અલંકારસર્વસ્વ · ભાગ 81100

વાક્યાર્થત્વે વિશેષમાહ-વાક્યાર્થગત્યેતિ ।
અનેન હેતુત્વસ્ય શાબ્દત્વનિયમ ઉક્તઃ ।
આર્થત્વે વિશેષમાહ-વાક્યાર્થગત્યેતિ ।
અનેન હેતુત્વસ્ય શાબ્દત્વનિયમ ઉક્તઃ ।
અર્થત્વે અર્થાન્તરન્યાસ પ્રાત્પિઃ ઇત્યાહ-અનયથેતિ ।
અર્થાન્તરન્યાસે હિ અર્થાત્પ્રકૃત સમર્થનમ્, ઇહ તુ શબ્દત ઇતિ વિભાગઃ ।
યત્ત્વન્નેત્રેતિ ।
નેત્ર રુચિસમાનરુચ ઇન્દીવરસ્ય સલિલે નિમજ્જનમ્, મુખચ્છ્રાયાનુકારિણઃ શશિનો મેઘૈશ્છ્રાદનં, ગમનાનુકારિગતીનાં હંસાનાં પલાયનં ચેતિ વાક્યાર્થત્રયમેકવાક્યતાપન્નાયાં સાદૃશ્યવિનોદાક્ષાન્તૌ હેતુઃ ।
મૃગ્ય ઇતિ ।
દર્ભનિર્વ્યપેક્ષત્વલોચનવ્યાપારણે પદાર્થો સંબોધને હેતુઃ ।
ઉભયત્ર યોજયતિ- પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
અત્ર વાક્યાર્થપદાર્થયોરેકૈકહેતુત્વેનોદાજિહીર્ષુરાહ-એવમેકેતિ ।
મનીષિતા ઇતિ ।
અત્ર તપોનિવારણે ગૃહેષ્વપેક્ષિતદેવતાસદ્ભાવો વાક્યાર્થો હેતુઃ ।
યદ્વિસ્મયેતિ ।
અત્રાનન્દ મન્દત્વે વિસ્મયસ્તિમિતત્વં પદાર્થો હેતુઃ ।
યોજયતિ-પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
કાવ્યલિઙ્ગત્વ તુ હેતુત્વેનોક્તિર્વાક્યપદાર્થયોઃ ।
નાયમર્થાન્તરન્યાસો હેતોઃશાબ્દત્વસંશ્રયાત્ ॥
અનુમાનાય સૂત્રમ્-
સાધ્યં સાધનનિર્દેશો ઽનુમાનમ્
સાધ્યસિદ્ધ્યૈ સાધનનિર્દેશો ઽઽનુમાનમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્ર શબ્દેત્યાદિ ।
શબ્દવૃત્તેન નત્વર્થસ્ય ।
વસ્તુતસ્તથા ભાવેનપક્ષધર્માન્વયેતિ ત્રૈરૂપ્યમુક્તમ્ ।
તર્કાનુમાનવૈલક્ષણ્યાહ-વિચ્છિત્તીતિ ।
અર્થાત્ કવિકલ્પિતવૈચિર્ત્યાત્ ।
યથા રન્ધ્રમિતિ ।
જલદધૂમસ્ય વ્યોમસ્થગનં ખદ્યોતાનાં સ્ફુલિઙ્ગાયમાનતા, કકુભાં વિદ્યુજ્જ્વાલાપિઙ્ગતા ચ ।
પથિકતરુષણ્ડે સ્મરદવાનલલગ્નં લિઙ્ગમ્ ।
યોજયતિ- અત્ર ધૂમેત્યાદિ ।
રૂપકમૂલત્વમેવાલઙ્કારાન્તરગર્ભીકારઃ ।
અલઙ્કારાન્તરવિવિક્તતયાપિ દર્શયિતુમાહ-ક્વચિત્ત્વિતિ ।
યત્રૈતા ઇતિ ।
લહરીવઞ્ચલાશ્ચલદૃશો યાસાં તાઃ ।
તત્ર ભ્રૂવ્યાપારસ્તત્રૈવ માર્ગણપતનમ્ ।
સ્મરસ્યાગ્રગમને શુદ્ધતયા લિઙ્ગમ્ ।
તદેતદાહ-અત્રેતિ ।
અનલઙ્કૃતમેવ રૂપકાદ્યસંકીર્ણમેવ ।
તર્કાનુમાનાદ્વૈલક્ષણ્યાયાહ-પ્રૌઢોક્તીતિ ।

માત્રગ્રહણાદલઙ્કારાન્તરાપોહઃ ।
ચારુત્વં ન તુ તર્કાનુમાનવન્નિશ્ચમત્કારતા ।
અથાનુમાનકાવ્યલિઙ્કાર્થાન્તરન્યાસાનાં વિષયં વિવેચયતિ-અયમત્રેત્યાદિ ।
પિણ્ડાર્થઃ અવાન્તરવિશેષનિર્વ્યપેક્ષો નિષ્કૃષ્ટાર્થઃ ।
અપ્રતીતઃ પ્રત્યાય્યતે ચેત્ પ્રત્યાય્યપ્રત્યયકભાવઃ તદાનુમાનમ્, પ્રતીતઃસમર્થ્યતે ચેત્ સમર્થ્યસમર્થકભાવઃ તદા પદાર્થસ્ય ત્વતલાદિશિરસ્કતયા હેતુત્વેનોપાદાને ન કશ્ચિદલઙ્કારઃ ।
યથા નાગેન્દ્રહસ્તા ઇત્યાદૌ ।
કર્કશત્વાત્ ઊર્વોરુપમાનબાહ્યા ઇતિ હેતુમદ્ભાવસ્ય લૌકિકત્વાત્ ।
યદા ત્વતલાદ્યસંસ્પર્શેનોપાત્તસ્ય પદાર્થસ્ય હેતુત્વં તદા "મૃગશ્ચ દર્ભાઙ્કુરે"ત્યાદૌ પદાર્થનિમન્ધનમેકં કાવ્યલિઙ્ગમ્ ।
યદા પુનર્વાક્યાર્થો હેતુત્વપ્રતિપાદકયચ્છ્રબ્દાદિપ્રયોગમન્તરેણ હેતુત્વેનોપાદીયતે, તદા વાક્યાર્થનિબન્ધનમન્યત્કાવ્યલિઙ્ગમ્ ।
યદા તાટસ્થ્યેનોપાત્તસ્ય વાક્યસ્ય અર્થપર્યાલોચનયા હેતુત્વં તદાર્તાન્તરન્યાસઃ ।
ઇત્થં ચ સતિ વાક્યાર્થનિબન્ધનં કાવ્યલિઙ્ગં કાર્યકારણ એવ ભવતિ ।
સમર્થ્ય વાક્યાર્થસ્યાનયા ક્રિયયા સાપેક્ષત્વેન તાટસ્થ્યાભાવાત્ ।
અર્થાન્તરન્યાસસ્તુ સામાન્યવિશેષભાવ એવ ભવતિ ।
તથાત્વ એવ તાટસ્થ્યસંભવાત્ ।
યત્પુનઃ કાર્યકારણગતત્વેનાર્થાન્તરસ્ય સમર્થકત્વં તદુક્ત લક્ષણં કાવ્યલિઙ્ગમપ્યનપેક્ષ્યૈવ ।
આચાર્યૈર્લક્ષણાન્તરકરણાત્ ।
ઇત્થં ચ સતિ ઉક્તલક્ષણાશ્રયણે, "યત્ત્વન્નેત્રે"ત્યાદૌ અર્થાન્તરન્યાસવિવિક્તં કાવ્યલિઙ્ગમેવ ।
કાર્યકારણયોસ્તુ સમર્થકત્વં અર્થાનતરન્યાસે દર્શિતચરમિતિ ગતિરિયતી વિષયવિભાગા યાશ્રયિતવ્યા ।
અનુમાનં તુ સાધ્યાય સાધનસ્યોપવર્ણના ।
તત્સંકીર્ણત્વશુદ્ધત્વવિચ્છિત્ત્યાન્યવિલક્ષણાત્ ॥
અપ્રતીતપ્રતીતૌ સ્યાદનુમાનવ્યવસ્થિતિઃ ।
પદાર્થાદ્વાથ વાક્યાર્થાત્ નિર્દેશે સતિ હેતુતઃ ॥
સમર્થનં પ્રતીતસ્ય કાવ્યલિઙ્ગદ્વયં મતમ્ ।
ભવેદર્થાન્તરન્યાસઃ તાટસ્થ્યે હેતુભાવતઃ ॥
કાર્યકારણભાવે તુ તસ્યોક્તં લક્ષણાન્તરમ્ ।
સઙ્ગત્યન્તરાયાહ-એવં તર્કેતિ ।
તત્ર યથાસંખ્યાર્થં સૂત્રમ્-
ઉદ્દિષ્ટાનામર્થાનાં ક્રમેણનુનિર્દેશો યથાસંખ્યમ્
પ્રાઙ્ગનિર્દિષ્ટનાં પશ્ચાન્નિર્દિષ્ટૈઃ ક્રમેણ સમ્બન્ધો યથાસંખ્યાલઙ્કારઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ઊર્ધ્વમિત્યાદિ ।
ઊર્ધ્વં પ્રાગિત્યર્થઃ ।
સ ચેતિ ।
અનુનિર્દેશો ઽર્થાન્તરગતઃ ન તુ ઉદ્દિષ્ટાર્થગતઃ ।
સામર્થ્યાદુદ્દિષ્ટાનુનિર્દેશ્યયોઃ સાપેક્ષત્વલક્ષણાત્ ।
સમ્બન્ધપ્રતીતિં નિષ્કર્ષતિ-ઊર્ધ્વનિષ્ઠાનામિતિ ।
વાક્યાર્થઃ સૂત્રત્મનો વાક્યસ્યાર્થઃ ।
અતઃ ક્રમવિશેષઃ ।
અન્યે તુ ક્રમ ઇત્યેવાભિદધિરે ।
દ્વૈવિધ્યમાહ-તચ્ચેતિ ।
આદ્યસ્ય લક્ષણમાહ-શાબ્દં યત્રેતિ ।

વ્યસ્તાનાં વ્યસ્તૈરર્થાદભિસંવન્ધે શાબ્દક્રમાવલમ્બિનઃ સમ્બન્ધસ્યાતિરોધાનપ્રતીતિકત્વાચ્છાબ્દતા ।
દ્વિતીયં લક્ષયતિ-આર્થન્ત્વિતિ ।
સમુદાયસ્ય સમુદાયેન સમ્બન્ધે શાબ્દે પર્યાલોચનયા અવયવત્રમસમ્બન્ધ ઇત્યાર્થતા ।
લાવણ્યેતિ ।
લાવણ્યપ્રભા ત્યાગાવનીભરક્ષણત્વશાલિનિ ત્વયિ સતિ ઇન્દુપૂષચિન્તારત્નકુલક્ષ્માભૃતાં નૈરર્થક્યં ।
યોજયતિ-અત્ર લાવણ્યૌકસ્ત્વેત્યાદિ ।
કજ્જલેત્યત્રાર્ઽઽથત્વં યોજયતિ-અત્ર કજ્જલાદીનામિતિ ।
શ્રુત્યા શબ્દેન સમુદાયગતઃસંબન્ધઃ ।
"પ્રાગુક્તાનામનૂક્તૈસ્તુ સમ્બન્ધઃ ત્રિમિકો યદા ।
યથાસંખ્યં તથા શાબ્દમ્ આર્થં ચેતિ દ્વિધા મતમ્" ॥
પર્યાયાર્થં સૂત્રમ્-
એક મનેકસ્મિનનેકમેકસ્મિન્ વા ક્રમેણ પર્યાયઃ
એકસ્યાનેકાધારત્વે એકઃ પર્યાયઃ ।
અનેકસ્યૈકાધારત્વે દ્વિતીયઃ ।
સસઙ્ગતિકં વ્યાચષ્ટે-ક્રમપ્રસ્તાવાદિત્યાદિ ।
ક્રમગ્રહણસ્ય પ્રયોજનાયાહ-નન્વેકમિત્યાદિ ।
એકસ્યાનેકગોચરત્વલક્ષણવિશેષાલઙ્કારવ્યાવૃત્ત્યૈ અમગ્રહણામિત્યર્થઃ ।
એવં તર્હિ વિશેષાલઙ્કારે યૌગપદ્યગ્રહણં કિં ન કૃતમિત્યત આહ-ઇહ ચેતિ ।
ઇહ અમપ્રતિપાદનાત્તત્ર યૌગપદ્યં લક્ષણત્વેન અર્થાત્ સિદ્ધ્યતિ ઇત્યર્થઃ ।
અતો વિવિક્તવિષયતયા દ્વિતીયમાહ-તથા એકસ્મિન્નિતિ ।
તત્ર અપગ્રહણાત્ સમુચ્ચયાલઙ્કારવ્યાવૃત્તિરિત્યાહ-નન્વત્રેતિ ।
વક્ષ્યમાણે સમુચ્ચયે યૌગપદ્યં લક્ષણત્વેન ગૃહીષ્યત ઇત્યાહ-અત એવ ગુણેતિ ।
લક્ષ્યપદં નિર્વક્તિ-અત એવ ક્રમેતિ ।
પર્યાયસ્ય અમાત્મકત્વાત્ પરિવૃત્ત્યલઙ્કારતો વૈધર્મ્યાયાહ-વિનિમયેતિ ।
અસ્ય ચાતુર્વિધ્યં દર્શયતિ-તત્રાનેક ઇતિ ।
ઇહ યો ઽયમનેકાર્થઃ સ પૃથવૃત્તિઃ સઙ્ઘતાત્મા ચ ।
દ્વિવિધો ઽપ્યાધારાધેયશ્ચેતિ ચત્વારો ભેદાઃ ।
નન્વાશ્રયેતિ ।
રે કાલકૂટ! તવાશ્રયેષુવૃત્તિઃ ઉત્તરોત્તરવિશિષ્ટપદન્યાસા કેનોપદિષ્ટા યતઃ પ્રાક્ હૃદયે, અય તદપેક્ષયોપરિકણ્ઠે વાત્સીઃ ।
સમ્પ્રતિ તુ કણ્ઠાદપ્યુપરિતન્યાં વાચિ વસસિ ।
અત્રાર્ણવાદિરાધારો અનેકઃ પૃથગ્વૃત્તિઃ ।
વિસૃષ્ટરાગાદિતિ ।
અત્રાધર[કન્દુ]કૌ કરાધારૌ નિવૃત્તિક્રિયાં પ્રતિ અપાદાનત્વેન સંહતૌ ।
નિવૃત્તેરનેકત્વેનાવિવક્ષણાત્-નિશાસ્વિતિ ।
સંચરઃ સંચારાધિષ્ઠાનમ્ ।
અત્રાભિસારિકાશિવારૂપં અનેકમાધેયં પૃથગ્વૃત્તિઃ ।
યત્રૈવેતિ ।
અત્ર મુગ્ધત્વાદિકં પત્નીત્વાદિકં ચ અનેકમાધેયમ્ ।
વર્ગત્વાવસ્થા ઇતિ સઙ્ઘાત વૃત્તિચતુષ્ટયે ઽપિ યોજયતિ-અત્ર કાલકૂટમિત્યાદિ ।
પર્યાય એકો ઽનેકસ્મિન્ એકત્રાનેક ઇત્યાપિ ।

દ્વિધા અમવશાદેતૌ ન વિશેષસમુચ્ચયૌ ॥
નેયં વિનિમયાભાવાત્ પરિવૃત્તિઃ ભિદાસ્ત્વિહ ।
ચતસ્રો ઽનેકરૂપસ્ય પૃથક્ સઙ્ઘાતવર્તનાત્ ॥
પૃથક્સઙ્ઘાતવૃત્તિત્વાદનેકોર્ઽથો દ્વિધા સ ચ ।
આધારાધેયભાવસ્થશ્ચતસ્રો ઽસ્ય ભિદાસ્તતઃ ॥
પરિવૃત્તર્થં સૂત્રમ્-
સમન્યૂનાધિકાનાં સમાધિકન્યૂનૈઃ વિનિમયઃ પરિવૃત્તિઃ
સમસ્ય સમેન સહ વિનિમયઃ એકા પરિવૃત્તિઃ ।
ન્યૂનસ્યાધિકેન દ્વિતીયા ।
અધિકસ્ય ન્યૂનેન તૃતીયા ।
વ્યાચષ્ટે-વિનિમયો ઽત્રેતિ ।
સઙ્ગતિમાહ-ક્રમપ્રતિભાસેતિ ।
ઉરો દત્વેતિ-હિરણ્યાક્ષવધાદ્યેષુ યુદ્ધેષુ ઉરો દત્વા દૈત્યાનાં યશો ગૃહીતમ્ ।
યોજયતિ-અત્ર ઉર ઇતિ ।
કિમિતીતિ-અરુણાયન કલ્યતે ઇત્યર્થઃ ।
યોજયતિ-અત્રોત્કૃષ્ટેતિ ।
તસ્યહીતિ ।
પ્રવયસ્ત્વાત્ સ્વર્ગમુપેયુષો ન શોચ્યં કિઞ્ચિત્ ।
યોજયતિ-અત્ર કલેવરેણેતિ ।
દ્વૈરૂપ્યેણાદાહરતિ-તત્વેતિ ।
દર્શનપ્રાણયોઃસમતા ।
મનો ઽપેક્ષયા રણારણકસ્ય ન્યૂનતા ।
યોજયતિ-અત્રાદ્ય ઇતિ ।
"પરિવૃત્તિર્વિનિમયસ્ત્રિધા સેયં સમાદિભિઃ ॥
" પરિસઙ્ખ્યાર્થં સૂત્રમ્-
એકસ્યાનેકપ્રાત્પવેકત્ર નિયમનં પરિસઙ્ખ્થા
અનેકત્ર પ્રાત્પવત એકસ્યૈકત્ર નિયમનં પરિસઙ્ખ્યા એકકરત્ર વર્જનેન અન્યતરત્ર સઙ્ખ્યાનાત્ ।
સસઙ્ગતિકં વ્યાચષ્ટે-એકાનેકેત્યાદિ ।
અસંભાવ્યે સ્થૂલદૃશા સંભાવયિતું અશક્યે ।
નિર્વક્તિ-પરીતિ ।
પરીત્યુપસર્ગોવર્જનવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
ભેદાનાહ-સા ચૈષેતિ ।
પ્રશ્રપૂર્વિકા શાબ્દી તથૈવાર્થી અપ્રશ્રપૂર્વિકા શાબ્દી તથૈવાર્થી[તિ]ચતુર્ધા ।
કિં ભૂષણમિતિ -આર્યૈરાચરિતમ્ ।
ઇયં પ્રશ્રપૂર્વિકા શબ્દોપાત્તવર્જ્યા ।
કિમાસેવ્યમિતિ ।
યદાસક્ત્યા દ્યુસરિદાદિસમાસઙ્ગેન ।
ઇયં પ્રશ્રપૂર્વા અર્થાક્ષિત્પવર્જ્યા ।
ભક્તિર્ભવ ઇતિ ।
યુવતિરૂપે કામાસ્ત્રે ।

ઇયમ્ અપ્રશ્રા શાબ્દવર્જ્યા ।
કૌટિલ્યમિતિ ।
ઇયમ્ અપ્રશ્રા આર્થવર્જ્યા ।
યોજનસ્ય સુજ્ઞાનત્વાન્ન્યાયસંચારાયાહ-અત્રાલૌકિકમિતિ ।
અલૌકિકગ્રહો હિ લૌકિકં વ્યવચ્છિનત્ત્યેવ વિરોધાત્ ।
અતો વ્યવચ્છ્રદ્યં શાબ્દમાર્થં ચેતિ ભેદદ્વયોદયઃ ।
અલૌકિકસ્ય પ્રસિદ્ધેઃ ક્વચિત્પ્રશ્રો ઽન્યથા ચેતિ ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
શ્લેષભિત્તિકતયા, દર્શયતિ-વિલઙ્ઘયન્તીતિ ।
શ્રુતિવર્ત્મ કર્ણોપકણ્ઠો વેદમાર્ગશ્ચ ।
વિક્રિમા અરાલતા દૌઃશીલ્ય ચ ।
ચિત્રકર્મસ્તિતિ-વર્ણા વલક્ષાયદયો દ્વિજાતયશ્ચ ।
દણ્ડોયષ્ટિઃ શાસ્તિશ્ચ ।
અત્ર શ્લેષઃ પૂર્વમ્ સિદ્ધ ઇતિ ન બાધકઃ અપિ તુ ચારુતાવહ ઇત્યાહ-શ્લેષસમ્પૃક્તત્વમિતિ ।
અલૌકિકતાં દર્શયિતુમાહ-અત્ર ચેતિ ।
પાક્ષિકત્વનિયમ અનેકત્ર યુગપત્પ્રાત્પૌ પરિસઙ્ઘ્યેતિ હિ વાક્યવિત્પ્રસિદ્ધં લક્ષણમ્ ।
તદ્વૈલક્ષણ્યાય નિયમનસામાન્યાધિકરણ્યં યતઃ ।
ઇત્થમતઃ પાક્ષિકપ્રાત્પિરૂપં નિયમલક્ષણમપિ સ્વીક્રિયત ઇતિ યુગપત્સંભાવનાત્મકં પરિસઙ્ખ્યાલક્ષણામિહ[પ્રાયિકમ્] ।
પરિસઙ્ખ્યા ત્વનેકત્ર પ્રાત્પસ્યૈકત્ર યન્ત્રણમ્ ।
ચતુર્ધા પ્રશ્રવર્જ્યોક્ત્યોર્ભાવાભાવાદિયં મતા ॥
ન પરં યુગપત્પ્રાત્પિઃ પક્ષે ઽપિ પ્રાત્પિરિષ્યતે ।
પરિસઙ્ખ્યાનિયમયોરતો ઽત્રાલૌકિકી સ્થિતિઃ ॥
અર્થાપત્ત્યર્થં સૂત્રમ્-
દણ્ડપૂપિકયા અર્થાન્તરાપતનં અર્થાપત્તિઃ
યથા દણ્ડભક્ષણેનાપૂપભક્ષણં કૈમુત્યેનાપતતિ તથાર્થાન્તરસ્યાપતનમર્થાપત્તિઃ ।
વ્યચષ્ટે-દણ્ડાપૂપયોરિતિ ।
"દ્વન્દ્વમનોજ્ઞે"તિ વુઞ્ સિદ્ધૌ પૃષોદરાદિત્વેન વૃદ્ધ્યભાવે ઽહમહમિકાદિનયેન દણ્ડાપૂપિકેતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ મત્વર્થીયેન રૂપસિદ્ધિમિચ્છ્રન્તિ ।
સ્વસંમતિમાહ-અપરેત્વિતિ ।
અપરે પુનઃ "ઇવે પ્રતિકૃતા"વિતિ કન ઉપમાર્થત્વેન વર્ણાયન્તિ ।
નિષ્કર્ષાર્થમાહ-અત્રેતિ ।
અનુમાનશઙ્કાં નિરચષ્ટે-ન ચેદમિતિ ।
સમાનન્યાયસ્ય દણ્ડાપૂપર્થમાહ-અત્રેતિ ।
અનુમાનશઙ્કાં નિરાચચષ્ટે-નચેદમિતિ ।
સમાનન્યાયસ્ય દણ્ડાપૂપવૃત્તસ્યસર્ઙ્તિમાહ-અર્થાપત્તિશ્ચેતિ ।
તજ્જાતીયેન તત્સમ્બન્ધિતયા ભેદાયાહ-ઇયં ચેતિ ।
પશુપતિરિતિ-ઉત્કઃ ઉન્મનાઃ ।
વિપ્રકુર્યુઃ બાધં વિકુર્યુઃ ।
અમી ભાવા વનિતાદયઃ ।
અપ્રાકરણિકાપાતનં દર્શયતિ-અત્ર વિ[ભ્વ]તિ ।
ધૃતધનુષીતિ ।

સ્થિરા અપિપ્રહ્વી ભવન્તિ, લોલેષુ કા કથા? અત્ર પ્રાકરણિકાર્થાપાતઃ ।
વિચ્છિત્ત્યન્યરાયાહ-ક્વચિત્ત્વિતિ ।
અલઙ્કાર ઇતિ ।
શઙ્કાકરં કિમયં સેવ્ય ઉત નેતિ શઙ્કાજનકમ્ ।
વિધુરિન્દુઃ વિધિર્દિષ્ટમ્ ।
શ્લેષતઃ પ્રાકરણિકાપાતમાહ-અત્ર વિધાવિતિ ।
અર્થાપત્તિસ્તુ કૈમુત્યેનાન્યાર્થાપાત ઇષ્યતે ।
પ્રકૃતાપ્રકૃતાપાતાદિયં ચ દ્વિવિધા મતા ॥
વિકલ્પાર્થં સૂત્રમ્-
તુલ્યબલવિરિધો વિકલ્પઃ
વિરુદ્ધ્યોઃ તુલ્ય બવયોર્યુગપત્પ્રાત્પૌ વિકલ્પઃ ।
વ્યાચષ્ટે-વિરુદ્ધયોરિતિ ।
તુલ્યપ્રમાણ વિશિષ્ટત્વં તુલ્યબલત્વે હેતુઃ ।
વૈલક્ષણ્યં દર્શયતિ-ઔપમ્યગર્ભત્વાદિતિ ।
લૌકિક વિકલ્પસ્યા તથાત્વાત્ ।
નમન્ત્વિતિ -સન્ધૌ શિરસાં નતિઃ વિગ્રહે ધનુષામ્ ।
એવમાજ્ઞામૌર્વ્યોઃ કર્ણપૂરિકરણમપિ ।
વ્યચષ્ટે-અત્ર પ્રતિરાજેતિ ।
નમનમિહ પ્રતિરાજાનાં કાર્યમ્ ।
તત્ર શિરાંસિ ધનીષિ ચ સન્ધિવિગ્રહપ્રમાણતયા તુલ્યબલાનિ વિરુદ્ધત્વાદ્યુગપત્પ્રાપ્ત્યયોગે ઽપિ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
અતઃસાધનબાધનાદિરુપગત્યન્તરાભાવાત્ વિકલ્પઃ ।
વૈધર્મ્યં યોજયતિ-નમનકૃતમિતિ ।
એવં કર્ણપૂરીકરણે ઽપિ ।
વૈચિત્ર્યાન્તરાયાહ-ઔપમ્યેતિ ।
ભક્તિપ્રહ્વેતિ-પ્રણાયિનીસ્પર્ધિનીત્યાદૌ પ્રથમાદ્વિવચનૈકવચનયોઃ નપુંસકસ્ત્રીલિઙ્ગયોશ્ચ શ્લેષઃ ।
નીતેહિતેતિ નીતાર્ ઇહિતેતિ ચ પદભઙ્ગઃ ।
નિધી ઇતિ નિધિરિતિ ચ ।
યોજયતિ-અત્ર નેત્રે તનુરિતિ ।
સમુચ્ચયભ્રમો મા ભૂદિત્યાહ-ન ચેતિ ।
અનુશાસનાત્ ગતિસંભવે ઽપિ કવિપ્રયોગાભાવાન્ન સમુચ્ચયઃ ।
અપ્રયુક્તદોષાપત્તેર્લક્ષણે ન્યૂનતામાશઙ્કતેનન્વિતિ ।
પરિહરતિ-નૈતદિતિ ।
નેત્રે અથવેતિ ।
વિકલ્પસ્વરૂપોન્મીલિત શ્લેશાનુગમમ્ ઉદ્ધાટયતિ-સ ચાત્રેતિ ।
નિગમયતિ-તસ્માદિતિ ।
સ્વોપજ્ઞ ઇત્યાહ-પૂર્વૈરિતિ ।
વિરોધે તુલ્યબલયોર્વિકલ્પઃસન્નિપાતિનોઃ ।
અશ્લેષશ્લેષભિત્તિત્વાદ્દ્વિધાયમુપ વર્ણ્યતે ॥
સમુચ્ચયાર્થં સૂત્રમ્
ગુણાક્રિયાયૌગપદ્યં સમુચ્ચયઃ

ગુણાનાં ક્રિયાણાં ચ યૌગપદ્યં સમુચ્ચયઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ગુણાનામિતિ ।
વિકલ્પેતિ સઙ્ગતિકથનમ્ ।
વિદલિતેતિ ।
પ્ર(ખ)લમુખાનિ દુર્દાન્તપ્રચુરાણ્ ।
અત્ર વૈમલ્યમાલિન્યયોઃ સમુચ્ચયઃ ।
અયમિતિ ।
એકપદે યુગપદ્ભવિતવ્યં ભૂતમિત્યર્થઃ ।
અત્ર ઉપમતિભૂતિક્રિયયોઃ ।
વૈચિત્ર્યાન્તરાયાહ-એતદ્વિભિન્નેતિ ।
બિભ્રાણેતિ ।
શલ્યભરણં શયનાદિક્રિયાહેતુઃ ।
અત્ર શયનાદીનાં એકાધિકરણતયા સમુચ્ચયઃ ।
ગુણસમુચ્ચયો ઽપિ સુજ્ઞાન ઇત્યાહ-એવમિતિ ।
ગુણક્રિયયોઃ સંભૃતયોરપિ સંભવતીતિ દર્શયતિ-કેચિદિતિ ।
ન્યઞ્ચદિતિ-ચક્ષુરિહ ચક્ષુર્વિકારઃ ।
એકૈકં ચક્ષુરન્યક્રિયં ભિન્નવ્યાપારં વર્તતે ।
અતો હેતો રસવશાત્ ।
રસ ઇહ શૃઙ્ગારઃષદ્ દગ્વિકારાણામેષાં તદેકનિષ્ઠત્વાત્ કથં ભિન્નક્રિયં ન્યઞ્ચિતમિત્યર્થઃ ।
યદપાઙ્ગે ન્યઞ્ચતિ ।
ઉક્તં હિ મયા ભરતસંગ્રહે - "સ્યાન્નયઞ્ચિતન્નયઞ્ચદપાઙ્ગભાવ" ઇતિ ।
"અપાઙ્ગસઙ્કોચિતકુઞ્ચિતં સ્યાત્ ઉન્મુખં" ઇત્યુદઞ્ચિતસ્ય લક્ષણમ્ ।
ઉદઞ્ચિતં દૂર્ધ્વમપાઙ્ગવૃત્તિ નિમેષશૂન્યં હસિતં વિહાસિ ।
સાકૂતમાકાઙ્ક્ષિતભાવગર્ભમ્ આકેકરં તિર્યગરાલતારમ્ ॥
વ્યાવૃત્તં વિલિતમ્ ।
"તિર્યઙ્નિવૃત્તં વલિતં વિલોક્ય પ્રેમ્ણા સુદૂરં પરિવલ્ગ[દુક્તમ્]" ।
પ્રસાદિ પ્રસન્નમ્ ।
"સભ્રૂવિલાસં સ્મયતે પ્રસન્નં સંમીલ્યમાનં મુકુલં વદન્તિ ।
" સપ્રેમ પ્રેમગર્ભમ્ ।
"સ્યાત્પ્રેમગર્ભં અસૌ દ્રવાય (?)" ।
કમ્પમુત્કમ્પિતપક્ષ્મતારમ્ ।
સ્થિરં વિદૂરાન્તરિતાર્થનિષ્ઠમ્ ।
ઉદ્ભ્રૂ-ઉદ્વર્તિતં તૂર્ધ્વવિકમ્પિતભ્રૂ ।
ભ્રાન્તં મદમન્થરં સ્યાત્ ॥
અપાઙ્ગવૃત્તિ વિક્ષેપિ ।
વિક્ષેપિ પાર્શ્વે યદપાઙ્ગવૃત્તિ ।
[વિકચણ્] વિકાસિ ।
વિકાસિ દૃશ્યે સવિશેષલક્ષમ્ ।
મજ્જન્નિહાઞ્ચિતમ્ ।
નાસાગ્રનિષ્ઠાન્તુનિહઞ્ચિતાખ્યમ્ ।

તરઙ્કોત્તરં તરઙ્ગિતમ્ ।
"તરઙ્ગિતં યદ્યુતિરુર્મિકલ્પા ।
" સાશ્રુ ઉત્કણ્ઠિતમ્ ।
"ઉત્કણ્ઠિતં રાગનિબદ્ધબાષ્પમ્ ।
" યોજયતિ-અત્રાકેકરેત્યાદિ ।
નન્વાકૂતપ્રસાદપ્રેમ્ણાં ગુણવચનત્વે ઽપિ સમાસતદ્ધિતાદ્યર્થૈસ્તિરોધાનમિત્યત આહ-પ્રસાદિસપ્રેમેત્યાદિ ।
સમાસાદયો હિ સમ્બન્ધાભિધાયિનઃ ।
સમ્બન્ધશ્ચ સિદ્ધરૂપો ગુણાત્મા ।
ન ગુણાવચનાનાં સ્વભાવં ભિનત્તિ ।
સાકૂતં સત્પ્રેમ ઇતિ સમાસઃ ।
પ્રસાદીતિતદ્ધિતઃ ।
નિગમયતિ-એવમયમિતિ ।
વ્યસ્તત્વેન ઉભૌ સમસ્તત્વેન એકેતિ ત્રિધા ।
"ગુણક્રિયાયૌગપદ્યે ત્રિવિધઃસ્યાત્સમુચ્ચયઃ "।
સમુચ્ચયાન્તરાયાહ-એકમિતિ ।
સૂત્રમ્ -
એકસ્ય સિદ્ધિહેતૌ અન્યસ્ય તત્કરત્વં ચ
એકસ્મિન્ કસ્યચિત્ સિદ્ધિહેતૌ સ્પર્ધયા અન્યસ્યાપિ તત્કરત્વં સમુચ્ચયઃ ।
વ્યાચષ્ટે-સમુચ્ચય ઇત્યાદિ ।
ઇત્યેવેત્યનુષઙ્ગકથનમ્ ।
સમાધિવૈધર્મ્યાયાહ-ન ચાયમિતિ ।
એકઃ પર્યાત્પઃ સાધકઃ ।
અન્યઃ કાકતાલીયવૃત્ત્યા ચેત્સમાધિઃ ।
યથા ખલે કપોત્તાઃ સ્પર્ધયા પ્રતિસ્વં અહમહમિકયાવતરન્તિ ।
તથા ભાવે સમુચ્ચયઃ ઇતિ મહાન્ ભેદઃ ।
ખલે કપોતા અસ્યાં સન્તિ નીતાવિતિ ખલેકપોતિકા ।
મત્વર્થીયઃ ષ્ઠન્ ।
નનુ કાકતાલીયં ઇતિ કથમુચ્યતે ।
કાકસ્યાગમનં યાદૃચ્છિકં તાલસ્ય ચ પાતઃ ।
તેન પતતા કાકસ્ય વધઃ ।
એવં દેવદત્તસ્ય આગમનં દસ્યીનાઞ્ચચોપનિપાતસ્તૈશ્ચ તસ્ય વધઃ ।
તત્ર દેવદત્તતસ્યુસમાગમઃ કાકતાલસમાગમ ઇવેતિ એક ઉપમાર્થઃ ।
તદ્વધઃ કાકવધ ઇવેતિ દ્વિતીયઃ ।
આદ્યઃ સમાસાર્થઃ કાકતાલમિતિ ।
દ્વિતીયસ્તદ્વિતાર્થઃ કાકતાલીયમિતિ ।
સમાસશ્ચાયમ્ ।
અસ્માદેવ જ્ઞાપકાત્ "સમાસાચ્ચ તદ્વિષયા"દાકસ્મિક ઇવાર્થેચ્છ્રો ભવતીતિ ।
તદ્વિષયાદિવાર્થવિષયાદિત્યર્થઃ ।
એવમર્ધજરતીયં અજાકૃપાણીયં ઘુણાક્ષરીયમિત્યાદૌસમાસતદ્ધિતૌ જ્ઞેયૌ ।
ભેદાનાહ-એષ ઇતિ ।

કુલમિતિ ।
યૈર્જનો દર્પં વ્રજતિ, ત એવ તવાઙ્કુશાઃ ઉન્માર્ગનિવારકાઃ ।
યોજયતિ-અત્રામાલિન્યેતિ ।
અમાલિન્યં શોભનત્વહેતુઃ ।
એકૈકં ચૈતન્યસ્ય તત્કરત્વં દર્શયતિ-દુર્વારા ઇતિ ।
મન્મથસુહૃદ્વસન્તાદિઃ શઠો વઞ્ચકઃ ।
યોજયતિ-અત્ર સ્મરેતિ ।
નવવયઃ પ્રભૃતેઃ કથમશોભનત્વમ્ ઇત્યત આહ-નવવય ઇત્યાદિ ।
શશીતિ-શશ્યાદિ વિશેષ્યં શોભનં ધૂસરત્વાદિ વિશેષણવશાદશોભનમિતિ વિશિષ્ટસ્ય દ્વૈરૂપ્યમ્ ।
તત્ર તથાવિધૈઃ કામિન્યાદિભિઃસમુઞ્ચીયતે ।
યોજયતિ-અત્ર શશિન ઇત્યાદિ ।
અન્યથા તુ ન યોજનીયમિત્યત આહ-ન ત્વત્રેતિ ।
ન વ્યખ્યેયસ્તથા ।
સદસદ્યોગવિવક્ષણાદિતિ શેષઃ ।
અત્રાક્ષિપતિ-નનુ નૃપેતિ ।
નૃપાઙ્ગણ ખલયોર્દ્વયોરપ્યશોભનત્વાદન્યે શોભના ઇતિ કથમ્ ।
ન તથા સમુચ્ચયઃ ।
પરિહરતિ-નૈતદિતિ ।
વિશિષ્ટસ્ય દ્વૈરૂપ્યપ્રક્રમે દ્વયોરશોભનત્વમ્ ।
પ્રક્રમભેદો વાક્યદોષઃ ।
પ્રક્રમભેદા વલમ્બેન ચાન્યૈર્દેષાન્તરં ઉદ્ભાવિતમિત્યાહ-અત એવેતિ ।
વિશેષ્યાન્તરં શોભનં ખલત્વરૂપં ત્વશોભનમિતિ સહચરભિન્નોર્ઽથઃ ।
અત ઇત્થં વિવક્ષિણીયમિત્યાહ-પ્રકૃતે ત્વિતિ ।
તથાપિ ન દોષનિવૃત્તિરિત્યાહ-એવમપીતિ ।
પૂર્વોદાહરણે સદસદ્યોગમાશઙ્કતે-નનુ દુર્વારા ઇતિ ।
સ્મરમાર્ગણાદીનાં શોભનત્વં દુર્વારત્વાદીનામશોભનત્વમિતિ પ્રતીતેઃ ।
પરિહરતિ-નૈતદિતિ ।
વિવક્ષાભેદે ગમકમાહ-અત એવેતિ ।
સુન્દરત્વેનાન્તઃ પ્રવિષ્ટાનામપિ શશ્યાદીનાં ધૂસરત્વાદિના વૈયર્થ્યહેતુત્વમુપસંહૃતમ્ ।
દુર્વારેત્યત્રત્વિત્થં "શઠઃ કથં સોઢવ્ય" ઇતિ સર્વથા કષ્ટત્વમેવોપસંહૃતમ્ ।
નિગમયતિ-તસ્માદિતિ ।
એકક્રિયાયામન્યસ્ય ક્રિયા ત્વન્યઃ સમુચ્ચયઃ ।
સદસદ્દ્વૈધયોગેન સત્રિધા સંવ્યસ્થિતઃ ॥
ઇતિ ॥
સમાધ્યર્થં સૂત્રમ્-
કારણાન્તરયોગાત્ કાર્યસુકરત્વં સમાધિઃ
આરબ્ધસ્ય કાર્યસ્ય કારણાન્તરયોગાત્ સમ્યગાધાનં સમાધિઃ ।
વ્યાચષ્ટે-કેનચિદિતિ ।
સમુચ્ચયેતિ સઙ્ગત્યુક્તિઃ ।
સમુચ્ચયવૈધર્મ્યં સ્મારયતિ-તદ્વૈલક્ષણ્યમિતિ ।

માનમિતિ ।
પાદપતને કારણે ગર્જિતં કારણાન્તરમ્ ।
યોજયતિ-માનનિરાકરણ ઇતિ ।
ઉપકાપરેતિ સૌકર્યપ્રકાશનમ્ ।
સમાધિઃસમ્યગાધાનં કારણાન્તરયોગતઃ ।
સઙ્ગત્યરાયાહ-એવં વાક્યેતિ ।
પ્રત્યનીકાર્થં સૂત્રમ્ ।
પ્રતિપક્ષતિરઃસાકાશક્તૌ તદીયતિરસ્કારઃ પ્રત્યનીકમ્
બલવતઃ તિરસ્કારાશક્તૌ તદીયતિરસ્કારઃ પ્રત્યનીકમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્ર બલવદિત્યાદિ ।
તત્સમ્બન્ધિનઃ બલવત્સમ્બન્ધિનઃ ।
તં બાધિતું બલવન્તં બાધિતુમ્ ।
અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-યથા અનીક ઇત્યાદિ ।
પ્રયોજનમાહ-પ્રતિપક્ષેતિ ।
યસ્ય કિઞ્ચિદિતિ ।
યસ્ય કૃષ્ણસ્ય ।
વિગ્રહઃ કલહઃ ।
કાન્તેન બક્રેણ સદૃશાકૃતિઃ ।
યોજયતિ-અત્ર રાહોરિતિ ।
તત્તિરસ્કારાદિતિ પ્રયોજનોક્તિઃ ।
તદીયસ્ય તિરસ્કારઃ પ્રત્યનીકમશક્તિતઃ ।
પ્રતીપાર્થં સૂત્રમ્-
ઉપમાનસ્યાક્ષેપ ઉપમેયતાકલ્પનં વા પ્રતીપમ્
ઉપમેયસ્યૈવ પુષ્કલગુણત્વવિવક્ષણેનોપમાનસ્ય કૈમર્થક્યં પ્રાતિકૂલ્યાદેકં પ્રતીપમ્ ।
યઞ્ચોપમાનાન્તરાર્થં પ્રસિદ્ધોપમાનસ્યોપમેયત્વકૢત્પિરનાદરાત્ દદ્વદ્વિતીયમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-ઉપમેયસ્યૈવેત્યાદિ ।
યત્ર ચેતિ ।
ચક્ષુષ એવ મુણ્ડમાલાત્વમિતિ કુવલયદામ્નો નૈરર્થક્યમ્ ।
અલઙ્કારાન્તરસંભેદેનાપરમુદાહરતિ-લાવણ્યેતિ ।
લાવણ્યૌકસ્ત્વાદિગુણાનામુપમેય એવ પૌષ્કલ્યાદિન્દ્વાદ્યુપમાનાનાં કૈમર્થક્યમ્ ।
સંભેદમનુસ્મારયતિ-અત્ર યથાસઙ્ખ્યમપીતિ ।
એ એહીતિ ।
એ ઇત્યામન્ત્રણે ।
અયિ એહિ તાવત્સુન્દરિ કર્ણાં દત્ત્વા શૃણુ વચનીયમ્ ।
તતવ મુખેન કૃશોદરિ ચન્દ્ર ઉપમીયતે જનેન ॥
ચન્દ્રસ્યોપમાનત્વં વચનીયમિતિ કથનાત્ ચન્દ્રસ્ય નિકૃષ્ટત્વેનોપમેયત્વેન કલ્પનમ્ ।
પ્રયોજનં તુ મુખસ્યોપમાનતા ।
યોજયતિ-અત્રોપમાનત્વેનેતિ ।
ક્વચિત્ ઉપમાનસ્ય સતઃ ઉપમાનત્વમેવ ન્યક્કરણાદલઙ્કારં સમુત્થાપયતીત્યાહ-ક્વચિત્પુનરિતિ ।
ગર્વમિતિર્ ।

ઇદૃશાનિ નીલ નલિનાનિ સન્તીતિ ઉપમાનાવિર્ભાવઃ ।
એવં નિઃસામાન્યસ્ય લોચનયુગલસ્ય ન્યક્કારઃ ।
યોજયતિ-અત્રોત્કર્ષેતિ ।
યથાત્રોપમેયસ્ય ઉપમાનાસહત્વં, તથૈવ અતિપ્રકર્ષાદુપમાન ભૂમિમપ્યતિપતતે ।
ઉપમાનત્વકૢત્પિરપિ પ્રતીપમિત્યાહ-અનેનેતિ ।
અહમેવેતિ ।
દારુણાત્વકાષ્ઠાપ્રાત્પસ્ય હાલાહલસ્ય દુર્જનવચનો ઉપમાનતાકૢત્પિર્ન્યક્કારાય ।
તદેતદ્યોજયતિ-અત્ર હાલાહલત્વમિતિ ।
ઉપમાનસ્ય કૈમર્થ્યાદુપમેયત્વકલ્પનાત્ ।
દ્વિધા પ્રતીપં ક્કાપ્યેતદુપમાનત્વતો ઽપિ ચ ॥
નિમીલિતાર્થં સૂત્રમ્-
વસ્તુના વસ્ત્વન્તરનિગૂહનં નિમીલિતમ્
વસ્તુ વસ્ત્વન્તરં સહજેન લક્ષ્મણા યન્નિગૂહયતિ આગન્તુકેન વા તન્નિગૂહિતત્વાન્નિમીલિતમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-સહજેનેત્યાદિ ।
સામાન્યતો ભેદમાહ-ન ચાયમિતિ ।
તસ્ય હિ ગુણસાધારણ્યાદ્ભેદાનુપલક્ષણમ્ ।
અસ્ય પુનરુત્કૃષ્ટેન ગુણેન નિકૃષ્ટસ્ય સ્થગનમ્ ।
અપાઙ્ગેતિ ।
અઙ્ગેલીલયા ઇતિ સ્ફુરિતમ્ ઇત્થં લીલયા પ્રસસારેત્યર્થઃ ।
દૃક્તારલ્યા દિના સહજેન લક્ષણેન લીલા મદોદયહેતુકં દૃક્તારલ્યાદિ તિરોદધાતિ ।
યોજયતિ-અત્ર દૃક્તારલ્યેતિ ।
યે કન્દરાસ્વિતિ ।
ત્વત્પાદશઙ્કિતધિયઃ ત્વદા પાતશઙ્કાચકિતાઃ ।
અત્ર હિમમા ગન્તિકલક્ષણાભ્યાં કમ્પરોમાઞ્ચાભ્યાં ભયકૃતૌ કમ્પરોમાઞ્ચૌ સ્થગયતિ ।
યોજયતિ-અત્ર હિમાદ્રીતિ ।
નિજેનાગન્તુના વાપિ લક્ષણેનાન્યગોપનમ્ ।
નિમીલિતાખ્યો ઽઙ્કારઃ દ્વિપ્રકારઃ પ્રકાશિતઃ ॥
સામાન્યાર્થં સૂત્રમ્-
પ્રસ્તુતસ્યાન્યેન ગુણાસામ્યાદૈકાત્મ્યં સામાન્યમ્
પ્રસ્તુતસ્ય અપ્રસ્તુતેન ગુણસામ્યાદેકરૂપત્વં સામાન્યયોગાત્સામાન્યાલઙ્કારઃ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્ર પ્રસ્તુતસ્યેત્યાદિ ।
અપહ્નુતેર્ભેદાયાહ-ન ચેયમિતિ ।
અપહ્નુતૌ હિ પ્રકૃતનિષેધેનાપ્રકૃતપ્રતિષ્ઠાપનમ્ ઇહતુ ન તથા ।
કિં તર્હિ? ઐકાત્મ્યમ્ ।
મલયજરસેતિ ।
દન્તપત્રં કરિદશનતાટઙ્કમ્ ।
અવિભાવ્યતા ગતિરૈકાત્મ્યલિઙ્ગમ્ ।
યોજયતિ-અત્ર મલયજેતિ ।
પ્રસ્તુતસ્યાન્યતાદાત્મ્યં સામાન્યં ગુણસામ્યતઃ ।
તદુણાર્થં સૂત્રમ્-

સ્વગુણાત્યાગાદત્યુત્કૃષ્ટગુણાસ્વીકારસ્તદ્ગુણઃ
પરિમિતગુણસ્ય વસ્તુનો ઽત્યુત્કૃષ્ટગુણસ્વીકારસ્તદ્ગુણઃ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્રેતિ ।
નિર્વક્તિ-તસ્યેતિ ।
નિમીલિતાદ્ભાદમાહ-ન ચેતિ તત્ર હિ વસ્ત્વન્તરનિગૂહનમ્ ।
ઇહ ત્વનિગૂહિતસ્ય તદ્ગુણેનોપરાગઃ ।
વિભિન્નેતિ ।
અરુણેન વર્ણાભેદં નીતા રથવાહા યત્ર વંશાઙ્કુરનીલૈર્મરકતરત્નૈઃ પ્રભયા પુનઃ સ્વાં પ્રભાં આનિન્યિરે ।
અત્રાશ્વાનામારુણ્યે તદ્ગુણતા ।
આરુણ્યસ્ય ચ હારિત્યેન ।
યોજયતિ-અત્ર રવીતિ ।
તદ્ગુણાઃસ્વગુણત્યાગાદુત્કૃષ્ટસ્ય ગુણગ્રહઃ ।
સતિ હેતૌ તદ્રૂપાનનુહારો ઽતદ્ગુણાઃ
તદ્રુણવિપરીતો ઽતદ્ગુણઃ ।
સઙ્ગતિં વ્યાચષ્ટે-તદ્ગુણેતિ ।
ઉત્કૃષ્ટગુણવસ્તુપ્રત્યાસક્તૌ હિ ન્યાનગુણસ્ય તદ્ગુણસ્વીકારો ન્યાયોપપન્નઃ ।
પ્રસ્યાસત્તા વપ્યનનુહરણમતદ્ગુણાલઙ્કારઃ ।
નિર્વક્તિ-તસ્યોત્કૃષ્ટસ્યેતિ ।
યદિ વેતિ ।
નિરુક્ત્યન્તરમનુહરણાહેતૌ સત્યપિ અનનુહરણાત્ અતદ્ગુણઃ ।
અત્ર વિગૃહ્ણાતિતસ્યા પ્રકૃતસ્યેતિ ।
ઇત્થમિયં દ્વિધા ।
ધવલો ઽસીતિ- ધવલો ઽસિ યદ્યપિ સુન્દર! તથાપિ ત્વયા મમ રઞ્જિતં હૃદયમ્ ।
રાગભરિતે ઽપિ હૃદયે સુભગ! નિહિતો ન રક્તો ઽસિ ॥
ધવલો યુવા વલક્ષશ્ચ ।
રાગભરિતહૃદયનિધાને ઽપ્યરક્તત્વમતદ્રુણાઃ ।
ગાઙ્ગમિતિ ।
અઙ્ગેતિ સમ્બોધનમ્ ।
ચીયતે ઉપચીયતે ।
અત્ર અપ્રકૃતરૂપાનનુહારઃ ।
ઉભયત્ર યોજયતિ-પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
પ્રથમાર્ધે કો ઽલઙ્કાર ઇત્યત આહ-ધવલો ઽસીતિ ।
ધવલસ્યાપિ રઞ્જને અતદ્રુણત્વં સ્ફુટમેવ ।
યતઃ કાર્યકારણેતિ ।
વિષમવૈધર્મ્યં વ્યક્તમ્ ।
ન તદ્રુણે ઽનુહારસ્તુ ગુણતાદ્રૂપ્યયોર્દ્વિધા ।
ઉત્તરાર્થં સૂત્રમ્-
ઉત્તરાત્પ્રક્ષોન્નયનમસકૃદસમ્ભાવ્યમુત્તરં ચોત્તરમ્
પ્રશ્રાનુપાદાને ઽપ્યુત્તરા દુન્નયનમેકમુત્તરમ્ ઉપાત્તસ્ય ચ પ્રશ્રસ્ય યદસમ્ભાવ્યમસકૃદુત્તરં તદ્દ્વિતીયમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્રાનુપનિબધ્યમાન ઇત્યાદિ ।

અતિવ્યાત્પિં પરિહરતિ-ન ચેદમિતિ ।
ત્રૈરૂપ્યનિર્દેશો હ્યનુમાનલક્ષણમ્ ।
દ્વિતીયસ્ય સ્વરૂપમાહ-યત્ર ચેતિ ।
તત્ર નિયમમાહ-તચ્ચેતિ ।
અત્ર અતિવ્યાત્પિં પરિહરતિ-ન ચેયમિતિ ।
પરિસંખ્યાયાં વ્યવચ્છ્રેદ્યવ્યવચ્છેદકભાવઃ વિવક્ષ્યઃ ।
અત્ર સ્વવિવક્ષા ।
એકાકિનીતિ-કિં યાચસે વાસયાચનેન કિમિત્યર્થઃ ।
કા વિસમેતિ ।
કા વિષમા દૈવગતિઃ કિં (લબ્ધં)યજ્જનો ગુણગ્રાહી ।
કિં સૌખ્યં સુકલત્રં કિં દુઃખં યત્ ખલો લોકઃ ।
યત્ર દૈવગત્યાદિ ગૂઢત્વાદપ્રતિસમ્ભાવ્યમ્ ।
ઉત્તરં યોજયતિ-પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
અસકૃદિતિ ।
નાનાત્વનિયમોદ્ધાટનમ્ ।
"ઉત્તરં પ્રશ્રપિશુનં અસમ્ભાવ્યોત્તરં દ્વિધા ।
" સઙ્ગત્યન્તરાયાહ-ઇતઃ પ્રભૃતીતિ ।
સૂક્ષ્માર્થં સૂત્રમ્-
સંલક્ષિતસૂક્ષ્માર્થંપ્રકાશનં સૂક્ષ્મમ્
ઇઙ્ગિતાદિભિઃસંલક્ષિતસ્ય સૂક્ષ્માર્થસ્ય વિદગ્ધાય પ્રકાશનં સૂક્ષ્મમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-ઇહ સૂક્ષ્મ ઇત્યાદિ ।
કુશાગ્રવત્તીક્ષ્ણા કુશાગ્રીયા ।
અત ઇદમિઙ્ગિતાકારાભ્યાં દ્વિધા ।
આકૂતવ્યઞ્જિતાશ્ચેષ્ટાં ઇઙ્ગિતં બુદ્ધિકારિતાઃ ।
આકારાઃ પુનરામ્નાતાસ્તા એવાબુદ્ધિકારિતાઃ ॥
યથા- તારાપુટભ્રૂદ્દષ્ટ્યાદેર્વિકારાનિઙ્ગિતં વિદુઃ ।
આકારાઃસત્ત્વજા ભાવા આદ્યા બુદ્ધ્યાપરે ઽન્યથા ॥
સઙ્કેતેતિ-કાલમનસં કાલં જ્ઞાતુમનસમિત્યર્થઃ ।
નેત્રાર્પિતાકૂતં નેત્રાભિવ્યઞ્જિતભાવમિત્યર્થઃ ।
સઙ્કેતકાલમનસો જ્ઞાનં ભ્રૂકટાક્ષાદિ ।
તદીયેઙ્ગિતેન જ્ઞાત્વેતિ સૂક્ષ્માર્થં સલક્ષણમ્ ।
પદ્મનિમીલનં તુ પ્રકાશનમ્ ।
યોજયતિ ।
અત્ર સઙ્કેતેતિ ।
વક્ત્રસ્યન્તીતિ-સ્વેદેન આકારસ્તેન કુઙ્કુમભેદાત્ પુરુષાયિતજ્ઞાનં સૂક્ષ્માર્થંસંલક્ષણમ્ ખઙ્ગલેખસ્તુ તત્પ્રકાશનમ્ ।
યોજયતિ-અત્ર સ્વેદેતિ ।
સૂક્ષ્મં તુ સૂક્ષ્મં સંલક્ષ્ય વિદગ્ધેષુ પ્રકાશનમ્ ।
ઇઙ્ગિતાકારતઃ સૂક્ષ્મસંલક્ષણામિતિ દ્વિધા ॥
વ્યાજોક્ત્યૈ સૂત્રમ્-
ઉદ્ભિન્નવસ્તુનિગૂહનં વ્યાજોક્તિઃ

કુતશ્ચિન્નિમિત્તાત્ પ્રકાશ્યાસ્યગૂઢવસ્તુનો વ્યાજવચસા નિગૂહનં વ્યાજોક્તિઃ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્ર નિગૂઢમિત્યાદિ ।
વઃસ્વન્તરપ્રક્ષેપેતિ નિરુક્તિઃ ।
શૈલેન્દ્રેતિ ।
પ્રતિપાદ્યમાના દીયમાના ।
આદિશબ્દાત્ સ્તમ્ભવેપથૂ ।
વિધિવ્યસઙ્ગઃ ક્રિયાશક્તિઃ ।
શૈલાન્તઃપુરેણ માતૃમણ્ડલેન ગાણૈશ્ચ દૃષ્ટઃ ।
યોજયતિ-અત્ર રોમાઞ્ચેતિ ।
અસામઞ્જસ્યં શમયિતુમાહ-યદ્યપીત્યાદિ ।
અપલાપમાત્રં ચિન્તયેતિ સસ્મિતસ્વકથનાત્ પુનઃ પ્રકાશનં લક્ષણતયાન ચિન્તનીયમિતિ ભાવઃ ।
ઉલ્લેખ ઉટ્ટઙ્કનમ્ ।
અવ્યાસિમાશઙ્કતે-નન્વપહ્નુતીતિ ।
ઉત્તરઃ પ્રકારઃ અપહ્વવાય સાદૃશ્યં ઇત્યેવમાત્મકઃ ।
પરિહરતિ-સત્યમિતિ ।
તત્ર તથોક્તિઃ ઉદ્ભટસિદ્ધાન્તાશ્રયેણ ।
તન્મતે વ્યજોસ્ત્યનુપવર્ણાનાત્ તથાપહ્નુતિસમ્ભવઃ ।
ઇહ તુ વ્યાજોક્ત્યુપવર્ણનાત્ સો ઽપહ્નુતિ પ્રકાર એવ નાસ્તીત્યેકૈવાપહ્નુતઃ ।
અત ઇયં વ્યાજોક્તિરેવ ।
વ્યાજોક્તિર્ત્ર્યાજવચનેનોદ્ભિન્નસ્ય નિગૂહનમ્ ।
અપહ્નવાય સાદૃશ્યમ્ ઇષ્ટા નાપહ્નુતિર્યતઃ ॥
વક્રોક્ત્યર્થં સૂત્રમ્-
અન્યથોક્તસ્ય વાક્યસ્ય કાકુશ્લેષાભ્યાં અન્યથા યોજનં વક્રોક્તિઃ
એકાભિપ્રાયેણોક્તસ્ય વાક્યસ્ય કાકુશ્લેષાભ્યાં અન્યથાભિપ્રાયેણ યોજનં વક્રોક્તિઃ ।
સસઙ્ગતિકં વ્યાચષ્ટે-ઉક્તિવ્યપદેશેતિ ।
ગુરુપરતત્રેતિ ।
દૂરતરં ગન્તુમુદ્યત ઇતિ નાયિકોક્તિરસૌ ।
ગુરુપરતન્ત્રતયા અસૌ ગુરુપરતા સમયે ઽસ્મિન્ નૈષ્યતિ ન નેષ્યતીતિ કાકુગર્ભસખ્યુક્તિઃ ।
યોજયતિ-એતદ્વાક્યમિતિ ।
નનુ ગમનવિધિનિષેધૌ શાબ્દૌ ।
તસ્માદ્રમનનિષેધવિધિર્યોજિતૌ ।
અત આહ-કાકુવશેતિર્ ।
ઇદૃશિ વિષયે કાકોર્નિષેધદ્યોતકત્વાત્ વિપરીતાર્થસંક્રાન્તિઃ ।
અહો કેનેતિ-દારુણા ઘોરા કાષ્ઠેન ચ ।
યોજયતિ-અત્રેતિ ।
ત્વં હાલાહલેતિ ।
હાલાહલવાન્ મૂર્છ્રાં કરોષીતિ દેવી ।
દેવસ્તુ હાલાં સુરાં ન વિભર્મિ નાપિ ચ હલં સીરમ્ ।
કિંહલવત્તયા હાલિકો ઽસિ ઇતિ પુનર્દેવી ।
ગોવાહને શક્તસ્યહાલિકતૈવ સત્યમિતિ ।

અત્ર હાલાહલેતિ સભઙ્ગશ્લેષઃ ।
વિજય ઇતિ ।
કુલકાત્મકં વાક્યમ્ ।
વિજયે ઇતિ દેવીકર્તૃકં વિજયાસંબોધનમ્ ।
દેવસ્યોક્તૌ જિત્વરતાયાં શક્તો ઽસ્મિ ।
ન તુ ત્ર્યક્ષો ઽહમક્ષદ્વયસદ્ભાવાદિતિ ।
અક્ષ શબ્દઃપાશવચનઃ ।
કિં મ ઇતિ દેવ્યાહ ।
દુરોદરેણ લમ્બોદરેણ નાર્થશ્ચેત્ ગણપતિપરસરતુ ।
દેવ્યાહ-કો દ્વેષ્ટિ વિનાયકમ્? દેવ આહ-અહિલોક ઇતિ ।
ઇહ વિનાયકો ગરુડઃ ।
ચન્દ્રેતિ ।
ચન્દ્રગ્રહણેન ઇન્દુ પણેન વિના ન રમે ઇતિ દેવી ।
દેવસ્તુ ચન્દ્રગ્રહણાપેક્ષા ચેદ્રાહુરાહૂયતામ્ ।
હા રાહાવિતિ ।
રાહૌસ્થિતે હા! કસ્ય રકિરિતિ દેવી ।
દેવસ્તુ હારારગો ઽપનીયતામિતિ ।
વસ્તુરહિતેનેતિ ।
વસુદ્રવિણાં વસવો ઽષ્ટૌચ ।
આરોપયસીતિ ।
અઙ્કઃ અઙ્કનઞ્ચનઞ્ચલનં ઉત્સઙ્ગશ્ચ ।
ઇતિ(કૃત)પશુપતિપિતિ ।
પાશકા અક્ષાઃ ।
નનુ વિચ્છિત્તિરૂપત્વાત્ સર્વ એવાલઙ્કારો વક્રોક્તિરિત્યત આહ-વક્રોક્તીતિ ।
અન્યથા યોજનં વાક્યે વક્રોક્તિરભિધીયતે ।
દ્વિપ્રકારા ચ વિજ્ઞેયા કાકુશ્લેષસમાશ્રયાત્ ॥
સ્વભાવોક્ત્યર્થં સૂત્રમ્-
સૂક્ષ્મવસ્તુસ્વભાવસ્ય યથાવદ્વર્ણનં સ્વભાવોક્તિઃ
કવિપ્રતિભાગોચરસ્ય સ્વભાવસ્ય સમ્યગ્વર્ણનં સ્વભાવોક્તિઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ઇહ વસ્ત્વિતિ ।
અત એવેતિ ।
કવિમાત્ર ગમ્યત્વાત્ ।
કવિના નિર્મિત એવ ।
ઉક્તિવચનમ્ ઉક્તિશબ્દઃ ।
અનેન સઙ્ગતિવૈધર્મ્યં વર્ણયિષ્યત ઇત્યાહ-ભાવિકેતિ ।
હુઙ્કારેતિ-કુન્તલગતિકણ્ડૂવ્યપનયને તન્વ્યા હુઙ્કારઃ કૃતિનઃ કર્ણાવતંસીભવેત્ ।
કીદૃશઃ ? ચઞ્ચુપુટાકારયા નખકોટ્યા યદ્વ્યાઘટ્ટનં તેનોટ્ટઙ્કિતઃસીત્કારોપશોભિ ચ ।
કીદ્દશસ્ય? પૃષ્ઠશ્લિષ્યત્કુચાઙ્કપાલીસુખેનાકેકરદૃશઃ ।
સ્વભાવોક્તિર્બુધોન્નેયવસ્તુસ્વાભાવ્યવર્ણનમ્ ।
અથ પ્રતીતિવૈચિત્ર્યાત્તારતમ્યનિરૂપણૈઃ ।

ભાવિકં દૂરદુર્લક્ષં વ્યક્તં વ્યાક્રિયતેતમામ્ ॥
તત્ર સૂત્રમ્-
અતીતાનાગતયોઃ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વં ભાવિકમ્
ભૂતભાવિનોઃ અર્થયોઃ અત્યદ્ભુતત્વાદનાકુલસમ્બન્ધશબ્દસમર્પિતત્વાચ્ચ પ્રત્યક્ષાયમાણાત્વં ભાવિકમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-અતીતેત્યાદિ ।
કવિગતેતિ ।
કવિભાવસ્ય શ્રોતરિ પ્રતિબિમ્બતાપત્તિર્ભાવિકમિત્યર્થઃ ।
ભાવો વેતિ ।
ભાવિ ભાવિકસ્ય ભાવનૈકપ્રાણત્વાત્ ।
નિરુક્ત્યન્તરં, સો ઽત્રા(સ્તી0)તિ ।
ભાવિકમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
નનુ મુનિર્જયતીત્યુદાહરિષ્યમાણે ભૂતભાવિનોઃ પ્રત્યક્ષતા ભ્રાન્તિઃ કિં નેષ્યત ઇત્યત આહ-ન ચેયમિતિ ।
ભૂતભાવિનોર્ભૂતભાવિત્વેનૈવ પ્રત્યક્ષીભાવે કા ભ્રાન્તિરિતિ ભાવઃ ।
નનુ ભૂતભાવિનોર્ભૂતભાવિત્વેન પ્રકાશને વસ્તુવૃત્તમાત્રમિત્યત આહ-નાપિ રામો ઽભૂદિત્યાદિ ।
રામો ઽભૂદિતિ વસ્તુવૃત્તાન્તમાત્રે હિ ન પ્રત્યક્ષાયમાણતા ।
ઇહ તુ સ્ફુટસ્ય પ્રત્યક્ષત્વસ્ય ઉપલમ્ભઃ ।
ન હિ પ્રત્યક્ષત્વેન અધ્યવસાયાદતિશયોક્તિરિત્યત આહ-નાપીયમિતિ ।
તત્ર હેતુઃ ।
અન્યસ્યાન્યતયેતિ ।
અતિશયોક્તૌ હિ અન્યદન્યતયા અધ્યવસીયતે ઇહ તુ ન તથા ।
ભૂતે ભાવિનિ પ્રત્યક્ષત્વેચ અન્યત્વાધાયવસાયાભાવઃ ।
એતદુપદર્શયતિ-ન હિ ભૂતભાવીતિ ।
ભૂતમ્ અભૂતત્વેન ભાવિન અભાવિત્વેન ના ધ્યવસીયતે ।
એતદ્વિપર્યયો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ-અભૂતભાવિવેતિ ।
યઞ્ચાત્ર પ્રત્યક્ષત્વં તદપ્યન્યથા અધ્યવસીયતે ઇત્યાહ-ન ચાપીતિ ।
વિપર્યયો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ-અપ્રત્યક્ષં વેતિ ।
નનુભૂતભાવિનોઃ અપ્રત્યક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વમ્ અન્યથાધ્યવસાય ઇત્યત આહ-ન હિ પ્રત્યક્ષત્વમિતિ ।
યદિ પ્રત્યક્ષત્વં કેવલવલસ્તુધર્મઃ તદા ભૂતભાવિનોરપ્રત્યક્ષતા ।
વર્તમાનસ્ય તુ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇતિ ભવેદ્વ્યવસ્થા ।
ન હિ પ્રત્યક્ષત્વં કેવલવસ્તુધર્મઃ ।
કિં તર્હિ? પ્રતિપત્ત્રપેક્ષયૈવ પ્રત્યક્ષસ્યેતિ વસ્તુધર્મતા ।
ન હિ પ્રતિપત્તારમનપેક્ષ્ય વસ્તુનિ પ્રત્યક્ષતા નામ કાચિત્ ।
અત્ર પ્રામાણિકસંવાદાયાહ-યચદાહુરિત્યાદિ ।
યો હ્યર્થઃ સ્વગ્રહકપ્રતિપત્તુઃ જ્ઞાનપ્રકાશં સ્વાન્વયવ્યતિરેકાવનુકારયતિ ।
સ્વયમસ્તિ ચેત્ જ્ઞાનપ્રતિભાસો ઽસ્તિ, નાસ્તિચેન્નાસ્તીતિ વ્યવસ્થાપયતિ ।
સ પ્રત્યક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષત્વં ન કેવલં વસ્તુધર્મઃ પ્રતિપત્તુસ્તુ સામગ્રી તત્ર ઉપયુજ્યત ઇત્યાહ-કેવ્રલમિતિ ।
અસામગ્રીકે પ્રતિપત્તરિ ન વસ્તુ પ્રત્યક્ષીભવતીત્યેતાવદ્વક્તું શક્યતે ।
ન તુ પ્રતિપત્ત્રન પેક્ષેતિ ભાવઃ ।
તાં સામગ્રીં વિવેચયતિ- સા ચેતિ ।

લોકયાત્રાયાં લૌકિકાર્થં પ્રત્યક્ષીકરણે દેશકાલાદિવ્યવધાનાદતીન્દ્રિયેર્ઽથે યોગિનામ્ ઐકાગ્ષાત્મકભાવનારૂપા ।
સાક્ષાત્કરણસામગ્રી કાવ્યવસ્તુગતમત્યદ્ભુતત્ધં યોજયતિ-(સા ચેતિ । ) અત્યદ્ભુતાનિ હિ વસ્તૂનિ આદરપ્રત્યયેન હૃદિ સન્ધાર્યમાણાનિ તથા ભાવનાં પ્રયોજયન્તિ ।
ઇત્થં ચ સતિલિકયાત્રાયાં વર્તમાનાર્થસાક્ષાત્કરણસામગ્રી ચક્ષુરાદિર્યોગિનાં કાવ્યતત્ત્વવિદાં ચાતીતાનાગતાર્થસાક્ષાત્કરણભાવના ।
અતો યોગિવત્ કાવ્યતત્ત્વવિદામતીતાર્થસાક્ષાત્કારો નાન્યથાધ્યવસાય ઇતિ નાતિશયોક્તિઃ શઙ્ક્યા ।
નનુ પ્રત્યક્ષતયૈવ પ્રતીયન્તે ભૂતભાવિન ઇતિ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-નાપિ ભૂતભાવિનામિતિ ।
તત્ર હેતુઃ - તસ્યાભિમાનેતિ ।
અભિમાનઃસંભાવના તદ્રૂપસ્યાધ્યવસાય ઇતિ ઉત્પ્રેક્ષાયા લક્ષણમ્ ।
ન હ્યત્રાપ્રત્યક્ષં પ્રત્યક્ષતયા સંભાવ્યતે ।
કિં તર્હિ? પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે ।
અતો નોત્પ્રેક્ષા ।
અનુત્પ્રેક્ષાત્વે ગમકાન્તરમાહ-નાપિ વસ્ત્વિતિ ।
પદાર્થગતો હિ ઇવાર્થઃ ઉપમાયાઃ પ્રયોજકો નોત્પ્રેક્ષાત્વે ગમકાન્તરમાહ-નાપિ વસ્ત્વિતિ ।
પદાર્થગતો હિ ઇવાર્થઃ ઉપમાયાઃ પ્રયોજકો નોત્પ્રેક્ષાયાઃ ।
તત્ર હેતુઃ-તસ્યા અભિમાનેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષા હિ અભિમાનરૂપા પ્રતિપત્તૄધર્મઃ ।
તસ્માદભિમાનગોચર એવ ઇવાર્થં ઉત્પ્રેક્ષાપ્રયોજક ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર સંવાદાયાહ-યદાહુરિત્યાદિ ।
સુખાદિવજ્જ્ઞાનધર્મે ઽભિમાને ઽધ્યવસાયોક્તિરિત્યર્થઃ ।
નનુ પ્રતિપત્તૄધર્મો ઽધ્યવસાયસ્તર્હિ પ્રયોક્તુઃ કવેઃ ન સ્યાદિત્યત આહ-કાવ્યવિષયે ચેતિ ।
કવિરપિ ખલુ કાવ્યે સહૃદય એવ ।
અતો નેયમુત્પ્રેક્ષા ।
નન્વદ્ભુતદર્શનાત્ પ્રત્યક્ષત્વમિહેતિ કાવ્યલિઙ્ગમિત્યત આહ-નાપ્યત્યદ્ભુતેતિ ।
અત્યદ્ભુતપદાર્થસાક્ષાત્કારો હિ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વે હેતુઃ ।
અકાવ્યલિઙ્ગત્વે હેતુમાહ-લિઙ્ગલિઙ્ગીતિ ।
હેતુત્વે સત્યપિ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવેન નેહ પ્રતીતિઃ ।
તથાત્વે પારોક્ષ્યં પ્રસજેદિતિ ભાવઃ ।
કથં તર્હિ પ્રતીતિરિત્યત આહ-યોગિવદિતિ ।
નન્વત્યદ્ભુતત્વહેતુકા સચમત્કારપ્રતીતિરિહ પુરઃ સ્ફુરતીવ ।
અતો ઽત્યદ્ભુતત્વહેતુકો રસવદલઙ્કાર એવ ઇત્યત આહ-નાપ્યયમિતિ ।
તત્ર હેતુઃ -રત્યાદીતિ ।
પરિપાટ્યાપિ સચમત્કારપ્રતીતેઃ પુરઃ સ્ફુરણા સાધારણી, અથાપિ ન ભાવિકરસવતોરભેદઃ ।
કુતઃ? રતિહાસાદિચિત્તવૃત્તીનાં તદનુરઞ્જિતત્વેન વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિણાં ચ યદા પરમાદ્વૈતજ્ઞાનિવત્ મમૈવ શત્રોરેવેત્યાદિવિશેષપરિહારાત્ સાધારણ્યેન હૃદયસંવાદિની પ્રતીતિઃ તદૈવ રસવતો ભાવઃ ।
વિભાનાદીન્ રસવત્પ્રસ્તુતૌ વિવેચયિષ્યેન હૃદયસંવાદિની પ્રતીતિઃ તદૈવ રસવતો ભાવઃ ।
વિભાવાદીન્ રસવત્પ્રસ્તુતૌ વિવેચયિષ્યામઃ ।
ઇહ તુભૂતભાવિનાં પ્રતીતિર્ન સાધારણ્યેન અપિતુ પ્રતિપત્તુઃ તાટ્સ્થ્યેન ।
સ્ફુટતયા તાદસ્થ્યં હિ ભેદઃ ।
યથા સાઙ્ખ્યાદિસિદ્ધાનાં ભેદે ન સર્વં જાનતાં પ્રતીતિઃ ।
નનુ તાટસ્થ્યેન પ્રતીતાવતીતાદિસ્ફુટત્વં હેતુઃ ।
સ્ફુટપ્રતીતિશ્ચ પ્રમુખે નિષ્પત્તૌ તુ સાધારણ્યપ્રતીતિરેવ ।
અતઃ કથં ભાવિકમિત્યત આહ- સ્ફુટપ્રતિપત્તીતિ ।

સ્ફુટપ્રતિપત્તિનિમિત્તકસ્ફુટપ્રતીત્યુત્થાપિતભાવિકહેતુક ઇત્યર્થઃ ।
"મુનિર્જયતિ"ત્યાદૌ હિ કુમ્ભસમ્ભવાદિવૃત્તમાદૌ તાટસ્થ્યેન અતીતાદિરૂપતયા પ્રતીયતે તદૈવ ભાવિકસિદ્ધિઃ ।
અથોક્તરકાલં પ્રતિપત્તૄપ્રતીતેઃ તાદ્રૂપ્યાપત્ત્યા વિભાવાદીનાં સાધારણ્યે રસવાન્ ભાવિકહેતુકઃસ્યાત્ ।
ન ચૈતાવતા ભાવિકાપલાપઃશક્યત ઇતિ યાવત્ ।
નન્વિહ સુન્દરવસ્તુસ્વભાવશ્ચેન્ન વર્ણ્યેત તતસ્તદપ્રત્યક્ષાયમાણતા ।
અતઃસ્વભાવોક્તિરિત્યત આહ-નાપીયમિતિ ।
તત્ર હેતુઃ - તસ્યાં લૌકિકેતિ ।
સ્વભાવોક્તેર્હિ લૌકિકાનામેવ વસ્તૂનાં યઃસૂક્ષ્મો ધર્મઃ પ્રેક્ષાવત્પ્રતિભૈક સમધિગમ્યસ્તસ્ય વર્ણને હૃદયસંવાદઃસાધારણ્યેન ।
ઇહ પુનરત્યદ્ભુતત્વેનાલૌકિકાનાં વસ્તૂનાં પ્રતીતિઃ તટસ્થતયા ।
અતો હૃદયસંવાદાતિરિક્તાનામંસાનાં વૈલક્ષણ્યમ્ ।
નનુ લૌકિકવસ્તુપ્રતીતિસાધારણ્યે સ્વભાવોક્તિઃ, અલૌકિકવસ્તુપ્રતીતિસ્ફુટત્વેતુ ભાવિકમિતિ વ્યવસ્થા ।
યદિ લૌકિકવસ્તુપ્રતીતેઃસ્પુટત્વં તદા કિં સ્યાદિત્યત આહ-ક્વચિત્ત્વિતિ ।
લૌકિકવસ્તુબલાત્ સ્વભાવોક્તિઃ ।
સ્ફુટત્વપ્રતીતિબલાત્ ભાવિકમતઃસઙ્કરઃ ।
હૃદયસંવાદસાધારણ્યાત્ સ્વાભાવોક્તિરસવતોર્યો ઽયમભેદઃ પ્રસઙ્ગાત્પ્રતીતસ્તત્ર વિવેચયતિ-ન ચ હૃદયસંવાદેતિ ।
સ્વભાવોક્તૌ રસવતિ ચ યદ્યપિ સાધારણ્યેન હૃદયસંવાદઃસચેતસાં, તથાપિ નાનયોરભેદઃ ।
તત્ર હેતુઃ - વસ્તુસ્વભાવેતિ ।
સત્યપિ સાધારણ્યે વસ્તુસ્વભાવસ્ય સંવાદઃ સ્વભાવોક્તૌ રસવતિ તુ ચિત્તવૃત્તેઃ ।
વસ્તુસ્વભાવચિત્તવૃત્તિરૂપત્વાત્ અનયોઃસંપાતે તુ સઙ્કરઃ ઇત્યાહ-ઉભયસંવાદેતિ ।
સમાવેશઃસઙ્કરઃ ।
સમાવેશઘટને લિઙ્ગમાહ-યત્ર વસ્તુગતેતિ ।
યત્ર ચિત્તવૃત્તિસંવાદવતિ વિષયે વસ્તુગતસૂક્ષ્મધર્મવર્ણના સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અન્યત્રત્વિતિ ।
સૂક્ષ્મવસ્તુધર્મવર્ણનાવિરહિણિ ચિત્તવૃત્તિસંવાદમાત્રશાલિનિ વિષયે રસવાનેવ ।
નનુ વ્યસ્તસમ્બન્ધરહિતસન્દર્ભસમર્પિતત્વમિહ લક્ષણં તથાત્વે ચ પ્રસાદાખ્યો ગુણ એવેત્યત આહ-નાપ્યયં શબ્દેત્યાદિ ।
ઇહ યદ્યપિ ઝટિત્યર્થસમર્પણં શબ્દાનાકુલત્વહેતકઃ અથાપિ નાયં પ્રસાદઃ ।
તત્ર હેતુઃ - તસ્ય હિ સ્ફુટા સ્ફુટેત્યાદિ ।
સ્ફુટો ઽસ્તુ વાક્યાર્થો અસ્ફુટો વા ।
તદુભયગતત્વેન ઝટિતિ સમર્પણં પ્રસાદસ્વરૂપમ્ ।
યદાહ - શુષ્કેન્ધનાગ્નિવત્ સ્વચ્છ્રજલવત્ સહસૈવ યત્ ।
વ્યાપ્નોત્યન્યત્ પ્રસાદો ઽસૌ સર્વત્ર વિહિતસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ ॥
અત્ર શુષ્કેન્ધનાગ્નિવદિત્યસ્ફુટં વાક્યાર્થં પ્રસ્યુપમોક્તિઃ સ્વચ્છ્રજલવદિતિ સ્ફુટં પ્રતિ ।
અતઃસર્વત્ર વિહિત સ્થિતિત્વેન ઝટિતિ સમર્પણં રૂપં પ્રસાદસ્ય ।
અસ્ય તુ પ્રસાદે ઝટિતિ સમર્પિતસ્ય સ્ફુટત્વેન પ્રતીતૌ સત્યાં સમનન્તરં સ્વરૂપપ્રતિલમ્ભઃ ।
સ્વરૂપં હિ અસ્યશ્રોતરિ કવિગતભાવપ્રતિબિમ્બનં પૌનઃપુન્યેન ચેતસિ વિનિવેશસ્વભાવભાવનાત્મકં વા ।
તથાવિધસ્ય તુ પ્રતિબમ્બનં સ્ફુટપ્રતીત્યુત્તરકાલમેવ ।
અતઃ પ્રસાદો ઽસ્યાઙ્ગત્વેન પ્રાક્સિદ્ધિકઃ ।
અયં તુ તદુપકૃત(સ)મનન્તર(સ્વ)સિદ્ધિકઃ ।
તતો ઽન્ય એવ ।

અદો ન કુત્રચિદન્તર્ભીવ ઇતિ નિગમયતિ-તસ્માદયમિતિ ।
સર્વોત્તીર્ણઃ ભ્રાન્ત્યાદિષુ પ્રસાદગુણાન્તરશઙ્કિતેષ્વેકત્રાપિ નાન્તર્ભાવયિતું શક્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્થં લક્ષણતો ઽસ્યનાનુપપત્તિઃ કાચિત્ ।
લક્ષ્યતો ઽપિ પ્રાચુર્યમિત્યાહ-લક્ષ્યે ચાયમિતિ ।
મુનિર્જયતીતિ ।
મનનાત્ મુનિઃ ।
યોગીન્દ્રત્વાન્મહાત્મા ।
સ્વયં તુ કુમ્ભસંભવઃ ।
તથાવિધેન યેન એકસ્મિન્નેવ ચુલુકે પિપાસોદ્ધૃતનિરવશેષાર્ણવાર્ભ્ભસિ પ્રસૃતિગર્તે દિવ્યૌ અમાનુષાનુભાવાતિશયૌ વિષ્ણોર્દશાવતારેષુ પ્રસિદ્ધાપદાનૌ મત્સ્યકચ્છ્રપૌ યદૃચ્છ્રયા ચુલુકાન્તર્ભાવાત્ પર્યાકુલં લુઠન્તૌ દૃષ્ટૌ ।
અત્રાતીતવૃત્તો ઽપિ મુનિઃ અલૌકિકત્વેનાત્યદ્ભુતઃસન્નાદર પ્રત્યયેન હૃદિ સન્ધાર્યમાણત્વાત્ અનાકુલસન્દર્ભસમર્પિતત્વાચ્ચપ્રત્યક્ષાયમાણઃ તથાવિધં કવિભાવં પ્રતિપત્તૄષુ પ્રતિબિમ્બયતિ પૌનઃપુન્યેન ચેતસિ ભાવનાં વિનિવેશયતીતિ ભાવકત્વમ્ ।
પ્રાચુર્યાર્થમુદાહરણાન્તરાણિ-યથા વા હર્ષચરિતેત્યાદિના ।
હર્ષચરિતપ્રારંભે હિ દેવીં સરસ્વતીં અભિશત્પવતે ક્રોધમુનયે ક્રુદ્ધાનાં વેદાનાં સ્વરૂપમ્ ઉપવર્ણિતમ્ ।
યથા - "રોષવિમુક્તવેત્રાસનૈરોઙ્કારમુખરમુખૈરુત્ક્ષેપડોલાયમાનજટાભારભરિ તદિગ્ભિઃ પરિકરબન્ધભ્રમિતકૃષ્ણાજિનપટચ્છ્રાયાશ્યામાયમાનદિવસૈરમર્ષનિ ઃ શ્વાસડોલાપ્રેઙ્ખોલિતબ્રહ્મયોકૈઃ સોમરસમિવસ્વેદવિસરવ્યાજેન સ્ત્રવદ્ભિઃ અગ્રિહોત્રપવિત્રભાસ્મસ્મેરલલાટપટ્ટકુશતન્તુચીવરીભિરાષાઢિભિઃ પ્રહરણીકૃતદણ્ડકમણ્ડલુમણ્ડલૈઃ મૂર્તૈઃ ચતુર્વેદૈરિતિ" ।
યોજનાયાહ-અત્ર હિ પ્રત્યક્ષમિવેતિ ।
નનુ વર્ણાનાવશાત્ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વં કિં ભાવિકવિષયઃ આહોસ્વિદનુભાવવિશેષાત્પ્રત્યક્ષાયમાણસ્ય સતો વર્ણનમિત્યત આહ-અયં ત્વત્રેત્યાદિ ।
લેશ ઇત્યલ્પાવશિષ્ટતા આહ-વર્ણાનાવશાદિતિ ।
ભણિતિમાહાત્મ્યમાવિષ્કરોતિ - પ્રત્તયક્ષાયમાણસ્યૈવેતિ ।
ભણિતિમાહાત્મ્યનૈરપેક્ષ્યેણ નિજાનુભાવવિશેષાદેવ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વમનુસન્ધત્તે ।
અનાતપત્રો ઽપીતિ ।
અત્ર અનાતપત્રો ઽપિ સિતાતપત્રૈરિવ વૃતત્વમચામરસ્યાપિ બાલવ્યજનેનૈવોપલક્ષિતત્વમ્ ।
અનુભાવવિશેષાદેવ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વં વર્ણ્યતે ન તુ વર્ણનાવશાત્પ્રત્યક્ષાયમાણતા ।
ઇત્થં વિષયદ્વયે અવસ્થિતે ભાવિકમ્ એકત્રૈવેત્યાહ-અત્ર પ્રથમપ્રકારેતિ ।
ન પ્રકારાન્તરગોચર ઇતિ યદુક્તં તત્ર હેતુઃ - કવિસમર્પિતાનામિતિ ।
યે હિ કવિના પ્રતિભયા સમર્પ્યન્તે મુખાદૌ ચન્દ્રત્વકમલત્વાદયો ધર્માસ્તેષામેવાઙ્કલારત્વમ્ ।
ન તુ પરમાર્થતઃસન્નિવિશિષ્ટાનાં હિમાંશુલાવણ્યાદીનામ્ ।
અતો દ્વિતીયપ્રકારે પ્રત્યક્ષાયમાણત્વં વસ્તુસન્નિવેશીતિ ન ભાવિકાલઙ્કારઃ ।
યુક્ત્યન્તરેણાપિ દ્રઢયિતુમાહ-અપિ ચ શબ્દાનાકુલતેત્યાદિ ।
ચકારાદભૂતભાવિત્વાદયઃ શબ્દાનાકુલતા ચેતિ હેતવો ભામહાનુશાસને ઉદ્ભટલક્ષણે ચ અનાકુલત્વરૂપં યદેતદ્વ્યસ્તસમ્બન્ધરહિતશબ્દસમર્પિતત્વં પ્રત્યક્ષાયમાણાત્વપ્રતિપાદકમુક્તં તત્ કથં પ્રયોજકીભવેત્ ।
વસ્તુમન્નિવેશિધર્મગતત્વેનાપિ ભાવિકસંભવે નિષ્પ્ર યોજનમેવ સ્યાત્ ।
અતો ન દ્વિતીયપ્રકારે ભાવિકમિતિ નિગમયતિ-તસ્માદ્વાસ્તવમેવેત્યાદિ ।
અત્ર ઉત્તરે પ્રકારે નનુ વાસ્તવે ઽપિ સૌન્દર્યે લૌકિકતયા મા ભૂદ્વિચ્છિત્તિઃ ।
કવેઃ કકવિનિબન્ધસ્ય વા વક્તુઃ નિબન્ધવશાદસ્ત્યેવ સકલવ્યવહર્તૃગોચરીભાતતા દુરપહ્નવાવિચ્છિત્તિઃ ।
તત્ર કુતો ન ભાવિકમિત્યત આહ-યદિ તુ વાસ્તવમપીત્યાદિના ।
યદિ વસ્તુસન્નિવેશ્યપિ સૌન્દર્યનિબન્ધવશાત્ સવિચ્છિત્તિકં પ્રાઞ્ચ આચાર્યાઃ સ્વભાવોક્તિવદલઙ્કારતયા વર્ણયેયુઃ તદા અયમપિ વાસ્તવસૌન્દર્યવિષયતયા સમાશઙ્કિતો ભાવિકપ્રકારો નાતીવ દુઃશ્લિષ્ટ એવ સત્યાં સામગ્યામ્ ।
અયમિહાશયઃ-યથા હિ સ્વભાવોક્તિઃ વાસ્તવસૌન્દર્યાવલમ્બિની વસ્તુસ્વભાવસૌક્ષ્મ્યાત્ સાધારણ્યેન સચોતનસંવાદાચ્ચ વિચ્છિત્તિમતી વર્ણિતા તથૈવ વાસ્તવસૌન્દર્યાવલમ્બિતયા નિબન્ધા દ્વિચ્છિત્તિ વિશેષો ઽયમલઙ્કારતયા વર્ણનીય એવ ।
તથા ચ સતિભૂતભાવિત્વાદિ સામગ્રીસદ્ભાવે ઽન્યકલ્પનાગૌરવાદયમપિ ભાવિકપ્રકાર ઇતિ ઉન્મીલનં યોગ્યતયા સુશકમેવ ।
ઉન્મીલિતા શ્ચોલ્લેખભાવોદયસન્ધિશબલતાદય અતિપ્રથન સ્વાતન્ત્ર્યે ઽપિ ચિરન્તનસમયવ્યતિક્રમઃ સ્યાદિતિ ।
અમુમેવાશયમાવિશ્ચિકીર્ષુઃ અભિયુક્તસંવાદાયાહ-અતૈવેત્યાદિ ।
ભૂતભાવિનઃ પ્રત્યક્ષા ઇવ યત્ર ક્રિયન્તે ઇત્યેતાવદેવ ભાવિકલક્ષણમકારિ યૈઃ ખલુ તૈરશબ્દાનાકુલત્વાદિવ લક્ષણત્વેનોક્તમ્ ।
નાપિ વા વસ્તુસન્નિવેશિનઃ ।

સૌન્દ્રર્યસ્યનિબન્ધાદ્વિચ્છિત્તિઃ સ્વભાવોક્તિતુલ્યનયશાલિની અલઙ્કારત્વેન પ્રસિઞ્જિતા ।
અતો ભૂતભાવિપ્રત્યક્ષવદ્ભાવિકલક્ષણસ્ય ભાવિકસ્ય શબ્દાનાકુલત્વવાસ્તવ સૌન્દર્યાવલમ્બેનાપિ ભાવિકપ્રભેદો ઽભ્યનુજ્ઞાયતે ।
યત ઇત્થં સ્વભાવોક્તિપ્રતિયોગિતયા મીમાંસા પ્રવર્તયિતવ્યા, અતઃ સમ્પ્રતિ સઙ્ગતિમાહ--સ્વભાવોક્ત્યા કિઞ્ચિદિતિ ।
વાસ્તવસૌન્દર્યત્વં સાદૃશ્યમ્ ।
તચ્ચ લૌકિકત્વસૂક્ષ્મત્વસ્ફુટત્વસાધારણ્યતાટસ્થ્યપ્રતીત્તયાદિભિઃ વૈધર્મ્યપ્રાચુર્યાત્ અલ્પકમિત્યભિસન્ધાયોક્તં-કિઞ્ચિદિતિ ।
સત્યપિ સાદૃશ્યં કિઞ્ચિન્માત્રં અથાપિ ન્યાયસઞ્ચારાયેહાસ્માભિઃ લક્ષણમસ્ય કૃતમ્ ।
યો ઽયં પ્રત્યક્ષવદ્ભાવસ્ત્વતીતાનાગતાર્થયોઃ ।
તદ્ભાવબિમ્બનાચ્ચિત્તે વિનિવેશાચ્ચભાવિકમ્ ॥
નાવિપર્યયતો ભ્રાન્તિઃ સાક્ષાત્ત્વાન્નેતિવૃત્તકમ્ ।
અન્યત્વાનધ્યવસિતેર્નચાત્રાતિશયોક્તિતા ॥
ન પરં વર્તમાનાર્થં ધર્મઃ પ્રત્યક્ષતેષ્યતે ।
પ્રતિપત્ર્તનપે ક્ષાયાં પ્રત્યક્ષત્વપરિક્ષયાત્ ॥
પ્રત્યક્ષત્વે ચ સામગ્રી ભાવનાદ્ભુતવસ્તુજા ।
પ્રત્તયક્ષત્વં ન સંભાવ્યમિહ નોત્પ્રેક્ષણં તતઃ ॥
અલિઙ્ગલિઙ્ગભાવાચ્ચ કાવ્યલિઙ્ગં ન ચેષ્યતે ।
તાટસ્થ્યાત્સ્ફુટસંવિત્તેઃ ન તદા રસવદ્ભ્રમઃ ॥
પશ્ચાત્સાધારણીભાવે રસવાંસ્તન્નિમિત્તકઃ ।
સ્ફુટત્વાન્નર સ્વભાવોક્તિર્લોકોત્તીર્ણસ્ય વસ્તુનઃ ॥
સ્વભાવોક્તેઃ રસવતો ભેદઃસંવાદભેદતઃ ।
ન પ્રસાદગુણશ્ચૈતદ્યસ્યાદૌત્તરકાલિકમ્ ॥
વાસ્તવે ઽપિ હિ સૌન્દર્યે યોગ્યત્વાદસ્ય સમ્ભવઃ ।
ચિરન્તનાનુરોધાત્તુ તથા વ્યક્તં ન કીર્તિતમ્ ॥
ભાવિકે બુદ્ધિસંવાદો મયા સ્યાદ્યદિ કસ્યતચિત્ ।
વ્યાખ્યાશિલ્પસ્ય નિકષઃ સ મે ધીમાન્ભવિષ્યતિ ॥
ઉદાત્તાય સૂત્રમ્-
સમૃદ્ધિ મદ્ધસ્તુવર્ણનમુદાત્તમ્
સમૃદ્ધિમતો વસ્તુનઃ કવિપ્રતિભોત્થાપિતૈશ્ચર્ય વર્ણનમુદાત્તાલઙ્કારઃ ।
સસઙ્ગતિકં વ્યાચષ્ટે-સ્વભાવોક્તાવિત્યાદિના ।
યથાવસ્થિતત્વં લૌકિકત્વમ્ ।
આરોપિતત્વં કકવિકલ્પિતત્વમ્ ।
અવ(સરઃ) પ્રાત્પિઃ ।
ઐશ્વર્યલક્ષિતમિતિ લક્ષ્યપદનિરુક્તિઃ ।
મુક્તાઃ કેલીતિ-વિસૂત્રતા છ્રિન્નસૂત્રતા ।
સંમાર્જનીભિઃ પ્રાઙ્કાણાસીમ્નિ કૃતાઃ યત્કર્ષન્તીતિ વાક્યાર્થપરામર્શઃ ।
યદેતત્કર્ષણં તત્ત્યાગલીલાયિતમિત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તં તુ સમૃદ્ધસ્ય વસ્તુનઃ કવિવર્ણનમ્ ।
ઉદાત્તાન્તરાય સૂત્રમ્-
અઙ્ગભૂતમહાપુરુષચરિતઞ્ચ
પૂર્વમૈશ્વર્યયોગ ઉદાત્તત્વમ્ ।
ઇહ પુનશ્ચરિતસ્ય ઉદાત્તત્વમ્ ।