dhvanikṛtā śabdaśaktimūlo dhvaniḥ alaṅkārarūpo vasturūpaśceti dvidhā nyāyata uktaḥ- alaṅkāro 'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate /
pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbhavo dvidhā //
iti //
itthaṃ ca sati prakṛte 'pi sūcakatvasambandhāt śabdaśaktimūlo vastudhvaniravaseyaḥ /
atra udāharaṇam-sadyaḥ kauśiketi /
hariścandracarite nāṭake /
kauśaikadik ulūkadiśā harṣātmikā te hi prabhāte harṣeṇa kūjanti /
yadvā kauśika indraḥ , tasya dik prācī tadvijṛmbhaṇavaśāt /
prabhāte hi prācī pratāyate /
ākāśaṃ rāṣṭrasamaṃ icchyā tyaktvā valkalasadṛśadhūsarakāntidharaścandraḥ astaśailaṃ yau /
atha tatkāntāpi niśā samullāsibhiralikulaiḥ krandhantaṃ sutamiva kumudākaraṃ sāntvayantī tena saha kṣipraṃ pratasthe /
sūcanīye tvarthe viśvāmitrakrodhavaśāt icchyā rāṣṭraṃ tyaktvā vārāṇasīṃ prasthitaḥ /
tatkāntāpyauśīnarī krandantaṃ rohitāśvaṃ sutaṃ santvayantī tenaiva saha prasthiteti /
iha vastudhvanireveti darśayitumāha-atra prabhātetyādi /
nanu dhūsarakāntivalakaleti sutamiveti ca aupamyasambandhasadbhāvāt kathamayaṃ vastudhvanirityata āha-valkalasūtābhyāṃ tviti /
sūcanīyārthanairapekṣyeṇa sādṛśyaṃ hi saṃbhavati /
prakṛtārthaviṣayatvena tāvanmātreṇa viśramaṇīyaṃ sūcanīyer'the anupayogāt /
ataḥ prakṛtena saha sūcanīyasya sūcanasambandhācca śabdaśaktimūlo vastudhvanireva /
itthaṃ sarvatra nāṭakādau jñeyam /
atha yatra na tulyayogitā nāpi dīpakaṃ tatrāpi nāstyalaṅkārāntaravivikto 'sya viṣaya iti darśayituṃ āha-iheti /
atra viśeṣaṇānāṃ alakākarṣavaktrāsañjanādīnāṃ vallabhaparatayā prathamaṃ pratītiḥ /
atha itthaṃ vadantyāste lajjā pralīneti sakhīvyavahāke nahi nahīti vallabhasya nihnāvapuraḥsaraṃ kūrpāsakavalyapadeśaḥ kriyate /
atra hi na tulyayogitā dīpakaṃ vā ato vivikto 'yaṃ śleṣaviṣaya iti na śaṅkanīyam /
tatra hetuḥ- apahnavutervidyamānatvaditi /
codayati-vastuta iti /
apahnavo hi vastutaḥsādṛśyārthaṃ pravarttate iha tu sādṛśyaṃ apahnavāya pravṛttimiti nāyamapahnava iti codyam /
pariharati-na ubhayathāpīti /
bhūtārthasya prakṛtārthasya /
prakṛtāpahnavohyapahnutilakṣaṇam /
sa cobhayathāpi saṃbhavatīti apahnutiḥ /
atra saṃgrahaślokamāha-sādṛśyavyakta iti /
ādyāsādṛśyaparyavasāyyapahnavaru(pā)svaprastāve apahnutiprastāve /
dvitīyāpahnavaparyavasāyisādṛśyātmikā /
nigamayati-tenālaṅkārāntareti /
śabdasāmyaṃ bhavecchraleṣo viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ /
yadyeko 'prakṛtārthaścet bhedyāṃśe bhinnaśabdatā //
śabdārthobhayaniṣṭho 'yaṃ sarvālaṅkārabādhakaḥ /
pūrvasiddhasya cedaṅgaṃ tadā nyāyena bādhyate //

itthaṃ nyāyanirbhagharatayā anena prapañcito 'pi kāvyaprakāśakṛtā pratipadaṃ khaṇḍito 'yaṃ śleṣo 'laṃṅkāraḥ /
khaṇḍanayuktayastu anaucityānneha likhyante /
saṃpradāyaprakāśinyāṃ tu kāvyaprakāśaṭīkāyāṃ vitatya darśitā iti tat evāvadhāryāḥ /
aprastutapraśaṃsāṃ lilakṣayiṣuḥ viśeṣaṇavicchrittisaṅgatisamāpteḥ saṅgatyantaraṃ darśayati-prastutādaprastutetyādi /
tatra sūtram-
aprastutāt sā mānyaviśeṣabhāve kāryakāraṇabhāve sārūpye ca prastutapratītā vaprastutapraśaṃsā
sāmānyaviśeṣabhāvādi saṃbandhāvalambenāprastutāt prastutāvagatau aprastutapraśaṃsā /
vyācaṣṭe-ihāprastutasyeti /
nahyaprastutaṃ prastutaparakatvābhāve varṇanīyam, aprastutatvāt /
prastutapratyāyakaṃ ca saṃbandhaḥ /
tridhaiva sāmānyaviśeṣyabhāvaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sārūpyaṃ ceti /
tatra sāmānyādviśeṣasya viśeṣādvā sāmānyaviśeṣyabhāvaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ sārūpyaṃ ceti /
tatra sāmānyadviśesaṣasya viśeṣādvā sāmānyasya pratītiriti dvaividhyam /
evaṃ kāryakāraṇabhāve 'pi /
sārūpye tu yadyapi naivam, ataḥ pañcaprakāraḥ /
tathāpi sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvaividhyaṃ bhedāntaravatsārūpye 'pi /
athasarvaiveyaṃ vācyasya saṃbhavena ubhayarūpatayā ceti tridhā /
śliṣṭaśabdaprayoge tu śleṣeṇa na bādhyate prastutasyāvācyatvāt /
taṇṇātthītyādi /
tannāstikimapi(patyuḥ pra)kalpitaṃ(yannaniyati)gṛhiṇyā /
anavaratamanaśīlasya kālapathikasya pātheyam //
vyakhyātaṃ prāk /
sāmānyādviśeṣapratītiṃ darśayati-atra prahastetyādi /
etattasyeti /
tasya mukhāt etat kiyat /
vakṣyamāṇasya jāḍyāpekṣayā jāḍyamasya alpakamityarthaḥ /
etadityuktam /
kiṃ tat? kamalinīpatre pāthasaḥ kaṇaṃ muktāmaṇirityāmaṃsteti yat /
evaṃ mantā nātijaḍa ityarthaḥ /
sa evātijaḍaḥ yastu muktāmaṇidhiyā'dīyamāne tatra pāthaḥkaṇe aṅgulyagrakriyāpravilayini satimama maṇiruḍaḍīya gata iti antaḥśucā na nidrāti /
atra viśeṣātsāmānyapratītiṃ darśayati-atra jaḍānāmiti /
paśyāma iti-suhṛdā saha nāyikāvṛttāntopavarṇanarūpā nāyakoktiriyam /
kimiyaṃ prapadyata iti paśyāma iti dhiyā saṃlāpaparihārādirūpaṃ sthairyaṃ mayālambitam /
tayā tu "ayaṃ khalu śaṭhaḥ māṃ na kimapyālapatīti"kopa āśritaḥ /
ityanyonyavailakṣaṇyena darśanacature tasminnavasthāntare mayā vyājena hasitaṃ, tayāpi dhairyataharo bāṣpo muktaḥ /
udvāṣpāyāṃ tasyāṃ dhairyameva muktamityarthaḥ /
atra kāraṇātkāryapratītiṃ darśayati-atra tathā dhārādhiruḍheti /
mānanivṛttikārye prastute bāṣpamabhihitam aprastutatvena vivakṣaṇīyam /
indiriti-indurañjanena litpa ivetyanena mukhasya saundaryaṃ, mṛgīṇāṃ dṛṣṭīrjaḍitaiveti dṛkvāñcalyaṃ, vidrumadalaṃ pramlānāruṇimeveti adharaprabhā, kokilavadhūkaṇṭheṣu kāryaśyaṃ prastutameveti snigdhakaṇṭhatā, barhāḥsagarhā iveti ca keśabhāravaipulyaṃ pratīyate /
kāryātkāraṇapratīti darśayati-atra saṃbhāvyamānairityādi /

saṃbhāvyamānairutprekṣyamāṇaiḥ /
atrātivyātpimāśāṅkate-nanu kāryādityādi /
yena lambālaka iti-atra lambālakatvādinā kāryeṇa gajāsuravadharūpakāraṇapratītiḥ /
cakrābhighāteti-atra ratasyāliṅganavandhyatvacumbanamātraśeṣatvarūpakāryabhedādrāhuśiraśchedaḥ kāraṇam /
atrātivyātpiṃ darśayati-atra hītyādi /
pariharatinaiṣa doṣa iti /
dvayorapi prastutatve kāraṇāpekṣayā kāryopavarṇanasya sacamatkāratve taddvārā kāraṇapratyāyanaṃ paryāyoktaviṣayaḥ /
kāryasyā prastutatve tvaprastutapraśaṃsāyā iti vibhāgaḥ /
vibhaktaviṣayatayā nigamayati-evaṃ yatretyādi /
tādṛśamevaṃ, prakṛtameva /
āgūrayati sāmarthyādānayati /
itthaṃ ca sati prakṛtasyaca sataur'thasya svopaskārāya prakṛtānatarāgūraṇe paryāyoktameveci prathanāya punarāha-tataśca anayetyādi /
rājanniti /
kubjā śukabhojananiyuktā /
kumāreti saṃbodhanam /
tatsacivāḥsajagdhyādhikāriṇaḥ /
rājaśukaḥ śreṣṭhaśukaḥ /
atra rājaśukavṛttasyāpi nāyakapratāpāṅgatayā prakṛtatvāt paryāyoktameva boddhavyam /
anyeṣāṃ hṛdayamāha-anye tviti /
kāraṇarūpasya aripalāyanalakṣaghaṇasyar /
idṛśi viṣaye anyeṣāmaprastutapraśaṃsāsātve buddhāvapi na virodhaḥ kaścit /
dvayoḥ prastutatve paryāyoktam /
kāryasyāprastutatve tu aprastutapraśaṃseti vibhāgasyānā kūlatvāt ityabhiprāyeṇāha-sarvatheti /
atha etāni sādharmyodāharaṇatvena vijñeyānītyāha-etāni sādharmya iti /
vaidharmye tu unneyāni /
sārūpyahetukaṃ tu bhedam anayā nītyā sādharmyeṇa sujñānatvātāṃ vaidharmyaṇodāharati-dhanyā iti /
vaidharmyaṃ darśayati- atra vātā iti /
vācyasaṃbhave pṛthaṅnodāhartavyānītyāha-vācyeti /
kastvaṃ bho iti /
kastvamiti pṛṣṭa śākoṭakatarurvaktibhoḥ kathayāmītyādi /
tatra punaḥ praśraḥ-vairāgyādiva vakṣīti /
tatrottaraṃ-sādhu viditamiti /
atha kasmādidamiti praśne 'vaśiṣṭam uttaram /
asaṃbhavaṃ darśayati-atrācetaneneti /
nanvevamasaṃbhavatvaṃ prātpamityata āha-prastutaṃ pratīti /
pramukha eva śākoṭakavṛttasya āropitatva pratīteryujyata evāsambhavaḥ vācyasya jahatsvārthalakṣaṇāmūlatvena atyantatiraskārāt /
antaśchridrāṇīti-chridrāṇi randhrāṇi anarthadvārāṇi ca /
kaṇṭakāḥ pulakāḥ vidhātakāśca /
atra vācyer'the chridrāṇi guṇabhaṅgurībhāve heturityubhayarūpatā /
prastutatātparyeṇa pratīteḥ tadadhyāropāt saṅga(ta)meva /

tadidamāha-atra vācya ityādi /
śleṣagarbhatve caitadeva draṣṭavyam chridrakaṇṭakaguṇānāṃ śliṣṭatvādityāha-etadeva ceti /
asyārthāntaranyāsadṛṣṭāntābhyāṃ viṣayavivekaṃ darśayati-tadatreti /
arthāntaranyāse hi sāmānyaviśeṣyayoḥ kāryakāraṇayośca vācyatvaṃ(dṛṣṭānte tu)sarūpayoḥ vācyatvam /
sarvatraiva prastutasya gamyatve aprastutābhidhānādaprastutapraśaṃsaiva /
aprastutapraśaṃsā tu prastutāvagamo 'nyataḥ /
sā sāmānyaviśeṣādivicchrityā pañcadhā matā //
bhavetsādharmyavaidharmyayogataḥsā punardvidhā /
saṃbhane 'saṃbhavedvaidhe vācyasyātha punastridhā //
prastutasyāvagampatvātparyāyoktādvibhidyate /
iyamarthāntaranyāsād dṛṣṭāntālaṅkṛterapi //
arthāntaranyāsārthaṃ saṅgatimāha-uktanayeneti /
sāmānyaviseṣādisambandhayogata ukto nayaḥ /
tatra sūtram-
sāmānyaviśeṣakāryakāraṇābhāvābhyāṃ nirdiṣṭaprakṛtasamarthanamarthāntaranyāsaḥ
ābhyāṃ sambandhābhyāṃ samarthyatvena nirdiṣṭasya prakṛtasya samarthanamarthāntaranyāsa ityarthaḥ /
vyācaṣṭe-nirdiṣṭasyetyādi /
samarthanārhasya na tu samarthananirvyapekṣasya /
samarthakātpūrvaṃ paścādveti pūrvapaścādbhāve kāmacāra uktaḥ /
na tvapūrvatveneti /
nirdiṣṭatvenaiva pratītirnatvapūrvatvena /
apūrvatve ko doṣaḥ ityata āha-anumānarūpeti /
tathā pratītāvanumānarūpatvameva prasajedityarthaḥ /
bhedān saṃcaṣṭe - tatra sāmānyamityādi /
saṃbhavato 'pi vaicitryavirahiṇo bhedānapohati-hiśabdetyādi /
uṭṭaṅkitaṃ niṣṭaṅkitam /
anantaratneti-sannipāto bahūnāṃ saṅghātaḥ /
atra guṇasannipāte doṣanimajjanalakṣaṇaṃ sāmānyaṃ sādharmyeṇa viśeṣasamarthakam /
lokottaramiti /
puṃsāṃ lokottaraṃ caritameva pratiṣṭhām arpayati audāryaṃ pratiṣṭhāpayatītyarthaḥ /
na tu kulamiha nimittam /
vātāpitāpano 'gastyaḥ /
kalaśaḥ kulasthānīyastasya samudrapāne ko 'dhikāraḥ /
līlāyitaṃ caritasthānīyam /
atra agastyavṛttalakṣaṇo viśeṣaḥ sādharmyeṇa sāmānyasamarthakaḥ /
sahaseti-kriyā dhyavasāyaḥ sahasāvidhānarūpo hyāvivekaḥ āpadāṃ padam anenāpatpadatvarūpaṃ kāryaṃ sahasā vidhānābhāvarūpasya kāraṇasya vaidharmyeṇa samarthakam /
vimṛśyakāriṇāṃ sampado (vṛṇata)iti /
sahasāvidhānābhāvātmano vimṛśyakāritvasya kāraṇasya sampadvaraṇaṃ kāryaṃ sādharmyeṇa /
atra sādharmyasya prāthamikatvāt uttarārdhārthapuraskāreṇa yojayati-atra sahasāvidhānetyādi /
vimṛśyakāritvarūpasya kāraṇasyeti śeṣaḥ /

tasyaiva kāraṇasyetyarthaḥ /
pṛthvīti-dvitayaṃ pṛthvī bhujaṅgarūpaṃ tat tritaye kūrmarāja yuktadvitayātmani /
didhīrṣā dhārayitumicchā /
atrātatajyīkaraṇaṃ kāraṇaṃ sthirībhāvādikārye sādharmyeṇa samarthakam /
tadidaṃ yojayati- atra harakārmuketi /
aho hīti-āyuṣā bahvaparāddhaṃ hi suhyadaḥ parābhavaṃ dṛṣṭvā ridṛśamapriyaṃ vaktavyatvenāpatitaṃ yataḥ /
ta evara hidhanyā, suhṛtparābhavamaṭṭaṣṭvā ye kṣayaṃ gatāḥ /
atra sāmānyasya vaidharmyeṇa samarthakatvam /
yojayati-atrāyuḥ kartṛketi /
āyuḥ kartṛkeṇa hi aparādhenādhanyatvaṃ ākṣitpam /
āyurviruddhakṣayagamanaprayuktaṃ yaddhanyatvaṃ tadvaidharmyeṇa samarthakaṃ sāmānyamuktam /
anusmārayati-kāryatakāraṇātāyāmiti /
apoḍheṣvaudāsīnyamāviṣkaroti - hiśabdetyādi /
samarthyatve na nirdiṣṭaḥ prakṛto yaḥ samarthyate /
so 'yamarthāntaranyāsaḥ sāmānyādibhiraṣṭadhā //
paryāyoktārthasaṅgatiṃ śodhayati-evaṃ aprastuteti /
gamyaprastuveti /
pratīyamānārthaprastāvo hi vartate /
tatra sūtram-
gamyasyāpi bhaṅgyantareṇābhidhānaṃ paryāyoktam
pratīyamānasyāpi kāryādimukhena prakārānyacareṇābhidhānaṃ paryāyoktam /
vyācaṣṭe-yadevetyādi /
gamyasya sato 'bhidhānamākṣipyopapādayati-gamyasyaiveti /
bhaṅgyantareṇetyetadvivṛṇoti-na hītyādi /
nanu kāryādyabhidhāne gamyasya kathamabhidhānamityata āhakāryāderapīti /
aprastutapraśaṃsāto bhedaṃ nirūpitacaramanusmārayati-etacceti /
spṛṣṭāstā iti /
vyākhyātaṃ prāk /
yojayati-atra hayagrīvasyeti /
kāryaṃ mañjarīsparśaḥ /
paryāyoktaṃ tu kāryādidvārā gamyasya varṇanam /
aprastutapraśaṃsāto vācyasya prastutebhidā //
vyājastuteḥsaṅgatimāha-gamyatveti /
sūtram-
stutinindābhyāṃ nindāstutyorgamyatve vyājastutiḥ
stutyā nindāyā gamyatve ekā nindayā stutestvanyā /
ato vyājarūpāstutiḥ vyājena stutiriti ca vigrahaḥ /
vyācaṣṭe-yatra stutirityādi /
pramāṇāntarāt ābhāsīkaraṇakṣamāt /
anugamena arthānvayena dvitīyā tu nindāvyājena stutiriti āha-yatrāpīti /

ato yogavibhāgāt vyājastudidvayam /
nanu stutinindayorgamyāṃśasya prastutatvāda prastutapraśaṃsātaḥ ko bheda ityata āha-stutinindeti /
he heleti /
bodhisattvo jīmūtavāhanaḥ /
sa hi kadācideva parasya hitamādhāt tvaṃ tu ye yāvantastṛṣyanti, tebhyaḥsarvebhya eva vaimukhyalabdhānāmayaśobhārāṇaṃ prodvahane maroḥsāhāyarkaṃ karoṣi /
ato helājitabodhisattve tvayi stutivacovistaro(na)paryāpnotītyarthaḥ /
stuternindāgamakatvaṃ darśayati - atra viparīteti /
indorlakṣmeti /
urvīvalayatilaka indulakṣmādiṣu śyāmaleṣu satsu tvadyaśobhirnakiñciddhavalitaṃ iti stutirgamyate /
tadetadāha-atra dhavalatveti /
anavakḷtpiḥ aparyātpiḥ /
yatra tu gamyāṃśasya nyagbhāvastatra nāsyāḥsāmañjasyamiti darśayitumāha-kiṃ vṛttāntairiti /
atra vallabhā bhramati hantetyuktyā nindāyāḥsutiparyavasāyitvaṃ na sphuṭībhāvati, anaucityāditi kliṣṭatā /
tadetadāha-atra prakrāntāpīti /
vyājena vyājarūpā vā stutirvyājastutidvayam /
aprastutapraśaṃsātaḥ stutinindātmikā bhidā //
ākṣepārthaṃ saṅgatimāha-gamyatvameveti /
viśeṣo 'tiśayaḥ /
viśeṣapratipattigabhyaviṣayetyarthaḥ /
tatra sūtram-
uktavakṣyamāṇayoḥ prākaraṇikayoḥ viśeṣapratītyarthaṃ niṣedhābhāsa ākṣepaḥ
uktasya vakṣyamāṇasya vā prākaraṇikasya viśeṣapratītyarthaṃ ābhāsato niṣedhanam ākṣepaḥ /
vijātīyamidam ākṣepadvayaṃ jñeyam /
vyācaṣṭe - iha prākaraṇika ityādi /
tathāvidhasya vivakṣitasya /
ata eva vidheyasya sa kṛtaḥ aviṣaye pravartita ityarthaḥ /
ata eva bādhitasvarūpaḥ ābhāsībhavati /
nanu kimetena prayāsenetyata āha-tasyaitastayeti /
anyatheti /
viśeṣapratipattyarthatābhāve punarvidhiparyavasānāt gajasnānatulyatā syāt /
gajo hi snāta eva san sadyo dhūlidhūsaro bhavati /
tasya dvairūpyāyāha-sa ceti /
āsūtritābhidhānatvena abhidhātumupakrāntatayetyirthaḥ /
tatra kasya kaḥ prakāra ityata āha-uktaviṣayatvenetyādi /
kaimarthakyaṃ nirarthakatā /
āgūraṇam, sāmarthyāt sādhanam /
ato vijātīyatvamityata āha-evaṃ ceti /
ubhayatra niṣedhyāṃśo vibhinna ityāha-tatrokteti /
ato vailakṣyamityāha-tenātreti /
śabānupāttatvāditi /

niṣedhābhāsabalāyattatvāt śabdānupāttatā /
uktaviṣaya iti /
vastuno vastukathanasya niṣedhāddvaividhyam /
vakṣyamāṇeti /
vastuno 'nuktatvāt kathakhanasyaiva niṣedhaḥ /
tatrānyathā dvaividhyamāha-tatra sāmānyeti /
itthaṃ cāturvidhyam /
atra ca prakāraprakāribhāvahetuḥsāmānyaviśeṣabhāvo arthānapekṣa ityāha-śabdasāmyeti /
bālaśca iti /
bālaka! nāhaṃ dūti tasyāḥ priyo 'sīti nāsmākaṃ vyāpāraḥ /
sā mriyate tavāyaśa etadvarmākṣaraṃ bhaṇāmaḥ //
prasīdeti /
yati prasīdeti brūyāmasati kopa idaṃ vaco na ghaṭate /
evaṃ na punaḥ kariṣyāmīti cedbrūyāṃ tathā vidyamānasyābhyupagamaḥ, na me doṣo 'stīti cedbrūyāṃ tvaṃ punaridaṃ doṣābhāvavaco mṛṣetijñāsyāsi /
ataḥ kiṃ vaktuṃ kṣamamiti na vedmi /
suhaśca iti /
subhaga!vilambasva stokaṃ yāvadidaṃ virahakātaraṃ hyadayam /
saṃsthāpya bhaṇiṣyāmyathavāpa(vyati)krāma kiṃ bhaṇāmaḥ //
mama virahakātarahṛdayaṃ saṃsthāpya bhaṇiṣyāmītyanena jīvitasaṃśayaheturūpadravarūpadravaḥ? )āsūtritaḥ /
athavā vyatikrāma kiṃ bhaṇama iti tu tasyaiva pratyāsannataratvādbhaṇatyanarhatā /
jyotsneti /
atra virahavedanāvaśāt jyotsnāpikavacaḥ prabhṛtīnāṃ tamaḥkrakacādirūpāpattyā yato durantatā /
ato sā nyūnamityardhoktyā prāṇasaṃśayadaśopakṣitpā /
āḥkimathavā jīvitenetyanena tu tadvipatterarvāk prāṇopekṣātvā /
eṣu kramatoyojayitumāha-ādya ityādi /
"nāhaṃ dūtī"ti dūtitvarūpavastuniṣedhaḥ /
kimetasmin vaktuṃ kṣamamiti tūktiniṣedhaḥ /
tadubhayamapi uktaviṣayam /
ubhayatra niṣedhābhāsadyotyaṃ viśeṣamuddhāṭayati-tatra ceti /
vastuvācitvaṃ yarthārthavācitvam /
viśeṣo gamyata iti śeṣaḥ /
bhaṇyamānasya (prasāde)ti /
udīryamāṇasya idaṃ na ghaṭata iti niṣedhamukhenaiva /
uttarasminniti /
kiṃ bhaṇāma iti sāmānyadvāreṇa vaktumiṣṭasya jīvitasaṃśayādeḥ svarūpata eva bhaṇitiniṣedha ityarthavaśādāgūraṇam ityarthaḥ /
sā nūnamityaṃ śoktau jīvituṃ na śaknomītyaṃśāntarasya svarūpato bhaṇitiniṣedhādāgūraṇam /
ubhayatra dyotyaviśeṣaṇodghāṭanāyāha-tatra ceti /
atiśayakopajanakatvaṃ prasthānādhyavasāyāt /
atra sāmagrīṃ niṣkarṣati-evañceti /
ata ākṣepasvarūpamīdṛgityāha-teneti /

nanu niṣedhākṣepaḥ kiṃ na syādityata āha-vidhinā tviti /
vidhinā vidhyābhāsenetyarthaḥ /
vakṣyate sūtrāntareṇeti śeṣaḥ /
yata itthaṃ niṣedhena vidherākṣepaḥ atar idṛśi viṣaye nālaṅkāntaramityata āha-tataśceti /
yasmādātmasaṃbhāvanamata ānurūpyoktirnayujyata ityuktiniṣedhaḥ /
itthaṃ na snehasadṛśamityatrāpi yānaniṣedhaḥ /
ato 'yamuktaviṣaya ākṣepaḥ /
aviṣayaṃ darśayati-kevalamityādi /
atra hyaparityājyatādi bālyāderna niṣedhakamapi tu tasya sādhakameveti nākṣepabuddhiḥ kāryā /
kintu vyāghātaviśeṣetyanuyogapuraskāreṇa darśayati-kasyarhītyādi /
atra niṣkarṣāya ślokaḥ-tadiṣṭasyeti /
tasmāt kāraṇāt saukaryeṇa viśeṣasiddhyarthaṃ tasya niṣedhābhāsa ākṣepokteḥ nimittaṃ, na tu vastuto niṣedhaikatā /
ato yatra niṣedho vāstavo na tatrākṣepa iti sodāharaṇaṃ darśayati-iha tvityādi /
atra pūrva śloke daityā iva kāvyārthacorā luṇṭanāya yatpraguṇībhavanti, ataḥ kāvyāmṛtaṃ rakṣateti rakṣaṇaṃ vihitam /
uttaraśloke tu sarve yathecchaṃ gṛhṇantu loke 'pi na kṣatiriti, pūrvavihitaṅkāvyarakṣaṇaṃ sākṣānniṣidhyate /
tathā vāyoḥ kārāgṛhakḷptyai kandarāsu śilākavāṭadānaṃ vihitaṃ, uttaraśloke evaṃ cintārūpaṃ dainyaṃ mṛṣā kirātā marutāsaha nirodhanavairaṃ necchrandīti kavāṭadānaṃ sākṣānniṣedhyata iti naitadyugalakayugamākṣepodāharaṇam /
ākṣepābhāve yuktyantaramāha-camatkāro 'pīti /
vyaṅgyatvenāsya saṃbhavaṃ darśayati-ayaṃ cetyādi /
gaṇikāsviti /
gaṇikā dhanaparāyaṇāḥ satyaḥ sarvam asāmpratamācaranti yataḥ /
atastvayā viśvāso na kārya iti gaṇikāyā evoktau viśvāsaniṣedha ābhāsāyate /
dhanavaimukhyena śuddhasnehabhājana miyam iti pratīteḥ /
ato uktaviṣayo 'yamākṣepo vyaṅgyaḥ /
etaddarśayati-atra hi gaṇikāyā ityādi /
vyaṅgyatāyāmapyaviṣayaṃ darśayati-na tu sa vaktumiti /
yo 'mbunidheḥ paricche niṣedhābhāsa ākṣepaḥ prakṛtasyeṣṭasiddhaye /
sa uktaviṣaye vastu taduktyo variṇātmakaḥ //
vakṣyamāṇo punastvanyo jñeya āgūraṇātmakaḥ /
sāmānyato viśeṣāṃśādaṃśaścetyeṣa ca dvidhadā //
iṣṭārtho 'sya niṣedho 'sya bādho 'thātiśayadhvaniḥ /
catuṣṭayamidaṃ jñeyaṃ saṃbhūyākṣepakāraṇam //
ākṣepāntaramupakṣipati-evamiṣṭetyādi /
samānanyāyatvāditi /
anvayavyatikekāvasthāyino vastuno nyāyyo 'pi anvayavyatirekāvasthāyitayā samāna iti bhāvaḥ /
tatra sūtram-
aniṣṭavidhyā bhāsaśca
prākaraṇikasya viśeṣapratītyarthamiti anuvartate, na tu prākaraṇikayoriti, vakṣyamāṇaikaviṣayatvāt /
asya yatheṣṭasya niṣedhābhāsaḥ ākṣepaḥ prāk /
tathā viśeṣapratītyartham aniṣṭavidhyābhāso 'pyākṣepaḥ /
vyācaṣṭe-yatheṣṭasyetyādi /

yatheti yadvṛttena samānanyāyatāyai nirūpitacaramākṣepamanusmārayati /
evamityādi tu prastutaviṣayam /
praskhaladrūpatvamaviṣayapravṛtteḥ /
vidhināyam iti /
yato vidhirayaṃ ābhāsamāno niṣedhe vyajyamāna upakaraṇam ato vidhyābhāsena vyañjakenāyaṃ nirūpyamāṇo niṣedha ityarthaḥ /
sa cāniṣṭaviśeṣe paryavasyan ākṣepālaṅkāra iti yojanā /
nanvākṣepo dvidhā darśitaḥ /
ukte viṣaye kaimarthakyaparatayā lakṣyamāṇe tvāgūrakatvena /
iha tu katara ityata āha-niṣedhāgūraṇāditi /
niṣedho hyanukta iha vidhyābhāsena āgūryate /
ato 'yaṃ vakṣyamāṇaikaviṣaya iti jñātavyaḥ /
uktaṃ hi "vakṣyamāṇaviṣayatvena ānayanarūpamāgūraṇamākṣepa"iti /
gaccheti /
gacchasi cedityanena, jigamiṣāsti cet nāhaṃ nirākaromi iti gamyate /
gacchretyatra tu tena puraskṛto vidhirmamāpi tatraiva gatirbhūyāditi tu prāṇanairāśyāviṣkārān niṣedhapratyāyanam /
yojayati-atra kayācidtyādi /
anirākaraṇamukhenetyanena gacchasi cedityarthānugamo darśitaḥ /
(praskhalad)rūpatvam iha sākṣāt vākyānanupraveśaḥ /
viśeṣapratipattirūpaṃ phalaṃ copadarśayati-phalaṃ cātreti /
gamyasyātyantaparihāryatvaṃ phalam /
tatra kiṃ nimittam ityāha-asaṃvijñāneti /
na samyagvijñāyate yenārthaḥ tadasaṃvijñānam /
padaṃ cediti nipātātmakam /
gacchasicedityukto hi kiṃ tatra gamanena mama saṃvijñānetyādi pratīyate /
idamevārthapratyāyakaṃ satpadamatyantaparihāryatve nibandhanam ityarthaḥ /
nanvetadatyantaparihāryatvaṃ kena vyavasthāpitam ityata āha-etacceti /
niṣedhāpagamaṃ prakārāntareṇa darśayitumāha-yathāveti /
no kiñciditi /
prauḍhāḥ kathanamantareṇāpi kathanīyārthābhijñāḥ /
śithileti /
haṃso hi śithilāṃsaḥsan saviśeṣaṃ ramyo bhavati, antardhavalimā viṣkārāt /
tatsadṛśarucayo vīcaya itinairmalyakāṣṭā /
yojayati-atrānabhipretamityādi /
anabhipretasyaiva sato gamanasya no kiñciktathanīyamastīti pramukha evābhyupagamaḥ pratīyate /
itthaṃ ca sati vidhirayaṃ aniṣṭatvenābhāsamāno niṣedhāgūraṇātmana ākṣepasyāṅgam /
smartavyā ityanena bhūyastarānniṣedha evopodvilitaḥ tathāvidha vīcismṛtau gamanavārtāyā apyayogāt /
nigamayati-tasmāditi /
abhinavatvenānyairapraharatvena /
anuktasya niṣedhasya vidhyābhāsena sūcinam /
ākṣepo vakṣyamāṇaikaviṣayastveṣa saṃmataḥ //

atha virodha vicchittimadhicikīrṣurāha-ākṣepa iṣṭetyādi /
ākṣepālaṅkāre hi viruddhatvamanupraviṣṭam /
iṣṭaniṣedhāvalambena aniṣṭavidhyavalambena vā sūtradvayapravṛtte 'sminnanṛpapattisadbhāvāt ityarthaḥ /
tamimaṃ prastutaṃ virodham adhikurmaḥ ityāha-etatprastāveneti /
teṣvapi adhiṣṭhānabhūtaṃ virodhālaṅkāraṃ prāmukhyāt prathamamupagṛhṇāti-tatrāpīti /
tatra sūtram-
viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ
virodhasya samādhānasadbhāvāt ābhāsatvaṃ virodhālaṅkāraḥ /
vyācaṣṭe-iha jātyādīnāmiti /
jāterjātiḥsajātīyaṃ anyadvijātīyam /
evaṃ guṇasya guṇa ityādi /
bhedān sañcaṣṭe-tatra ceti /
jātivirodhasya jātinibandhanasya virodhālaṅkārasya /
paricchedeti /
aparicchedyaḥ sarvavacanānām aviṣayaḥ /
atra janmani punaritthām anubhūtamanastvamiha na prākkoṭyapekṣaṃ pūrvamityarthaḥ /
vivekasya viśeṣato dhvaṃsādupacitena mohāndhakāreṇa duruttaraḥ ko 'pi virahavikāro antarjaḍayati tāpayati ca /
yojayati-atra jaḍīkaraṇeti /
aprātpirvirahaḥ taddhetuko 'yaṃ viruddhakriyopanipāta ityarthaḥ /
ayaṃ vārāmiti /
tṛṣṇā pipāsā ratnaviṣayā lapsā ca /
ka evaṃ jānīte? na kasyacididaṃ saṃbhāvyam ityarthaḥ /
yojayati-atra jalanidhiriti /
bhedāntaraṃ sujñānamityāha-evamiti /
iha śleṣagarbhatve kiṃ vṛttamityata āha-vivikteti /
śleṣato viviktaviṣayatayoktodāharaṇādau dṛśyate yataḥ /
ataḥ śleṣagarbhatve śleṣo bādhakaḥ udbhaṭamatāvalambinām anyeṣāṃ tu saṅkaraḥ /
udāharaṇam-sannihiteti /
bālāndhakārā keśakālimā nūtanatimiraṃ ca /
bhāsvanmūrtiḥ bhāsvato ravemūrtiśca /
idaṃ dvayorapi virodhinoḥ śliṣṭatve /
kupatimiti ekatarasya /
pṛthvīpatiḥ kutsitapatiśca /
atra viśeṣamāha-ekaviṣayeti /
virodhasyaikaviṣayatve virodhālaṅkāraḥ /
viṣayabhede tvasaṅgatyādirvakṣyate /
virodhastu tadābhāso jātyādyarthasamāśrayaḥ /
tadvaicitryāddaśavidho viṣayaikye vyavasthitaḥ //
atha virodhamūlāḥ /
tatrāpi kāryakāraṇavirodhālaṅkāratvena vibhāvanocyate /

tatra sūtram -
kāraṇābhāve kāryasyotpattirvibhāvanā
prasidhdakāraṇābhāve sūkṣmakāraṇavaśāt kāryotpattirviśiṣṭatayā kāryabhāvanāt vibhāvanā /
vyācaṣṭe-iha kāraṇeti /
kāryaṃ hi kāraṇamantareṇa na saṃbhavatīti tadanvayavyatirekānuvidhānāt tadabhāve 'pi yadi kāryasaṃbhavaḥ, tadavāstavatvāt virodhoduṣpariharaḥ /
yadi kenaciduktivaicitryeṇa kāraṇābhāve 'pi kāryasaṃbhava upanibaddhaḥ tadā vaiśiṣṭyena kāryabhāvanā dvibhāvanā /
ka (yā)cidityuktam /
sā ketyata āha-sāceti /
prasidhdasyaiva kāraṇasya anupanibandhaḥ aprasiddhakāraṇasaṃbhavāttu virodhi /
virodhādvailakṣaṇyāyāha-kāraṇābhāveneti /
prāmāṇikatvāt balinā kāraṇābhāvena kāryameva bādhyate, na tu kāraṇābhāvaḥ, ata ubhayavirodhānuprāṇitāt virodhāt viśeṣaḥ /
etadvavyatirekarūpayā nītyā vakṣyamāṇasya viśeṣoktyalaṅkārasyāpi virodhato bheda ityāha-evaṃ viśeṣoktavityādi /
tatra hi kāryābhāvaḥ kāraṇasattāyā bādhakaḥ /
ataḥ sāpi vorodhādvibhinnā /
lakṣaṇāṃśevimatimupanyasya dūṣayati-iha lakṣaṇā iti /
kriyāgrahaṇaṃ kṛtam /
kriyābhāve kāryotpattiḥ vibhāvaneti tathāpi kāraṇapadavidhānārhatvānniveśitam /
tatra hetuḥ- na hi sarvairiti /
kriyāphalameva kāryamiti na hi sarveṣāmabhyupagamaḥ, kintu vaiyākaraṇānāmeva /
ataḥ kriyā vyatirekiṇo 'pi kāraṇāsya saṃbhavāt sāmānyataḥ kāraṇagrahaṇameva kṛtam /
atra dvitīyeti /
madasyāsavakāraṇāpohena yauvanakarāṇopanibandho yauvanāsavamadayorabhedādhyavasāyāt /
sā cātiśayoktirvibhāvanāṃ na vyabhicaratīti na bādhyate /
api tvanugrāhakatvenāvatiṣṭate /
taddvaividhyamāha-iyaṃ ceti /
anena viśeṣokterapidvaividhyaṃ sūcitam /
tatrāsaṃbhṛtamiti /
iyamevoktanimittā vayaso nimittatvāt /
aṅgalekhāmiti /
kāśmīrasamālambhanaṅkuḍkumālepaḥ nimittānuktiṃ darśayati-atra sahajatvamiti /
vaicitryāntaram āha- iyaṃ ceti /
anidra iti /
prapatanaṃ maraṇādhyavasāyena pātaḥ /
timirasahitastrāsasamayo niṣā ayaṃ tu tadabhāvātmakaḥ /
āghāto vadhasthānaṃ, dhṛtirdhāraṇaṃ anvayo 'nuvṛttiḥ /
ādyodāraharaṇe dvitīyatṛtīyapādayorvimatirityāha-asaṃbhṛtamiti /
sabharaṇapuṣpakāraṇābhāve 'pi maṇḍanakāmāstrakāryotpatteriyameva vibhāvaneti kecit /
anye tu saṃbharaṇāpuṣpayormaṇḍanāstre pratyāsavamadanyāyena sākṣādakarāṇatvādvāṅmātraṃ vibhāvanātvavacanam /
kiñca ekaguṇahānikalpanāyāṃ sāmyadāḍharyaṃ viśeṣoktirityuktalakṣaṇaviśeṣoktiriyam /
saṃbharaṇādyekaguṇahānyā maṇḍanādeḥ vayasā saha sāmyadārḍhyādityāhuḥ /

apare tu vayasi maṇḍanatvādyāropāt rūpakameva yattva saṃbharaṇādi vaiśiṣṭyaṃ tadatraiva adhiropitamityāhuḥ /
atha siddhāntaḥ - āropyamāṇasyeti /
āropyamāṇasya maṇḍanatvādervayorūpe prakṛte pratipattirūpādupayogāt pariṇāmo 'yam /
maṇḍanādikaṃ hi vayorupo pagrāhipratipattikatvena upayujyate /
rūpakatve hi vayaso maṇḍanaṃ rūpopagrāhitāyā maṇḍanamevedamityādi prasajet /
ataḥ pariṇāma eva /
adyatanā iti ācāryaḥ svātma pramukhānvakti /
prasiddhakāraṇābhāve kāryotpattirvibhāvanā /
kāryotpādanavaiśiṣṭyāddvidhā ceyaṃ nimittataḥ //
viśeṣoktyau saṅgatimāha-vibhāvanāmiti /
tatra sūtram-
kāraṇasāmagrye kāryānutpattirviśeṣoktiḥ
vibhāvanāvaiparītyena viśeṣamabhivyaṅktu prayujyamānā viśeṣoktiḥ /
vyācaṣṭe-iha samagrāṇītyādi /
anyatheti /
sāmagrayaṃ hi kāryaniṣpattyavasānakam /
tadeva cetyāryaṃ na janayeta(t)tadā kimeṣāṃ samagratvam /
ataḥ kāraṇāni cet samagrāṇi tadā niyamena kāryotpattiriti sthitam /
anena vyātpirdarśitā /
atrābhāsato virodhamutthāpayati-yattviti /
kaściditi /
yadi kāraṇāsamāgraye kāryānutpattistadā viśeṣaḥ kaścidabhivyaṅgyaḥsyāt /
itthaṃ ca sati viśeṣamabhivyaṅgaktum uktiriti viśeṣoktiḥ /
tadbhedārthamāha-sā ceti /
acintyatvamatarkitā /
tadanukternimittamityanuktanimittaiva /
karpūraiveti /
atra nirbhasmāṃśaṃ dāhaśaktivaikalye sāmagrī /
athāpi jane jane śaktimāniti kāryānutpattiḥ /
āhūto 'pīti /
āhvānapratyukti jigamiṣā(ḥ)saṅkocaśaithilya kāraṇasāmagrī /
naiveti tu kāryānutpattiḥ /
tatra hetuḥ kāntāsvapnādi cintituṃ śakyam /
sa eka iti /
tanuharaṇaṃ balaharaṇe sāmagrī /
na hṛtamiti tu kāryānutpattiḥ /
tatra hetuḥ anuktaścintitumaśakyaḥ triṣvapi yojayati-atra satyapi dāheti /
svarūpeṇa śaktimāniti svaśabdena viruddhena dharmeṇa kvacidiyaṃ vibhāvanayā saṅkīryata iti darśayitumāha-kāryānupattirityādi /
yaḥ kaumāreti /
nāyikā kāciduddīpana vibhāvanā(vibhāvā)bhiratā vakti /

yo me prathamaparibhogena kaumāraṃ hṛtavān adyāpi sa eva varaḥ vasantakṣapāḥ api tā eva /
unmīlitamālatīvat surabhayaḥ kadambānilāḥ ta eva /
kadambo 'tra dhūlikadambākhyastadviśeṣaḥ yo vasante vikasati /
ahamapi sā caivāsmi, purātanī premadārā na kuṇṭhitetyarthaḥ /
athāpi revānadīkūle tatra vetasītarutale suratavyāpāralīlāvidhau cetaḥsamuktaṇṭhate /
yojayati -atra vibhāvanetyādi /
kaumāraharādisadbhāvo 'nutkaṇṭhā kāraṇasāmagryam /
athāpi cetaḥsamutkaṇṭhaka iti viruddhopanibandhenānutkaṇṭhānutpattiruktā /
ato viśeṣoktiḥ /
tathā kaumāraharādyayorūpakāraṇābhāve tatsadbhāvarūpavirodhimukhenopanibaddhetyuktaṇṭhākāryotpattirvibhāvanā /
tayośca sādhakabādhakābhāvāt sandehasaṅkaraḥ /
kāryakāraṇabhāvayośca virodhisadbhāvāyātatvādasphuṭatvam /
anayośca na sarvadā saṅkaraḥ /
kāryotpattyanutpattyoranyatara vivakṣaṇe śuddhatvāt /
prakṛtodāharaṇe tu utkaṇṭhotpattyanutkaṇṭhānutpattyordvayopari vivakṣā /
atra ślokaḥ- kāryāṃśasya yadā bhāvābhāvau vaktumapekṣitau /
vibhāvanāviśeṣoktyostadā sandehasaṅkaraḥ //
lakṣaṇāntaramavyāpītyāha-yātvekaguṇetyādi /
viśeṣoktirbhavet kāryānutpattiḥsati kāraṇe /
atraikaguṇahānyā tu sāmyadāḍharyamalakṣaṇam //
pratijñātacarāyātiśayoktyantarāya saṅgatiḥ-atiśayoktāviti /
tatra sūtram-
kāryakāraṇayoḥ samakālatve paurvāparyaviparyaye cātiśayoktiḥ
kāryakāraṇa virodhamūlatvādiha kathanam /
prapañcāya vyācaṣṭe - iha niyateti /
etadrūpāpagamaḥ paurvāparye niyamabhaṅgaḥ /
dvauvidhyamāha-etadrūpeti /
paśyatsūdgateti /
rājasuvismereṣu paśyatsu tava khaṅge yugapatkīrtyā nirgamena śriyā praveśena cendrajālaṃ kṛtam /
atra śrīpraveśe kīrti nirgamahetau samakālopanibandhaḥ /
pathi pathīti /
ābhā prabhā /
lāsakī nartakaḥ /
nari nari puṃsi puṃsi /
atra sāyakakiraṇakāryabhūtā mānanivṛttiḥ prāk siddhatvenoktā /
ubhayatra yojayati-pūrvatretyādi /
prauḍhoktinirmita mindrajālātmakaṃ vyaṅgayam /
viśeṣamāha-kāryasya ceti /
kāryakāraṇayoryau tu kālasāmyaviparyayau /
anyā tvatiśayoktiḥsā virodhāṃsopajīvanāt //

asaṅgatyai sūtram-
tayorvibhinnadeśatve 'saṅgatiḥ
vyācaṣṭe-tayoriti /
uciteti /
samadeśatvamucitā saṅgatiḥ /
asaṅgatimāha-virodhīti /
prāyaḥ pathyeti /
prāyeṇa bhūpāḥ svato svato hitaparāṅmukhā viṣayākrāntā bhavanti /
lokāpavādastu nirdeṣān sacivāneti /
vipine santoṣabhājo munayaḥ /
yadvā bāhyo mantrānadhikṛtaḥsevakajano vara mantriṇastu dhik /
yojayati-atreti /
lokāpavādasya pathyavimukhatvaṃ vibhinnā8yo hetuḥ /
itthaṃ vaicitryāntare 'pi darśayati-evamiti /
sā bāleti /
yojayati-atra cetyādi /
nigamayati-evamiti /
anyatra vicchrittyantare /
kāryakāraṇayorbhinnadeśatve syādasaṅgatiḥ /
abhedādhyavasāyādi vicchityā dṛśyate ca sā //
viṣamārthaṃ sūtram-
virūpa kāryānarthayorutpattirvirūpasaṅghaṭanā ca viṣayam
kāraṇavirūpa kāryotpattirekaṃ, anarthotpattiranyat ananurūpayoḥ saṃghaṭanā tṛtīyamiti tridhā /
viṣayam saṅgatiḥ-virodheti /
vyācaṣṭe-tatra kāraṇeti /
nirvakti-ananurūpeti //
sadya iti /
karasparśaḥ pāṇigrahaḥ /
nīlāyāḥ pāṇḍurūpaṃ kāryam /
tīrtheti /
tīrthāntareṣu pātakapaṅkilāḥ tanūrvihāya divyāstanūrlabhante /
vārāṇāsi!tvayi tu tyaktatanūnāṃ divyatanulābhastāvadāstāṃ mūlaṃ prācīnā tanurapyapunarlābhāya yāti /
atra mūlanāśalakṣaṇānarthotpattiḥ /
araṇyānīti /
ākūtaṃ hṛdayam /
nibhṛtaṃ gūḍhaṃ pallavayati prakāśayat /
atrāraṇyānyādīnāṃ virūpāṇāṃ asaṅghaṭanīyānāṃ saṅghaṭanā /
triṣvapi yojayati-atra kṛṣṇotyādi /
nanu madhyamodārahaṇe vyājastutiparyavasānam ityata āha-kevalamiti /
stutinindāchrāyāparityāgeśuddhaṃ sujñātatvādabhyūhituṃ śakyam /

virūpānarthayorhetīrutpattirviṣamaṃ matam /
tathā virūpaghaṭanā tenedaṃ triprabhedakam //
samārtaṃ sūtram -
tadviparyayaḥ samam
tṛtīyabhedāpekṣayā viṣamaviparyayaḥsamam /
saṅgatipuraskāreṇa vyācaṣṭe-viṣametyādi /
analaṅkāratvāditi /
sarūpakāryasyārthasyotpattau na hi vicchittiḥ /
dvaividhyamāha-sasa ceti /
la cāntyo bhedaḥ /
tvamevamiti /
tvamevāñcidhasaundaryā sa ca ruciratāyāḥ paricitaḥ yuvāṃ kalābhijñau ca /
śeṣaṃ pāṇigrahaṇam /
tadā guṇattvaṃ viśvotkarṣī syāt /
yojayati-atreti /
nāyaketyekaśeṣaḥ nāyako nāyikā ceti /
citraṃ citramiti /
sphātiḥ sphītatā /
kovido niguṇaḥ /
yojayati-atreti /
dvayoranabhirūpatvaṃ ānurūpyam /
sarūpayoḥsaṃghaṭanā samālaṅkāra iṣyate /
ślādhyā ślādhyatvayogena dvau bhedāvasya saṅgatau //
vicitrāya saṅgatiḥ-virodheti /
sūtram-
svaviparītaphala niṣpattaye prayatno vicitram
viparītaphalāya prayatno vicitram /
vyācaṣṭe-yasyeti /
tadvi parīteti /
tasya viparītaphalasyetyarthaḥ /
nirvakti-āścaryeti /
viṣamaprakārādvailakṣaṇyāyāha-na cāyamiti /
iha hi svaniṣedho vaiparītyaṃ gamayati /
viṣame tu vyatyayaḥ /
udāharaṇato draḍhayati-tamāleti /
iha tvanyathā-dhettumiti /
(grahītuṃ)mucyate 'dharo 'nyato valati (prekṣituṃ)dṛṣṭiḥ /
ghaṭituṃ vighaṭete bhujau (ratāyasurateṣu)viśramaḥ //
yojayati-atretyādi /
unnatyā iti /

bhogecchrayā bhoktumityarthaḥ /
yojanaṃ sphuṭamityāha-atreti /
prayatnastu vicitraṃ syādviparītaphalātpaye /
niṣedhato vaiparītyādviṣamālaṅkuterbhidā //
adhikārthaṃ sūtram-
āśrayāśrayiṇoranāṃnurūpyamadhikam
āśrayāśrayiṇorayathātvam ādhikam /
sasaṅgatikaṃ vyacaṣṭe-virodhetyādi /
āśrayādhikyāt āśrayyāvikyāñca dvaividhyamāha-tatretyādi /
dyauratreti /
dyauḥsvargaḥ, dharā pṛthvī, jalādhārāḥsamudrāstadavadhiriti niḥśeṣatvoktiḥ aho kiyat, iyattaiva nāstītyarthaḥ /
pūraṇaṃ dūre 'stu kā pūraṇakatayetyarthaḥ /
yāvatā śūnyamiti nāmno 'pi nāsti gatiḥ kācit /
dordaṇḍeti-āñcitaṃ āyāmitam /
natvañcitāmiti pāṭhaḥ /
gatipūjanayoranupayogāt /
āñcirāyāmārtho dhātuḥ /
bhrāmyatpiṇḍitacaṇḍimā ca /
yojayati-pūrvantreti /
anānurūpyamadhikamāśrayāśrayiṇormatam /
āśrayāśrayivaipulyavaśato dviprabhedakam //
anyonyārthaṃ sūtram-
parasparaṃ kriyājanane 'nyonyam
kriyāvyatīhāre 'nyonyālaṅkāraḥ /
sasaṅgatikaṃvyācaṣṭe-ihāpītyādi /
na sva rūpāpekṣayā parasparajananasyāsaṃbhavena samyagvirodhitvāt kriyādvārakameveha parasparajananam /
kaṇṭhasyeti /
tanutvaramyatve devīkaṇṭhasya ātmotkṛṣṭatve sāmagrīmuktākalāpasya ca vṛttatvāt nistalatvamānocanīyatve /
itthaṃ dvayorapi sampannasāmagrīkatvāt bhūṣaṇabhūṣyabhāvaḥsādhāraṇaḥ /
yojayati-atra śobheti /
kriyāmukhakaṃ kriyādvārakam /
kriyājananamanyonyamanyonyālaṅkṛtirmatā /
viśeṣārthaṃ sūtram-
anādhāraṃ mādheyamekamanekagocaramaśakyavastvantarakaraṇaṃ ca viśeṣaḥ
divamapīti /
divamupayātānāmapi giro ramayanti jagantītyanādhārādheyatā /
prāsādeti-atraikasyānekagocaratā /
nimeṣamapīti /
atra sarvasampādanātmano 'śakyavastvantarasya karaṇam /
triṣvapi yojayati-atra kavīnāmiti /

yeṣām iti ṣaṣṭhīnideśe 'pi na gīrbhiḥsaha sambandhamātram, api tu viśiṣṭaḥ sambandha ityāha-anyatreti /
bhāvi lokottareti /
kiṃśabdena nañā cākṣitpor'thaḥ /
anādhārādibhedena viśeṣo 'pi tridhā mataḥ /
vyāghātārthaṃ sūtram-
yathā sādhitasya tathaivānyenānyathākaraṇaṃ vyāghātaḥ
ekena yadyathā sādhitaṃ tasya tathaivānyathīkaraṇaṃ vyāghātaḥ /
vyācaṣṭe-kañciditi /
dṛśeti /
dṛśā dagdhasya dṛśaiva jīvanāñcārulocanā virūpākṣasya janyinyaḥ /
yojayati-atra dṛṣṭīti /
jovanīyatvamiti /
prāṇitavyaṃ jīvanamityarthaḥ /
ayaṃ cātra vyatirekaheturityāha-so 'pīti /
virūpākṣacārulocanāśabdau hi vyatirekagarbhau /
jayena ca vyatireka uktaḥ /
saṅgatimāha-pūrvavaditi /
anānurūpyaṃ iha lakṣaṇāṃ prakaraṇasya /
yathā sādhakamekena tathaivānyena bādhanam /
vyāghāto 'tha viruddhasya saukaryeṇa kriyā tathā //
tatra sūtrāntaram-
saukaryeṇa kāryaviruddhakriyā ca
kāryāpekṣayā sukarasya viruddhasya karaṇaṃ kāryavyāhatiheturiti vyāghātāntaram /
vyācaṣṭe-vyāghāta ityādi /
ayaṃ lakṣyapadānuṣaṅgaḥ /
kāryārthaṃsaṃbhāvitasya kāraṇaviśeṣasya tadviruddha niṣpādanaṃ vyāghātaḥ /
viruddhaniṣpattiśca sukarā kāraṇasya viśiṣṭānuguṇyāt /
itthaṃ ca sati anarthotpattilakṣaṇādviṣāmāt bheda ityāha-na tvatreti /
na hyatra kāryamakāryaṃ kintu tadviruddhaṃ sukaraṃ kāryam /
ato dvitīyaviṣamādbhedaḥ /
yatastatra kāryamakāryaṃ viruddhastu anarthaḥ /
ihobhayamapi kāryamiti /
yadi bāla itīti /
atra bālyaṃ rakṣyatvaṃ cāprasthāne hetutvena sambhāvitaṃ pratyuta saukaryeṇa prasthānaṃ sādhayati /
saṅgatyantarāyāha-evamiti /
tatra kāraṇāmālārthaṃ sūtram-
pūrvapūrvasyottarottarahetutve kāraṇamālā
yadā pūrvamityādi /
jitendriyatvamiti /
jitendriyatvādvinayaḥ, vinayādguṇaprakarṣaḥ tato janānurāgaḥ /

atra sārādivicchrittyantarasaṃbhave 'pi nālaṅkārāntaramityāha-kāryakāraṇeti /
kāryaṃ kāraṇamālāyāṃ prācaḥ prācaḥ paraṃ param //
ekāvalyai sūtram-
yathāpūrvaṃ parasya viśeṣaṇātayā sthāpanāpohane ekāvalī
yadi pūrva pūrvasya paraṃ paraṃ viśeṣaṇatayā sthāpyate, saikā ekāvalī yañcāpohyate sānyā /
purāṇīti /
atra parāṇāṃ varāṅganāstāsāṃ rūpaṃ tasya vilāsaḥ sa kusumāyudhasya viśeṣaṇatayā sthāpyate /
yojayati-atra varāṅganā iti /
na tajjalamiti /
atra jalādeḥ pūrvaṃ pūrvasya paṅkajādyuttarottaraṃ viśeṣaṇamapohyatayā sthitam /
ekāvalyāṃ yathāpūrvaṃ bhedakaṃ tūttarottaram /
sthāpyate 'pohyate caiva teneyaṃ dvividhā matā //
mālādīpakārthaṃ sūtram-
pūrvapūrvasyottarottaraguṇavahatve mālādīpakam
ekāvalyāmuttarottarasya pūrvapūrvaguṇavahatvam iha tu vyatyayaḥ /
vyācaṣṭe-uttarottarasyeti /
prastāvollaṅghane hetumāha-mālātveneti /
saṃgrāmeti /
atra kodaṇḍādeḥ pūrvapūrvasya śarādyuttarottarasamāsādanaṃ dīpanena guṇāvahatvam /
vyācaṣṭe-atra kodaṇḍādibhiriti /
mālādīpakamādyasyottarottaradīpanam /
sārārthaṃ sūtram-
uttarottaramutkarṣaḥsāraḥ
vyācaṣṭe-pūrvapūrveti /
nibandhanaṃ grathanam /
rājya iti /
sāramityatra vastvityadhyāhartavyam /
itarathā liṅgāsaṅgatiḥ /
yojayati-atra rājyeti /
uttarottaramutkarṣāvahatve sāra iṣyate /
saṅgatyantarāyāha-evaṃ śṛṅkhaleti /
tatra kāvyaliṅgārthaṃ sūtram-
hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgam
vākyārthapadārtharūpahetau dvidhā kāvyaliṅgam /
vyācaṣṭe-yatra heturiti /
tarkavailakṣaṇyaṃ darśayati-na hyatreti /
anupādhikaḥ sambandho vyātpiḥ /
hetoḥ pakṣe 'vasthitiḥ pakṣadharmatā /
upasaṃhāro nigamanam /
ādiśabdādupanayādiḥ /

Original text: Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Edition: S.S. Janaki: Alamkara-sarvasva of Ruyyaka, with Sanjivani Commentary of Vidyacakravartin - Text and Study, Delhi : Meharchand Lachhmandas 1965 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc