Language

ENहिગુ
Scripture Library

Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Part 101110

ataḥśabdasāmyātsaṅgatiḥ /
tadetadāha-udāttaśabdetyādi /
tadidamiti-atrāraṇyaṃ tadvṛttāntaḥ pātādaṅgī, yadvṛttāntaḥpātāt rāmacaritamaṅgam /
tadetadāha-atrāraṇya iti /
asya ceha kīrtanaṃ darśanāntarānusāreṇa /
dhvanidarśane tu dvitīyodāttaviṣaye rasavadādaya eva /
vivecayiṣyate caitat /
aṅgyantare 'ṅgatāpannaṃ mahaccaritalakṣaṇam /
dvitīyodāttaviṣayo vyātpo rasavadādibhiḥ //
rasavadādyarthaṃ sūtram-
rasabhāvatadābhāsatatpraśamānāṃ nibandhe rasavatpreyaūrjasvasamāhitāni
vibhāvādibhiḥ abhivyañjitoratyādibhāvo rasaḥ /
tathā vibhāvānubhāvaiḥ sūcitā vyabhicāriṇaḥ devatāviṣayā ratiśca bhāvaḥ /
tāvevāviṣayapravṛttāvābhāsau /
prayāsyadavasthā tu praśamaḥ /
eṣāṃ caturṇāmupanibandhe paripāṭyā rasavān preyaḥ ūrjasvi samāhitamiti alaṅkārā iti sūtrārthaḥ /
sasaṅgatikaṃ vyācaṣṭe-udātte mahāpuruṣetyādinā /
tadalaṅkārāṇāṃ cittavṛttivicchittyātmanāmalaṅkārāṇāmityarthaḥ /
ata eveti /
yataśvatvāro 'pi cittavṛttyātmānaḥ ataḥsamānayogakṣematayā yugapadekasūtrakroḍīkāreṇa lakṣitāḥ /
rasasvarūpaṃ vivecayati-tatra vibhāveti /
ratihāsaśokādīnāṃ vāsanātmanāṃ sthāyibhāvānāṃ yāni loke kāryakāraṇasahakārīṇi tāni kāvye sandṛbdhāni nāṭye cābhinītāni guṇālaṅkāramahimnā caturvidhābhinayamahimnā ca vibhāvanā danubhāvanādviśiṣyābhimukhyacaraṇācca vibhāvānubhāvavyabhicāriṇā uccante /
taiḥ prakāśito vyañcito ratyādiḥ sāmājikacittavṛttiviśeṣaḥ śṛṅgārādiko rasa iti dik /
viśeṣaḥ sampradāyaprakāśinyādau jñeyam /
ihānupayogānna prapañcyate /
bhāvasvarūpamāha-bhāvo vibhāvetyādi /
vibhāvānubhāvābhyāmiti /
vyabhicārivyañjane vyabhicāryantarābhāvovyañjitaḥ /
vibhāvānubhāvābhyāṃ vyañjito vyabhicāri vākyārthībhāvadaśāyāṃ bhāva ucyate /
so 'pi trayastriṃśadbhedaḥ /
nirvedaglānyādirūpatayā /
tathā kāntāvyatirikte devatādiviṣaye vyañjito ratyādirapi bhāvaḥ /
tasmādvūyabhicāristhāyyātmakatayā bhāvo dvijātiko 'vagantavyaḥ /
yadāha- ratirdevādiviṣayā vyabhicārī tathāñjitaḥ /
bhāvaḥ proktaḥ...................... //
ābhāsayoḥsvarūpamāha-tadābhāso rasetyādi /
tacchabdena rasabhāvapratyavamarśaḥ /
ābhāsībhāvastu aviṣayapravṛttyānaucityāt /
bhāvapraśamasvarūpamāha-tatpraśama uktetyādi /
uktabhāvaprakārāṇāṃ nivṛttau prayāsyadavasthā bhāvapraśama ucyate /

nanu rase 'pi praśamaḥ kiṃ nocyate ityata āha-tatrāpītyādi /
rasasya hi akhaṇḍanirantarāyapratīti carvaṇīyasya paramaviśrāntirūpatvāt madhye prayāsya davasthā durlakṣyeti rasavyatiriktapariśiṣṭabhedaviṣayo 'yaṃ praśamo draṣṭavyaḥ /
eṣāṃ ca rasabhāvādīnāmupanibandhe paripāṭyā rasavadādayo 'laṅkārāḥ /
catvāryapi lakṣyapadāni nirvakti-raso vidyata ityādinā /
yatra hi vyañjanopaskṛte 'rbhidhādivyāpārātmani nibandhe raso 'sti tadrasavat /
priyataranibandhanameva preyojñeyam /
ūrjo balaṃ tadyoginibandhanameva ūrjasvi /
nanu nibandhane balaṃ nāma kimityata āha-anaucityeti /
rasasyānaucityena pravṛttatvāt daurbalyam /
nibandhane tu tadupakṛte balayogaḥ /
samāhitaḥ parihāraḥ /
kasya? prakṛtatvāduktasya bhāvabhedasya yasya praśama ityapi paryāyaḥ /
nanu rasavadādinā dvitāyodāttasya ca kā kakṣyetyata āha-tatra yasminnityādi /
yatra hi bhāmahādidarśane vākyārthībhāvāt pradhānabhūtā eva rasādayo rasavadādyalaṅkārāḥ tatra aṅgabhūtarasādiviṣaya upapadyate /
kalpo(?)dvitīya udāttālaṅkāraḥ /
yasmiṃmastu rasavadādiralaṅkāro aṅgabhūtarasādiviṣaya eva aṅginastu rasāderalaṅkāryabhāvāpannasya rasabhāvādidhvanirūpatayā vyātpatvāt tatra dhava nidarśane dvitīyasyāṅgabhūtamahāpuruṣacaritalakṣaṇasyodāttālaṅkārasya viṣayo nāvaśiṣyate /
kuta ityata āha-tadviṣayasyeti /
iyamiha prakriyā /
yatra rasādayo vākyār(thī)bhūtāḥ tatra rasavadādayo 'laṅkārā ityalaṅkāramātrarasikānāṃ bhāmahādīnāṃ darśane /
yadā tu avākyārthībhāvādaṅgabhūto rasādiḥ, tadāṅgabhūtamahāpuruṣacaritalakṣaṇo dvitīya udātta upapadyate nāma /
dhvanidarśane tu kāvyātmano rasādeḥ prādhānyadaśāyāṃ alaṅkāryatvādalaṅkārabhāvānupapattau aṅgabhūtā rasādayo rasavadādyalaṅkārāḥ /
tathā ca sati rasabhāvādināyakamahāpuruṣacaritāvirbhāvo 'pi rasabhāvādyaṅgabhāvānatirekī vyaṅgyavyañjakamanbandhāt /
vyañjakaṃ hi mahāpuruṣacaritam /
vyaṅgyaṃ rasabhāvādi /
vyaṅgyabhāvāvinābhūtāṅgabhāvaṃ rasavadalaṅkārasyaiva viṣayaḥ /
vyañjakamātra viśrāntānāṃ anavagāḍhadhiyāṃ dvitīyodāttabhrama iti /
kiṃ hāsyeneti-svapnadṛṣṭa nāyakaṃ svarūpasandarśananihnavaparihāsapravṛttaṃ manyamānasya ripustrījanasyoktivarṇanam /
kiṃ hāsyena cirātprātpraḥsan punarme darśanaṃ na prayāsyasi? niṣkaruṇatā taveyaṃ prātpisamakālameva pravāsarucitā ityudīrayannevatamadṛṣṭvā "kenāsi dūrīkṛtaḥ"iti vadan vyāsaktakaṇṭhagraho buddhvā riktabāhulayacastāraṃ roditīti /
atrāṅgāṅginau dvāvapi rasāvaṅgī rasaḥ /
rasavān matāntare /
svamate tvaṅgabhūto rasavān /
ata udāharaṇametanmatadvayārham /
tadetadabhisandhāyāha-etanmatadvaye 'pīti /
tadetadvibhajya darśayitumāha-atra vākyārthībhūta iti /
vākyārthībhāvāt karuṇe rasavān /
matāntara iti śeṣaḥ /
aṅgabhāvādvipralaṃbhaśṛṅgāro rasavān /
asmanmata iti śeṣaḥ /
evaṃvidhe hi viṣaye vākyārthībhāvāt aṅginaṃ rasaṃ rasavantamanye pratipedire /
aṅgibhūtaṃ tu dvitatīyodāttam /

dhvanidarśanavidastu aṅgino alaṅkāryatāṃ aṅgibhūtasya rasavadādirūpatāṃ dvitīyodāttāsaṃbhavaṃ ca siddhāntitavantaḥ /
iyaṃ ca prakriyā rasāntareṣvapi jñeyetyāha-evaṃ rasāntareṣviti /
udāhāryaṃ udāhartumarhaṃ śakyam /
prātpakālatā vodāharaṇasya /
arhe śakye prātpakālatāyāṃ ca kṛtyaḥ /
itthaṃ rasavadalaṅkāre matadvayaṃ kakṣyānibhāgenodāhṛtam /
preyo 'laṅkārādau tu viśeṣāṃśastu jñāta iti sādhāraṇyenodāhīrṣurāha-preyo 'laṅkārādāviti /
gāḍhāliṅganeti /
mānada mānakhaṇḍana māmetyardhoktyā bhāvāvasānaharṣaḥ pratyāyyate /
lakṣyayodajanāyāha-atra niyikāyā iti /
harṣākhyo vyabhicāribhāvaḥ sambhogaśṛṅgāraṃprati guṇātvāt preyo 'laṅkāra iti śeṣaḥ /
vyabhicāribhāvaḥ sambhogaśṛṅgāraṃprati guṇātvāt preyo 'laṅkāra iti śeṣaḥ /
vyabhicāryantarāyodāharati-tadvaktreti /
atra cintālakṣaṇovyabhicārī vipralaṃbhaśṛṅgārāṅgatayā preyān /
tadetadāha-atra cintākhyā iti /
alaṅkārāntarabhramau mā bhūdeti paryāyamasyāha-eṣa eva ceti /
preyān bhāvālaṅkāraśceti paryāyau /
bhāvaśāntyudayādibhyo 'sya bhedamāha-bhāvasya cātreti /
sthitirūpatāyāṃ bhāvālaṅkāraḥ /
śāntyudayādyavasthā tu pṛthagalaṅkārā iti bhāvaḥ /
kau tau śāntyudayāviti ata āha-śāntyudayeti /
śāntyavasthā ūrjasvī samanantaraṃ samāhitatvena vakṣyate /
udayāvasthā tu sandhiśabalatābhyāṃ saha pṛthagalaṅkāratvenetyarthaḥ /
dūrākarṣaṇeti /
kālakalāmapi nāvasthitiṃ prakurute /
atra vipralambhaśṛṅgāro 'naucityena pravṛttaḥ devyāḥsītāyā aviṣayatvād /
ato rasaṃ guṇīkṛtya nibandhanameva balāditi ūrjasvī /
autsukyavyabhicāriṇo 'pyanaucityāt preyo 'laṅkārasaṅkaraḥ /
tadetadabhipretyāha-atra rāvaṇasyetyādi /
śāntyavasthā lakṣyata iti pratijñātamudājihīrṣurāha-samāhitaṃ yatheti /
akṣṇoriti /
utkṣubhitenāśruṇā paryāvilo 'ruṇimā cakṣuṣorapagata ityādinā roṣāpagamaḥ /
kaṭākṣavilāsatārakātāralyādyanāvirbhāvāt prasarāpradānam /
ataḥ praśāmyadavasthā kopasyetyāha-atra kopasyeti /
itthaṃ vyabhicāryantere 'pi praśamo jñeya ityāha-evamanyatrāpīti /
rasabhāvaguṇībhāvādanaucityapravṛttitaḥ /
rasavatpreyaūrjasvisamāhitacatuṣṭayam //
rasavattvapriyatvābhyām ūrjaḥpraśamayogataḥ /
nibandhanaṃ rasavadādyākhyāṃ sampratipadyate //
bhāvodayādyarthaṃ sūtram-

bhāvodayasandhiśabalatāśca pṛthagalaṅkārāḥ
uktasarvālaṅkārānyatvāt sarvālaṅkāraśeṣatayautat trayoktiḥ /
pṛthagrasavadādiviviktaviṣayatayetyarthaḥ /
vyācaṣṭe-bhāvasyāṅkurarūpetyādi /
aṅkurarūpasyodgamadaśodayaḥ /
viruddhayoḥ tulyakakṣyatayā viniveśanaṃ sandhiḥ /
pūrvapūrvopamardena bahūnāmuttarottaranibandhaḥśabalatā /
pṛthakpratipādane hetumāha-etatpratipādanaṃ ceti /
kevalālaṅkāratvātsaṃsṛṣṭisaṃkaravailakṣaṇyam /
tayoḥ sampṛktatvaṃ svarūpamityāha-saṃsṛṣṭisaṃkarayorhīti /
ekasminniti-vipakṣanāmagrahaṇaṃ glapitatve, glapitatvamāvege, āvego 'vadhīraṇe,, avadhīraṇaṃ priyatamatūṣṇīṃbhāve, tūṣṇīṃbhāvastu punarvīkṣaṇe hetuḥ /
atrautsukyaṃ bhāvasyodayaḥ tasya ca guṇabhāva iha vivakṣaṇīyaḥ /
vāmena nārīti /
vāmena kareṇa priyatamāyā nayanāśrudhārāṃ dakṣiṇīna kṛpāṇādhārāṃ pramārjayan kartavyamūḍho 'bhūdityatthaḥ /
atra ratibhāvaraṇautsukyayoḥ sandhiḥ /
tadetadāha-atra snehākhya iti /
snehagrahaṇādṛte śṛṅgārasthāyitāmāha bhāvisthāyitve (bhāvaḥ, asyayitve?) tu ratiḥ prītimātram /
kkākāryamiti /
atra kkākāryaṃ kva ca śaśalakṣmaṇaḥ kulamiti vitarkaḥ /
bhūyo 'pi dṛśyeta sā iti autsukyam /
śrutaṃ doṣapraśamāyeti matiḥ /
aho kope 'pi mukhaṃ kāntamiti smṛtiḥ /
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣā iti śaṅkā /
svapne 'pi durlabheti dainyam /
cetaḥ svāsthyaṃ upehīti dhṛtiḥ /
ko dhanyo 'dharaṃ pāsyatīti cintā /
atrottarottareṣāṃ pūrvapūrvopamardena avasthānāt śabalatā /
tadetadāha-atra vitarketyādi /
tānimānnigamayati-tade[ta]ityādi /
sthitipraśamavadbhāvasyodayaḥsandhireva ca /
śābalyaṃ ca guṇībhāve pṛthakpṛthagalaṅkriyā //
saṅkarasaṃsṛṣṭī prastuṣṭūṣurāha-adhunā eṣāmiti /
saṃśleṣaḥsambandhaḥ /
tasyadvaividhyamāha-tatra saṃśleṣa ityādi /
bhedakoṭerudbhaṭatāyāṃ saṃyoganyāyaḥ anutkaṭatve tu samavāyanyāyaḥ /
dṛṣṭāntena nyāyabhedamavasthāpayati-tilataṇḍulanyāyaḥ kṣīranīrasādṛśyamiti ca /
ubhayamapi paripāṭyā sūtrayitumāha-krameṇeti /
eṣāṃ tilataṇḍulanyāyena miśratdhe saṃsṛṣṭiḥ
vyācaṣṭe-uktālaṅkārāṇāmityādi /
ya ete anuprāsādayo bhāvaśabalatāntāḥ pṛthaguktāḥ teṣāṃ saṃbhavānusāreṇa yadi kutracit viṣaye sahabhāvaḥ tadaite kiṃ pṛthakpṛthagevālaṅkārāḥ utta sahabhāvavaicitryamalaṅkārāntarameveti cintāyāṃ siddhāntayitumāha-tatra yathetyādi /

sauvarṇa maṇimayānāṃ pṛthak cārutvahetutve 'pi saṃśleṣato yathā cārutvāntaraṃ tathānuprāsādīnāṃ apyalaṅkārāntarameva /
saṃśleṣe 'pi bhedāṃśasphuṭatvāsphuṭatvābhyāṃ vicchrittidvayamāha-alaṅkārāntaratve ceti /
tatra saṅkarasaṃsṛṣṭī vyavasthāpayati-pūrvatretyādi /
yatobheda utkaṭo 'nutkaṭaśca ato dṛṣṭāntau samañjasāvityāha-ata evetyādi /
utkaṭāmutkaṭatve bhedasya yathārthatā /
saṃsṛṣṭistridhetyāha-tatra tilataṇḍuletyādi /
saṅkaraḥ saprabhedaṃ jijñāsito 'pi saṃsṛṣṭyanantaraṃ vakṣyata ityāha-saṅkarastviti /
kusumasaurabheti /
alakairvyākulaiḥ loladṛśā /
atra pūrvārdhe bhakārāpekṣayā uttarārdhe ca lakārāpekṣayā vṛttyanuprāsaḥ /
lakalolakalo ityādau yamakamiti vijātīyayoḥsaṃsṛṣṭiḥ /
tathā lakalolakalo iti kalolakalola iti ca sajātīyayamakayorapi /
tadetadāha-atrānuprāsetyādi /
devi kṣapeti /
atra nalinīva ruceveti upamādvayaṃ saṃsṛṣṭam /
tadetadāha-atra sajādīyayoriti /
limpatīvetyatra tu vijātīyasaṃsṛṣṭhiḥ sphuṭā /
ānandamanthareti /
mantharo mandakriyaḥ /
haṭhena balena /
atropamāvṛttyanuprāsayoḥ ubhayā laṅkārayoḥ saṃsṛṣṭiḥ /
nanvatropamāvyavasthā kuta ityata āha-pādāmbujamiti /
pādāmbujamivetyupamāyā mañjīraśiñjitayogo vyavasthāpakaḥ /
pāda evāmbujamiti rūpakapakṣesa pratikūlaḥ ambakūlaḥ ambuje tadayogāt /
ataḥśiñjitayogo 'yaṃ pāriśeṣyādupamāṃ prasādayati /
nigamayati-tadevamiti /
tilataṇḍulanītyā saṃśleṣaḥ saṃsṛṣṭiriṣyate /
sā śabdārthobhayagatairalaṅkāraistridhā matā //
saṃkaram upakṣipati-adhunetyādi /
kṣīranīranyāyena saṅkaraḥ
adhikāramanusmārayati-miśratvameveti /
carcitaṃ saṅkarasvarūpamanuvadati-anutkaṭeti /
tatra traividhyāyāha-tacceti /
aṅgāṅgībhāvāt saṃśayādekavācakānupraveśācca tridhā tu saṅkarotthānam /
aṅgulībhiriveti /
atra aṅgulībhirivetyupamā sarojaṃ locanamivetyupamāṃ sādhayati /
rūpakāpohanaṃ sādhane prakarṣaḥ /
mukhaśabdena prārambhavadanayorabhidhānāt śleṣaḥ /
mukhayorabhedādhyavasāyāt śleṣamūlātiśayoktaḥ /
ato 'nayoraṅgibhāvaḥ /

evaṃ ca sati aṅgulībhiriveti yā vākyenoktā yā ca sarojalocanam iti samāsena tābhyāmupamābhyāṃ śleṣeṇa cānugṛhītā mukham iti atiśayo(ktiḥ)cumbatīvetyutprekṣāyā anugrāhikā /
teṣāṃ balena samutthānādutthitā cotthāpakānāṃ camatkānāṃ camatkārakatvahetuḥ ityaṅgāṅgitā /
ato 'ṅgāṅgibhāve mitho 'pyupakāraprathanāyodāharaṇāntaram-trayīmayo 'pīti /
vāruṇī paścimā dik surā ca /
patanamavataraṇamupahatiśca /
vyācaṣṭe-atra prathama ityādinā /
atra vāruṇīti śleṣaḥ trayīmayo 'pyagamaditi virodhapratibhotthāpakaḥ tadvādhakaśca /
śleṣasya niravakāśatvānaṅgīkāriṇāṃ mate dvāvapi /
tadanugrāhaśca "manye patita"iti śuddhiṃ prati hetūtprekṣā /
śuddhyai viveśeti phalotprekṣā ca /
etadviśiṣyopapādayati-tathāhītyādi /
vāruṇīgamanaṃ pātādikāraṇamutprekṣitam /
tatra virodhaśleṣā vanupraviṣṭau yacca kāraṇotprekṣānimittaṃ pātādikāryaṃ tatra vāstavau pātāgripraveśāvupahatihetukapātāgripraveśābhyāmabhedena adhyavasitau /
tena śleṣeṇa saha hetuphalotprekṣayoraṅgāṅgitā /
nanu virodhaśleṣayoratiśayoktyutprekṣayośca kuto nāṅgāṅgibhāva ittyāha-na ca virodhetyādi /
yadyapi śleṣo viridhapratibhotpattihetuḥ yadyapi cātiśayoktiḥ utprekṣānimittaṃ tathāpi nānayoḥ śleṣābhyāṃ sahāṅgāṅgibhāvaḥ /
tatra hetuḥ-tābhyāṃ vineti /
virodhātiśayoktibhyāṃ vinā śleṣotprekṣayoḥ anutthānāt /
ato niravakāśayoḥ śleṣotprekṣayorbādhakatvameva /
nanvabhedādhyavasāyamantareṇānutthānāt utprekṣā vā mābhūt /
atiśayoktirviviktau viṣayaḥ /
śleṣasya tu viviktau'styevetyata āha-na ca mantavyamityādi /
alaṅkārāntaraviviktaśleṣayo nāstīti śleṣavivecane vitatyauktam /
ataḥ śleṣeṇa anyabādha iti tamnadhyānupraviṣṭo virodho 'pi bādhya eva /
arthālaṅkārasaṅkaraṃ nigamayati-evamartheti /
śabdālaṅkāreti /
kaiścidityavadhīraṇā /
rājatīti /
dānavānāṃ rāsaḥ ākrośastadatipātinaḥ /
sārāvā tadā yatra seyamadrestaṭī rājati /
gajatā gajasamūhaḥ /
sa ca yūthamatipāti atitarāṃ rakṣati /
kīdṛśī? aviratena dānena madena /
varā uktṛṣṭā sā prasiddhā /
sārā balavatī /
vanadā vanasya khaṇḍayitrī /
yojanāyāha-atra yamaketyādi /
pādāvṛttilakṣaṇaṃ yamakam /
ādito anyataśca pāṭhe sandarbhaikyādanulobhapratilomatā ca /
tadetadubhayaṃ sāpekṣamiti śabdālaṅkārasaṅkaraḥ /

tadetaddūṣayati-etattviti /
anāvarjakatve hetumāha-śabdālaṅkārayoriti /
yathā hi śabdayormitho nopakāraḥ tathā śabdālaṅkārayorapi /
kastarhir idṛśi viṣaye prakāra ityata āha-śabdālaṅkāreti /
mitho 'nupakārāt nairapekṣyam /
ataḥ saṃsṛṣṭiḥ śreyasī /
saṅkaratayā caikavācakānupraveśaḥ syādityāha-yadveti /
ataḥ śabdālaṅkāraparihāreṇa aṅgāṅgibhāva iti nirṇāyati-evameṣa iti /
sandehasaṅkaraṃ vivecayati-dvitīya iti /
sandehaṃ darśayati-yatrobhayorityādi /
yaḥ kaumāreti /
vyākhyātaṃ prāk /
yojayati-atra vibhāvanetyādi /
anyatra kāvyaprakāśādau /
itthamupamarūpakayoḥ sandehaṃ darśayitumāha-yathā ceti /
yadvāktracandreti /
śmaśrucchlena navayauvanenollikhito mantraścakāstīva /
yojayati-atra vaktretyādi /
saṃśayasya hetumāha-samāsasyobhayathāpīti /
vyāghrādīnāmākṛtigaṇātvādviśiṣṭaguṇānāṃ candrādīnām upasaṅgraha iti /
mukhaṃ candra ivetyupamāsamāsaḥ /
"avihitalakṣaṇastatpuruṣo mayūravyaṃsakādiṣu draṣṭavya"iti nītyā /
mayūravyaṃsakādīnāmākṛtigaṇatvāt /
mukhameva candra iti rūpakasamāsaśca sādhakabādhaka pramāṇavirahādanayoḥsandehaḥ /
sādhakabādhakāntatarasadbhāve tu niyataparigraha ityāha-yatra tviti /
sādhakabādhakasvarūpaṃ vivecayati-tatrānukūlamiti /
prasaradvindviti /
binduḥ śuddhādhvopādānamahāmāyā nādo 'nāhataḥ tau prasaratoyasmāt sisṛkṣostasmai /
śuddham amṛtam, niṣkṛṣṭaṃ caitanyaṃ tanmayātmane /
ananto deśakālādyanavacchinnaḥ prakāśo yaśca tasmai /
anyadā tu bindavaḥ śīkarāḥ /
nādo laharīghoṣaḥ /
amṛtaṃ sudhā /
anantaḥ śeṣo mathanādau śeṣībhūtaḥ , tena prakāśaḥ prathitaḥ /
iha śaṅkara eva kṣīrasindhuriti rūpake sādhakam /
darśayati-atra śaṅkara evetyādi /
amṛtaśabdo hi sudhāyāṃ pracuraprasiddhikaḥ kṣīrasindhāvanukūlatarara iti rūpakasamāsa evāyam /
amṛtamayatvaṃ ca nopamāṃ prati bādhakamityāha-upamāyāstviti /
na bāghakaṃ kintu taṭasthamiti bhāvaḥ /
tatra hetuḥ-śaṅkare 'pyupacaritasyeti /

śaṅkaratvenopacaritasya hi siddho rūpakatvasiddhiḥ /
ata upamotthāpite rūpake viśrāntiriti yāvat /
udāharaṇāntareṇāpi nyāyamimaṃ draḍhayitum āha-yathā veti /
etānyavantīti /
avantīścararūpāt pārijātāt jātāni yaśorūpāṇi prasūnāni digrūpāṇāṃ vadhūnāmavataṃsayāmi, paśyata /
atrāpyupamābādhavaimukhyena rūpakasādhakaṃ darśayati-atrāvataṃsanamiti /
bādhakārthamudāharati-śaradīveti /
hariḥ siṃho viṣṇuśca /
upamābādhakaṃ darśayati-atra vindhya ityādi /
vinidrajṛmbhitaharitvaṃ hi sādhāraṇamupamāsamāsaṃ bādhate /
upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayege iti vācanāt /
nanu rūpakasiddhisādhakābhāve kathamittayata āha-ataśca pāriśeṣyāditi /
nanu śaradīveti samabhivyāhṛteyam upamā kathaṃ nopamāsādhiketyata āha- natu śaradīveti /
nyāyato vākyārthībhūtaṃ rūpakamābhāsata ekadeśavirtinyupamā na hi bādhiturm iṣṭe /
yāvatā svayamapyābhāsībhavatīti bhāvaḥ /
atropahāsāyāha-na hi cāṣeṇeti /
cāṣathāṇāṃ samūhaḥ cāṣamiti sthitau pañcāśabdhrabdaḥ(de?)śaṣayorabhedāśrayaṇā(ṇo?)pyavyutpannapratīteyaṃ cāṣaśrutiḥ /
na khalu tannibandhanā pañcāśadrūpasamūhasiddhiḥ /
nanvatarathā alaṅkāraprakramabhedaḥ syādityata āha-na hyekeneti /
prakāntenaikenaiva nirvahaṇīyamiti naiṣā rājājñā yena dṛṣṭabādha āśaṅkyate /
yallaṅghanenadṛṣṭabādṛṣṭayordvayorapi bādhaḥsyāt yato nyāyo 'yamityatata āha-nāpyeṣa iti /
prakrāntena nirvahaṇīyamiti na sārvatriko nyāyaḥ /
kintu viśeṣā vivakṣāyāmeva /
iha tu uttarottaraṃ prakarṣavivakṣeti upamāpekṣayā rūpake sāmyaprakarṣaḥ /
ato 'vayavagatopamāparityāgena vākyārthī bhūtarūpaka parigraha evocitaḥ /
viparyayastu sāmyanikarṣādduṣṭa eva /
tadetatpratyudāharaṇena draḍhayati-yenenduriti /
atrendumalayajayoḥ dahanaviṣayatvarūpaṇāt sāmyaprakarṣaḥ prakrāntaḥ /
hāraḥ kuṭhārāyata iti tūpamayā prakarṣa nītaḥ /
carcāṃ nigamayati-tasmātprakṛta iti /
sāmānyaprayoge upamābādhaka iti nyāyopanno rūpakaprakrama eva nirvahīṇīya iti yāvat /
nyāyo 'yamatrāpi jñeya ityāha-bhāṣyābdhairiti /
gāmbhīryasādhāraṇyādupamābādhe rūpakameva draṣṭavyam /
sādhakabādhakābhāve tu sandeha ityuktamanusmārayati-sādhakabādhaketi /
itthamaṅgāṅgibhāvasandeha rūpaṃ prakāradvayaṃ vivicya tṛtīyaṃ prakāraṃ vivecayati-tṛtīyastviti /
taṃ viśadayati-yatraikasminniti /
murāri nirgateti /
narako 'suro nirayaśca /
(gaṅgeveti)sadgatiprātpihetutvam /
yojayati-atra murārīti /

gaṅgevetyupamā murārinirgatetyarthabhedābhāvāt sādhāraṇaviśeṣaṇena samutthāpitā /
naraketi śliṣṭaviśeṣaṇotthor'thaḥ śleṣaścāpamāpratipattihetuḥ /
ekatraiva narakaśabde 'nupraviṣṭau śliṣṭaśabdenobhayopakārāt śabdaśleṣeṇāpyupamā saṅkarārthamāha-atra ca yathetyādi /
satpuṣkareti /
puṣkāraṃ vādyabhāṇḍamukhaṃ padmaṃ ca /
dyotinastaraṅgā dyotito raṅgaśca /
rajyante 'smin sāmājikamanāṃsi iti raṅgo nāṭyārambhakriyā /
mṛdaṅgasadṛśaṃ jalāsphālanavādyaṃ mṛdaṅgavādyaṃ ca /
yojayati-atra payasīvetyādinā /
ramanta iti sādhāraṇe dharmaḥ /
ataḥ sāmagrīyogāt sampannā dyotitaraṅgaśobhinītyekasminneva śabde sabhaṅgapadatvāt śabdaśleṣeṇa saṃkīrṇam /
śabdālaṅkārayorekavācakānupraveśamudāhṛtacaramanusmārayati-śabdālaṅkārayoḥ punarityādi /
vijātīyayorevaikavācakakānupreśaṃ(śa?)vyavastheti yadanyairuktaṃ tadaprayojakamityāha ekavācaketyādi /
atra 'rājati taṭīyami'tyādau /
evakāreṇāṅgāṅgibhāvasandehasaṅkarāvapohati /
śabdālaṅkāratvaṃ tulyajātīyatā /
udbhāṭaprakāśitastu prakārāntaragocaraśabdārthālaṅkārasaṃkaraḥ saṃsṛṣṭau antarbhāvita iti tasya saṃkaratvamaṅgāṅgibhāva evoktamityāha-śabdārthālaṅkāretyādi /
aṅgāṅgibhāvātsandehāt praveśādekavācake /
tridhā tu saṃkaraḥ śabdālaṅkṛtyorekavācake //
prakaraṇāmupasañjihīrṣurāha-idānīmiti /
tatra sūtram-
evamete śabdārthobhayālaṅkārāḥ saṃkṣepataḥsūtritāḥ
vyācaṣṭe - evamitīti /
tatra punaruktavadābhāsor'thasya paunaruktye /
chekavṛttyanuprāsau vyañjanamātrasya /
yamakaṃ svaravyañjanasamudāyasya /
lāṭānuprāsaḥ śabdārthayoriti paunaruktye pañcakam /
sthānaviśeṣaśliṣṭavarṇāpaunaruktye citram /
atha sādṛśyavicchittau bhedābhedatulyātāyāṃ upamānānvayopameyopamā smaraṇāni /
abhedaprādhānya āropāśrayatayā rūpakapariṇāmasandehabhrāntimadullekhāpahnutayaḥ /
adhyavasāyāśrayeṇātprekṣātiśayoktī /
gamyamānaupamyāśrayeṇa tulyayogitādīpakaprativastūpamādṛṣṭāntanidarśanāvyatirekasahoktivinoktayaḥ /
viśeṣaṇa vicchittyā samāsoktiparikarau /
viśeṣaṇa viśeṣyavicchittyā śleṣaḥ /
aprastutātprastutāvagatāvaprastutapraśaṃsā /
sāmānyaviśeṣa bhāvādinā nirdiṣṭaprakṛtasamarthaner'thāntaranyāsaḥ /
gamyasya bhaṅgyantareṇoktau paryāyoktam /
stutyā nindāyāḥ nindāyā vā stutergamyatve vyājastutiḥ /
prākaraṇikayoḥ viśeṣārthaniṣedhābhāse aniṣṭavidhyābhāse ca ākṣepaḥ /
virodhagarbhatayā virodhavibhāvanāviśeṣārthaniṣedhābhāse aniṣṭavidhyābhāse ca ākṣepaḥ /

virodhagarbhatayā virodhavibhāvanāviśeṣārthaniṣedhābhāse aniṣṭavidhyābhāse ca ākṣepaḥ /
virodhagarbhatayā virodhavibhāvanāviśeṣoktyatiśayoktī antarā saṅgativiṣamasamavicitrādhikānyonyaviśeṣavyāghātadvayāni /
śṛṅkhalāvaicitryeṇa kāraṇāmālaikāvalīmālādīpakasārāḥ /
tarkanyāyena kāvyaliṅgānumāne /
vākyanyāyena yathāsaṅkhyaparyāyaparivṛttiparisaṅkhyārthāpattivikalpasamuccayaduyasamādhayaḥ /
lokanyāyena pratyanīka pratīpanimīlitasāmānyataddguṇātadguṇottarāṇi /
gūḍhārthaparatve sūkṣmavyājoktivakroktisvabhāvoktayaḥ /
sphuṭārthatve bhāvikam /
audāttyena udāttadvayam /
cittavṛttyālambena rasavatpreyaūrjasvitsamāhitabhāvodayasandhiśabalatvānīti śuddhāḥ /
miśratayā tu saṅkurasaṃsṛṣṭī /
tadidamabhisandhāyāha-evamiti /
pūrvoktaprakāraparāmarśaḥ-eta iti /
prakrāntasvarūpanirdeśa iti /
śabdārthobhayālaṅkārān vargaśo vivinakti-tatra śabdālaṅkārā ityādi /
lāṭānuprāsādaya ityādi /
śeṣānudghāṭayati-saṃsṛṣṭisaṅkareti /
nanu cānvayavyatirekābhyāmukti(kta)vyavasthābhāṅga ityata āha-lokavadāśrayā śrayīti /
tadalaṅkāryeti /
tacchabdena śabdārthobhayaparāmarśaḥ /
carcitaṃ caitat śleṣaprastāve /
tarhi anvayavyatirekau kutra nibandhanamityata āha-anvayavyatirekakautvati /
alaṅkārāṇāṃ śabdādikāryatve śabdāśabdādyanvayavyatirekau tatra nibandhanam /
nanu śabdādyalaṅkāratve ko doṣa ityata āha-tadalaṅkāratvaprayojakatva iti /
śrautopamādau śabdānvayavyatirekānuvidhānāt śabdālaṅkāratvaṃ prasajet /
nigamayati-tasmādāśrayāśrayīti /
cirantaramatetyuktārthe saṃvādasamudghāṭanam /
śabdanyāso viṣayamiṣayo durghaṭārthavyavasthā vyātpavyātpiprakaṭanaparanyāsa(ya?)carco gabhīraḥ /
itthaṃ bhūmrā rucakavacasāṃ vistaraḥ karkaśo 'yaṃ ṭīkāsmābhiḥ samuparacitānena sañjīvanīyam //
sūkṣmāmavyākulāmatra śāstrayuktyupaṃbṛhitām /
mīmāṃsāmupajīvantu kṛtinaḥ kāvyatāntrikāḥ //
kāvyaprakāśe 'laṅkārasarvasve ca vipaścitām /
atyādaro jagatyasmin vyākhyātamubhayaṃ tataḥ //
ityālaṅkārikacakravartidhvaniprasthānaparamācāryakāvyamīmāṃsāprabhākarasahajasarvajñamahākaviśrīvidyācakravartiviracitāyāṃ sañjīvanyāmalaṅkārasarvasvaṭīkāyāmarthālaṅkāraprakaraṇaṃ samātpam //

Original text: Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Edition: S.S. Janaki: Alamkara-sarvasva of Ruyyaka, with Sanjivani Commentary of Vidyacakravartin - Text and Study, Delhi : Meharchand Lachhmandas 1965 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc