Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Part 4160

taruṇīnāṃ nārāyaṇatvābhede 'pi śrīvallabha ityeva, tathaivārthitvāt /
bālānāṃ tu yatkiñciditi nūtanaṃ vastu draṣṭavyamityeva, tathā vyutpatteḥ /
yadvā pratyekaṃ samastā rucyarthitvavyutpattayobhedadṛṣṭau nimittaṃ prapañcitam ullekhaprastāve /
tadidamabhisandhāyāha-atrābhinnasyāpīti /
abhinnasya dharmiṇā iti śeṣaḥ /
viṣayavibhāgena /
pariṇatavayaskādi(nā) /
lāvaṇyetyatra sambandhe 'sambandha- /
atraikanirmātṛniṣṭatayā dharmasambandhe 'sambandhaḥ /
atha bhinnanirmātṛniṣṭhatayāpi darśayitumāha-yathā veti /
asyāḥsargeti /
śṛṅgāraikarasa iti pratyekamabhisaṃbadhyate /
puṣpaṃ pravāleli /
atra puṣpapravālādikayoḥ sākṣādasambandhe 'pi yadīti saṃbhāvanayā sambandhaḥ /
puṣpakāle pravālatvāpagamāt /
na ca mantavyaṃ saṃbhāvanāyāṃ vyāpāraprādhānyāt atrotprekṣaiveyamiti /
tato 'nukuryāditi samanvayavākye adhyavasitaprādhānyāt /
ata utprekṣānugṛhīteyamatiśayoktiḥ /
taditamabhisandhāyāha-atra saṃbhāvanayā saṃbandha iti /
athotprekṣāgrahaṇamantareṇāpi asaṃbandhe saṃbandhamudārahati-dāho 'mbhaḥ prasṛtimiti /
atra dāhabāṣpaśvāsavapuṣāmambhaḥ prasṛtiṃ pacatvapraṇālocitatvadīpakalikāpreṅkholanapāṇḍimamajjaneṣu saṃbandhābhāve api siddhatvenoktiḥ /
tadetadāha-atra dāhādīnāmityādi /
kāryakāraṇapaurvāparyavidhvaṃse dvaividhyamāha-kāryakāraṇetyādi /
viparyayaḥ kāryasya pūrvakālabhāvitā /
hṛdayamiti /
atra hṛdayasya dayaṭitādhiṣṭhānaṃ kusumacāpabāṇādhiṣṭhānasya kāraṇam /
kāraṇañca niyatapūrvakālabhāvi /
tadihānyathopanyastamiti paurvāparyaviparyayaḥ /
aviraleti /
nīpaḥ kadambaḥ /
prāvṛḍayanaṃ pathikagehinīmṛtikāraṇam /
atra tvāyāto mṛtā iti niṣṭhābhyāṃ tayoḥsamakālatā /
nanu bhede 'bhedādikatha namasaṅgatam ityata āha-eṣu pañcasviti /
lokātikrāntagocaraṃlokātiśā yitvalakṣaṇaṃ gocarayatītyarthaḥ /
ato bhede 'bhedarūpo mukhyārtho na vivakṣita itiyāvat /
nanu bhede 'bhedādhyavasāyo lakṣaṇamatiśayokteḥ /
tadabhede bheda ityādāvavyāpakamityata āha-atra cātiśayākhyamityādinā /
yadiha bhede 'bhedādirūpāyā atiśayoktinimittabhūtaṃ prayojakamatiśayākhyaṃ phalaṃ tatrābhedādhyavasāyo, na tu phalinoḥ /
taditamupadarśayati-tathā hītyādi /
vadanādīnāṃ yadvastuvṛttasiddhaṃ saundaryaṃ tatkavisamarpitena kamalādisaundaryeṇa sahābhedenādhyavasitaṃ sadbhede 'bhedādivacanasya nimittaṃ kamalamukhādikayorabhedādhyavasāyo yojayituṃ śakyaḥ /

tathāsati avyātpidoṣaḥ syādityata āha-abhede bheda ityādi /
ādiśabdāt sambandhe 'sambandhaparigrahaḥ /
prakāreṣviti /
bahuvacanaṃ tadavāntarabhedaparam /
abhede vāstave yadā bhedakathanaṃ na hi tadā phalinorabhedādhyavasāyaḥ /
phalaṃ tu tatrāpyabhedenaivādhyavasīyata ityata āha-aṇṇaṃ laḍahattaṇaaṃ ityādāviti /
aṇṇaṃ laḍahattaṇaamityādau hi yat vastu tasmiddhaṃ laḍahatvaṃ yaccānyatvena kavisamarpitaṃ sātiśayaṃ, na khalu tayorbhedaḥ kaścit /
kintu samānyaprajāpatinirmāṇakavisamarpitanirmāṇayoreva phalinorbhedaḥ /
ayaṃ nyāyaḥsambandhe 'sambandhaḥ ityatrāpi sama ityāha-evamanyatreti /
tatrāpi khalu "lāvaṇyadraviṇe"tyādau vedhaso lāvaṇyardraviṇasambandhe 'pyasaṃbandhaḥ kevalaṃ na punastanvyā naisargikalāvaṇyakavisamarpitavedhaḥsambandhi lāvaṇyayorasaṃbandhaḥ /
eva "masyāḥ sargavidhā"vityatrāpi jñeyam /
niyamato lakṣaṇabhūtamadhyavasitaprādhānyaṃ phalābhiprāyeṇaivetyāha-tadabhiprāyeṇaivetyādi /
atha kāryakāraṇalakṣaṇaprakāre punarvivecayiṣyamāṇo paunaruktyaśaṅkāṃ śamayitumāha-prakārapañcaketyādi /
kāryatāśrayatvāt tatrāpi saṅgatiḥ prapañcārthatvāt nānarthakyamiti sarvamavadātam /
abhedādhyavasāyo hi phale 'tiśayanāmani /
na punaḥ phalinostatrābhedo na sidhyati //
athādhyavasāyamūlamalaṅkāradvayaṃ nigamayan dharmāntaramadhicikīrṣurāha-evamadhyavasāyāśrayeṇetyādi /
gamyamānaupamyāśrayeṣvapi yannyāyātprādhānyamarhati taddvayamadhikaroti-tatrāpi padārthetyādinā /
tatra tulyayogitārthaṃ sūtram /
aupamyasya gamyatve padārthagatatvena prastutānāmaprastutānāṃ vā samānadharmābhisambandhe tulyayogitā
aupamyasya gamyatve padārthagatatvenetyadhikāradvayam, anyattu lakṣaṇaṃ vyācaṣṭe-ivādyaprayoga ityādi /
prākaraṇikānāmaprākaraṇikānāṃ veti viṣayadvayam /
guṇakriyā ceti dharmadvayam /
ata ścāturvidhyamanusandheyam /
prākaraṇikeṣu guṇābhaisaṃbandhaḥ, kriyābhisambandhaśca /
aprākaraṇikeṣu tatheti /
samānaguṇa kriyāsaṃbandho hi tulyayogi(tā) /
tāmimāṃ niruktimāviṣkaroti-anvitārtheti /
anvitārthā anvarthā /
sajjeti /
tāmimāṃ niruktimāviṣkaroti-anvitārtheti /
anvitārthā anvarthā /
sajjeti /
dināni sajjānāmātapatrāṇāṃ prakarairañcitāni /
padmāni tu sajjātānāṃ sujātānāṃ patrāṇām /
pāṭaletyekatka varṇāḥ, anvatra tu puṣpam /
prākaraṇikārthaviṣayatāṃ kriyābhisaṃbandhaṃ ca darśayati-atra ṛtuvarṇanetyādi /
ṛturgrīṣmaḥ /
prākaraṇikeṣu guṇābhisandhāyāha-evaṃ guṇe 'pīti /
yogapaṭṭa iti /

atra tapaḥ prastāvādyogapaṭṭādīnāṃ prakṛtatvam /
ucitatvaṃ guṇasvabhāvābhimānarūpatayābhisaṃbadhyate, yadyucitāni taducyatāmityākṣepāt /
anena guṇakriyayorbhāvābhāvābhimānarūpaṃ vaicitryamapyāsūtritam /
dhāvattvavaśveti /
aśvapṛtanāyāḥsakāśāt gūrñjaranṛpasya bhagrasya mukhe patitaṃ rajaḥ /
kayāpi sānukampayā tanvyā pramṛṣṭam /
yaśastu tavāsilatayā /
aprākaraṇikaviṣayaṃ kriyābhisaṃbadhaṃ darśayati-atra gūrjaraṃ pratītyādi /
gūrjarāpekṣayāhikayāpīti nirdeśāt tanvyā aprākaraṇikatvam /
asilatāyāstu varṇyanāyakaviṣayatayā /
tvadaṅgeti /
tvadaṅgamārdavaṃ paśyataḥ sarvasyaiva citte mālatyādīnāṃ kaṭhoratāvabhāsata ityarthaḥ /
atra mālatyādiṣu aprākaraṇikeṣu kaṭhoratvaguṇābhisaṃbandhaḥ /
tulyayogitāṃ nigamayati-evameṣeti /
prakṛteṣvathavānyeṣu jñātavyā tulyayogitā /
guṇakriyābhisambandhāt samānādanvitārthikā //
atha saṅgatipuraskāreṇa dīpakaṃ prastauti-prastutāprastutayoḥ ityādi /
atha sūtram-
prastutāprastutānāṃ tu dīpakam
samānadharmābhisaṃbandha ityanuṣajyate /
adhikāramanusmārayan vyacaṣṭe - opamyasyetyādinā /
iha prākaraṇikāḥ aprākaraṇikāścopādīyante /
teṣvekataratropāttaḥsādhāraṇo dharmo 'nyatropakaroti /
ato dīpanarūpādupakārāt dīpasadṛśo 'yamiti kṛtvā dīpakamidam /
tadidamuktam-prākaraṇikāprākaraṇiketyādinā /
aupamyasya gamyatvaṃ prāgvadevetyāha-tatrevādya prayogādityādi /
yaścātropamānopameyabhāvaḥ sa tulyayogitāto vilakṣaṇa ityāha-sa cetyādi /
vāstavaḥ prākaraṇikāprākaraṇikanimnatvāt /
pūrvatra tulyayogitāyām /
vaivakṣikaḥ vivakṣayā kḷtpaḥ /
vaivakṣikatvehetuḥ - śuddhaprākaraṇiketyādi /
śuddhaprākaraṇikatve hi upamānatvaṃ vāstavam /
śuddhāprākaraṇikatve tūpameyatvam /
tadidaṃ viśadīkaroti-prākaraṇikatvetyādinā /
nanu pratisvaṃ kriyāsambandhe kathaṃ padārthagataṃ ityata āha-anekasyaikakriyetyādi /
sambadhyamānadharmasyaikatvātpadārthatvopacaraṇamityarthaḥ /
ato vākyārthagatatve vāstave traividhyamupapadyata ityāha-vastutastvityādi /
rehai iti /
rājate mihireṇa nabho rasena kāvyaṃḥ sareṇa yauvanam /
amṛtena dhunīdhabastvayā naranātha bhuvanamidam //

dhunī sariddhavaḥ patiḥ, sāgara ityarthaḥ /
idaṃ kriyāyāḥ ādivākyagatatvādādādidīpakam /
saṃcāreti /
nilayo gṛham astamayaśca /
pallavarāgo māṇikyaviśeṣaḥ yogāḍharāgaḥ(?) /
idamapyādidīpakam /
kriyāyāḥ prathama padatvam tantramiti dyotayitum-(yathā veti) /
(visamaao)iti /
etanmadhyadīpakam /
(bole i)iti madhye vākye kriyāviniveśāt /
kivaṇāṇeti /
kṛpaṇānāṃ dhanaṃ nāgānāṃ phaṇāmaṇiḥ kesarāṇi siṃhānām /
kulapālikānāṃ ca stanau kutaḥspṛśyante 'mṛtānām //
jīvitānna (jīvitāṃ na?) spṛśyante ityarthaḥ /
kriyādīpakatrayaṃ nigamayati-eva-meketi /
anayaivanītyā kārakadīpakaṃ udāhartumāha-atra ca yathetyādi /
sādhūnāmiti /
kārakadīpakatvaṃ vikṛṇoti atropakaraṇāditi /
mālādīpakaṃ tu prastāvāntare bhaviṣyatītyāha-chāyāntareṇa tviti /
dīpakaṃ vāstavaupamyaṃ prakṛtāprakṛtāśrayam /
ādimadhyāntavākyeṣu kriyākārakabhedataḥ //
atha vākyārthagatatvena prativastūpamāṃ sūtrayati-
vākyārthagatatvena sāmānyasya vākyadvaye pṛthaṅnirdeśa prativastūpamā
saṅgatimāha-padārthārabveti /
iha nānālaṅkāra śaṅkāmapanetuṃ viṣayaṃ vibhajati-tatra sāmānyadharmasyetyādi /
ittā(ivā?)dikamupādāya sāmānyadharmasya sakṛnnirdeśa upamāyāmevodāhṛtaṃ 'prabhāmahatyāśikhayeva dīpa' iti /
ivādikamupādāyavastuprativastubhāvenāsakṛnnirdeśe 'pi saiva 'yāntyā muhurvalitakandharamānanaṃ tadāvṛtta vṛntaśatapatranibha'miti /
ivādikamanupādāya yathā sakṛnnirdeśastadā prastutāprastutānāṃ samastatve dīpakaṃ, tathaiva vyastatve tulyayogitā /
tadubhayamapi samanantarameva darśitam /
asakṛnnirdeśetu dvayī gatiḥ-śuddhasāmānyarūpatvaṃ, bimbapratibimbo vā /
śuddhasāmānyatvaṃ nāma sambandhibhedamātrāddharmasya pṛthaṅnirdeśaḥ /
tathā ivādyanupādāne prativastūpamā /
prativastūpamāṃnirvakti-vastuśabdasyetyādi /
vastuśabda iha vākyārthaparaḥ /
upamā tu sāmyam /
prativākyārthaṃ bhavatītyanvarthāśrayaṇā /
nanu yadi dharmasyāsakṛnnirdeśarūpaṃ śuddhasāmānyarūpatvaṃ tadā kiṃ paryāyāntareṇetyata āha-kevalaṃ kāvyetyādi /
uddeśapratinirdeśabhāvābhāve yadā tasyaiva punarupādānaṃ, tadā paryāyāntarābhāve anavīkṛtadoṣaḥ syāt /
ataḥ paryāyāntareṇa pṛthaṅnirdeśeḥ iti kāvyasamayaḥ /
so 'yaṃ prativastūpamāviṣayaḥ /

atha dharmyapekṣo bimbapratibimbabhāvo yadā, tadā dṛṣṭānto vakṣyata ityāha-dvitīyaprakāretyādi /
sādṛśyādhikāramanusmārayatitadevamaupamyetyādi /
cakorya iti /
āvantyaḥ avantīprabhavāḥ /
dharmasya śuddhasāmānyarūpatāṃ paryāyāntaratvaṃ ca darśayati-atra caturatvamityādi /
vicchittyantarāyāha-na kevalamityādi /
lāghavāya prāgudāharaṇameva vaidharmyeṇa darśayati-vināvantīriti /
asakṛddharmanirdeśādivāderanupagrahāt /
prativastūpamājñeyāprativākyārthasāmyataḥ //
atha dṛṣṭāntaṃ sūtrayati-
tasyāpi bimbapratibimbatayā nirdeśe dṛṣṭāntaḥ
vyācaṣṭe-tasyāpi na kevalamityādi /
prativastūpamānyāyena dvaividhyamāha-ayamapīti /
abdhirlaṅghita iti /
gurukulākliṣṭaḥ nityopāsanena tadekaśaraṇībhūtaḥ /
atra bahūnāṃ vānarabhaṭaiḥ manthācalena sahadharmyapekṣo bimbapratibimbabhāvaḥ /
divyavāgupāsanasya abdhilaṅghanena gurukliṣṭatvasyā pātālanimagratvena ca dharmāpekṣaḥ /
nanu jānāti jānīta iti jñānasya pṛthaṅnirdeśāt kathamidaṃ dṛṣṭāntodāharaṇamityata āha-atra yadyapītyādi /
naitannibandhanamiti /
na hi jñānanibandhanaṃ aupamyaṃ vivakṣitaṃ, jñānasyopacārāt /
yatra tu vivakṣā tatra na kiñcinnyūnamityata āha-yannibandhanaṃ cetyādi /
idaṃ sādharmye /
kṛtañceti /
tvayā manasi garvābhimukhe kṛte tatkṣaṇameva dviṣo nihatā ityarthaḥ /
dvau cakārau kriyayoreka rūpakālatāmāhaturyataḥ /
vaidharmyeṇa pratibimbanaṃ nidarśayati-atra nihitatvāderityādi /
nihatatvaṃ garvābhimukhīkaraṇaṃ ca anvayamukhena uktam /
tamaḥsthānaṃ udayādrimaulitvaṃ ca vyatirekamukhena /
na yāvadityupanyāsāt /
ato vaidharmyeṇa pratibimbanam /
bimbānubimbanyāyena nirdeśe dharmadharmiṇoḥ /
dṛṣṭāntālaṅkṛtirjñeyā bhinnavākyārthasaṃśrayā //
nidarśanāṃ sūtrayati-
saṃbhavatāsaṃbhavatā vā vastusambandhena gamyamānaṃ pratibimbakaraṇaṃnidarśanā
saṅgatimāha-pratibimbeti /
vyācaṣṭe-tatra kvacidityādi /
vastusambandho vākyārthasambandhaḥ /
itthamiyaṃ dvidhā-sambhavadvastusambandhā, asambhavadvastusambandhāceti-cūḍāmaṇīti /
yo girirāgataṃ abhyāgataṃ raviṃ satāṃ ātitheyī atithisatkṛtiḥ kāryeti bodhayan dhatte /
yojayati-atra bodhayandhatta iti /

bo dhanasamarthasya ācārogirau prayiktaḥ tasyācetantve 'pi kārīṣo 'griradhyāpayatītivat giriḥ gṛhamedhino bodhanakriyāsamarthān karotīti tatsāmarthyācaraṇo ṇicaḥ prayogāt sambhavati vastusambandhaḥ /
avyātsa iti /
sa śivo 'vyādityarthaḥ /
yasyenduḥ smaracāpalīlāṃ spṛśati /
atrānyasambandhinyā līlāyā anyena sparśāsaṃbhavāt iyamasaṃbhavadvastusambandhā /
nanu tarhi asaṅgatireva syādityata āha-laulāsadṛśīṃ līlāmityādi /
lakṣaṇāśrayaṇādadūraviprakarṣam /
vaicitryāntarāyāha-eṣāpītyādi /
samanantaredāhṛtāyāmekakriyābhisambandhāt padārthavṛttitā /
tvatpādeti /
nakharatnānāṃ nisargaśoṇātvāt alakta(ka)mārjanameva pāṇḍurīkaraṇaṃ na bhavati yataḥ atra yeṣāṃ dṛṣṭāntadhīḥ te mandā ityāha-kecidityādi /
vākyārthanairapekṣye dṛṣṭāntaḥ /
sāpekṣatve tu nidarśanetyāha-yatra tu prakṛta ityādi /
sāmānādhikaraṇye nādhyaropyata iti vākyaikatāśrayaṇena ekakriyānvayāt prakṛtāntaḥ pātitvaṃ nīyata ityarthaḥ /
tatra vākye prakṛtāprakṛtavākyayoḥ sambandhānupapattimūlā nidarśanaivetyarthaḥ /
yatrāpyanatisphuṭaṃ sāpekṣatvaṃ dṛṣṭāntadhīrmābhūditi udāharaṇena darśayati-evaṃ caśuddhāntetyādi /
āśramavāsino janasya śuddhāntadurlabhaṃ vapuryadīti yacchrabda uttaravākye tarhidūrīkṛtā iti tacchrabda mutthāpayati iti vākyārthayoḥ sāpekṣatvānnidarśanaiva iyam /
tadetadāha-uktanyāyeneti /
atha vaicitryānyarāyāha-iyaṃ ca sāmānyainaivetyādi /
sāmānyena vākyārthayopasaṃbandhāt pratipādanaṃ vaicitryānataropoddhātaḥ /
vaicitryāntaraṃ vivecayati-upameyavṛttasyetyādi /
śuddhāntadurlabhamityādau hi upameyavṛtte 'dhyāropitasya upamānavṛttasyāmbhavaḥ /
athaitadviparyayo 'pi - viyoga iti /
viyogena nimittena pāṇḍarībhūtānāṃ nārīṇāṃ gaṇḍataleyaḥ pāṇḍimāsakharjurī mañjarīgarbhareṇuṣvalakṣyatetyatra upameyavṛttasya gaṇḍapāṇḍimro mañjarīgarbhareṇurūpa upamānavṛtterlakṣyatvāsaṃbhavāt upamā pratīyate /
tadetadāha-atra gaṇḍatalamityādi /
asyaiva ca prakārasya vaicitryāntarāyāha-eṣa prakāra upameyavṛttasya upamānavṛtte 'nvayāsaṃbhavalakṣaṇām /
muṇḍasireti /
maṇḍaśirasi badaraphalaṃ badaropari badaraṃ sthirandhārayasi /
dvigucchrāyase ātmā mūḍhaḥ chrekāśchralyante //
chrekā vidagdhāḥ /
chralyante chalaṃ nīyante /
atra chrekachralanahetornaṣphaladuḥsaṅghaṭamūḍhakāryaparamparālakṣaṇasya pratīyamānasya upameyavṛttasya badaradharaṇādāvupamānavṛtte 'nvayāsaṃbhavaḥ /
sa ca parasparasavyapekṣata(yā)paḍktyavasthānat śṛṅkhalānyāyena sthitaḥ /
mitho 'napekṣapaḍktyavasthānalakṣaṇāyā mālārūpeṇāpi saṃbhavatītyāha-iyamapīti /
apiśabdo bhinnakramaḥ /
mālayāpi bhavantītyarthaḥ /
araṇyeti araṇyaruditaṃ kṛtaṃ tādṛśoduḥkhātibhārasya duḥkhabhāgijanamantareṇa anubhūtatvāt /
śavaśarīramudvartitaṃ agarucandanā dinānulitpam /
tathāvidhasya saṃskārasya tasya vā svasya vā anyeṣāṃ vā bhogāyogāt /
sthale 'bjamavaropitaṃ bhuvanalālanīyasya vastuno 'patvāt /

suciramiti prativākyamanvīyate /
ūṣare varṣitaṃ nairarthakyanaiṣphalyayorudvelatvāt /
ścapucchramavanāmitaṃ cirasaṃskārādhāne 'pya nāhitaṃsaṃskāratvāt /
badhirakarṇajāpaḥ kṛtaḥ /
jāpaḥ upāṃśurahasyoktiḥ /
apātramiti jñātvaiva durutkaṇṭhayā samārambhāt /
andhamukhamaṇḍanā kṛtā tasya anupayogādanyeṣāṃ viḍambanāspadatvāt /
abudho janaḥ sevito yaditi vākyārthena viśeṣito yacchabdaḥ pradhāna vākyārthabhūtā(m) kriyā (mu)pagṛhṇāti /
yadabudhajanasevanaṃ tadaraṇyaruditādikaraṇāmityupameyavṛttasya upamānavṛtte 'dhyāropitasya anvayāsaṃbhavo mālayāvatiṣṭhate /
atha śābdopādānāṃ vināpi arthākṣepādeva nidarśanāvaicitryaṃ bhavatītyāha-kvacitpunarityādi /
niṣedho hi prātpipūrvaka eveti prātpimākṣipati /
niṣedhākṣitpāyāḥ prāpteḥ samvandhānuvapapattirapi kvacinnidarśanābījamityarthaḥ /
tadā(nī miya)mārthīti bhāvaḥ /
utkopa iti /
atra padbhyāṃ haṃsagatirmukteti tyāgarūpaniṣedhabalāt pādayorhasagatiprātpirākṣitpā /
sā sākṣātsambaddhumaśaktā sādṛśyamavagamayati /
tadetadāha-atra muktetītyādi /
sambhavadvastusambandho 'sambhavadvāvabodhayet /
pratibimbaṃ yadi tadā nirjñātavyā nidarśanā //
bimbānubimbārthatayā vākyayoḥ prakṛtānvayoḥ /
syānnairapekṣye dṛṣṭāntaḥ sāpekṣatve nidarśanā //
itthamabhedaprādhānyādhikāranipātino 'laṅkārāḥ vivecitāḥ /
atha bhedaprādhānyena vyatirekaṃ sūtrayati-
bhedaprādhānye upamānādupameyasyādhikye viparyaye vā vyatirekaḥ
bhedaprādhānye sādharmya ityanuṣajyate /
bhedaprādhānyaṃ vyatirekasyoktacaramanusmārayan adhikaroti - adhunetyādi /
bhedamasambhavavaicitryadvayaṃ prabhedabījatvena uṭghāṭayati-bhedo vailakṣaṇyamityādi /
viparyayaśabdāt mithyājñānabhramo mā bhūdityāha-viparyayo nyūnaguṇatvamiti /
diddakṣava iti /
atra nīlotpalinī vikāsāpekṣayākṣisahasrapakṣmalatāyā adhikaguṇatvam /
kṣīṇaḥ kṣīṇo 'pīti /
atra anivartino yauvanasya kṣayiṇo 'pi bhūyo 'bhivardhitaśaśivyapekṣayā nyūnaguṇatvam /
tadetadubhayaṃ yojayati-atra vikasvaretyādinā /
bhedapradhāne sādharmye vyatireko vidhīyate /
ādhikyādupameyasya nyūnatvādvopamānataḥ //
sarhektiṃ sūtrayati-
upamānopameyayorekasya prādhānyanirdeśe 'parasya sahārthasambandhe sahoktiḥ
adhikāramanusmārayan sāmagrīmasyā vivinakti-bhedaprādhānya ityevetyādinā /
nanu sahārtha tayā tulyakakṣyayoḥ kathaṃ bhedapradhānatetyata āha-guṇapradhānabhāvetyādi /
satyam /

sahārthasāmarthyāt sādharmyamevātra /
bhedaprādhānyaṃ tu vyatirekanayena sādhārmyabhitti kamiha na bhavati api tu guṇā pradhānabhāvabhittikamiti yāvat /
nanu samānayogatve guṇaprādhānabhāvo 'pi kīdṛgītyata āha-sahārthaprakteti /
sahārtho hi tṛtīyāṃ taṃ guṇatvena prayojayati /
nanu sahārthatve ka upamānopameyabhāva ityata āha-upamānopameyatvaṃ cetyādi /
taddhi tṛtīyāntasya viśeṣaṇatvādupamānatvaṃ vivakṣyate /
itarasya tu viśeṣyatvādupameyatvam /
ato vaivakṣikameva na tu vāstavamiti bhāvaḥ /
avāstatatve hetumāha-dvayorapītyādi /
nanu dvayoḥ prākaraṇikatvamevāprākaraṇikatvameva vetikiṃ niyāmakamityata āha-sahārthasāmarthyāditi /
nanu tarhi vaivakṣikatve katarat kena rūpeṇa vivakṣyatāmityata āha-tṛtīyāntasyetyādi /
nanu pradhānamapi tṛtīyāntena nirdeśamarhatītyata āha-śābdaśceti /
sahaśabdo hi niyamena tṛtīyāntasya śābdaguṇatvaṃ kalpayati /
itarasya tu prādhānyam /
tarhi arthāpekṣayā kā sthitirityata āha-vastutastviti /
guṇasyāpi prādhānyaṃ, pradhānasyāpi guṇatvaṃ viparyayaḥ /
apiśabdādanavasthitirapi /
evaṃ nyāyakrame sthite 'pi viśeṣo 'nyo 'syāḥ prayojaka ityāha-tatrāpītyādi /
atiśayoktirapi na sākalyena asyā mūlamityata āha-sā cetyādi /
kāryakāraṇapratiniyamaviparyayo 'tra tulyakālatā na tu kāryasya pūrvakālatā sahārthatvāt /
abhedādhyavasāyastu dvidhā bhavatītyāha-abhedādhyavasāyaścetyādi /
teneyaṃ trividhopakṣitpā /
vaicitryāntaramupakṣipati-sāhityaṃ cātryetyādi /
kartṛkarmādi sāhityanibandhanenāpi prābhedena prathata iti yāvat /
krameṇodāharaṇāni /
bhavadaparādhairiti- atrāparādhānāṃ tṛtīyāntatvādguṇatā /
santāpasya prathamāntatvātpradhānatā /
ato guṇapradhānabhāva nibandhanaivātra bhedapradhānatā, na punarvṛddhikriyānibandhanā /
sa ca guṇapradhānabhāvaḥ sahārthaprayuktaḥ /
dvayośca prākaraṇikatvādupamānopameyabhāvo vaivakṣikaḥ /
aparādhānāṃ ca tṛtīyāntatvāt viśeṣaṇānāmupamānatvaṃ niyatamaparādhā yathā vardhanta iti /
santāpasya tu pradhānatvādupameyatvaṃ santāpastathā vardhata iti /
sa cāyaṃ guṇapradhānabhāvaḥ śābdaḥ /
arthaṃ vyapekṣya tu santāpa eva (iva)aparādhā vardhanta ityapi prāpteḥ /
nyāya kramo 'yaṃ udāharaṇāntareṣvapi yojanīyaḥ /
atra kāryakāraṇasamakālatvalakṣaṇātiśayoktirmulamiti darśayati-atrāparādhānāmityādi /
astaṃ bhāsvāniti-saṃhriyantāṃ viprakīrṇāni ekīkriyantāmityarthaḥ atra śleṣābhittikābhedādhyavasāyarūpā mūlamiti darśayati-atrāstaṅgamanamityādi /
astam ekadā giriḥ anyadātvavasāda ityubhayārthatvam /
kumudadalairiti-atra punaḥ aśleṣabhittikābhedādhyavasāyarūpamūlamiti darśayati-atra vighaṭanamityādi /
evamatiśayoktimūlatvādilakṣaṇo yo viśeṣaḥ tadabhāve sahoktimātraṃ nālaṅkāra iti vyutpādayati-etadviśeṣeti /

pratyudāharati-anena sārdhamiti /
kartṛsāhityalakṣaṇaṃ vaicitryamapyeṣveva darśitamityāha-etānyeveti /
eṣu hi santāpāparādhādi kartṛsāhityam-dyujana iti /
dyujanā devāḥ /
dyujanasya mṛtyunā saha manorathāvātpiḥ daityabalakṣayaḥ /
atra karmasāhityaṃ darśayati-atra karotikriyetyādi /
dyujanamṛtyoḥ ātpikriyāpekṣayā kartṛtve 'pi tasyopasarjanatvāt neha kartṛsāhityam /
yā tu (cakra iti)pradhānabhūtā karotikriyā tadapekṣayā karmatvātkarmasāhityametaditi yāvat /
evaṃ karaṇādisāhityavaicitryamunneyam /
atha punarvaicitryāyāha-iyaṃ ceti /
utprekṣitpamiti /
dhanuṣa utkṣepaḥ jyāvandhasaṅghaṭṭanam /
āsphālanamākarṣaḥ /
śilīmukhamokṣa ityādi kramikāṇi dhānuṣkakarmāṇi /
tatrā karṣaṇamātrāntaṃ paripaṇānāttāvantyevopavarṇitāni /
tatrātivatsalasya kauśikasya pulakānāṃ dhanurutkṣepasama samayamutkṣepaḥ, matsaragrastatvāt utkṣepamātrā paritoṣitānāṃ bhūpānāṃ dhanurnati(sama)samayaṃ mukhanatiḥ /
paripaṇatākarṣaṇasya janakasya natyantaṃ saṃśayānuvṛtteḥ /
jyāsphālanasamasamayaṃ saṃśayabuddhyāsphānam /
vaidehyāḥ punaḥ paripaṇanasiddhyantamanākṛṣṭamanaḥsamākarṣasamasama(yaṃ)ma(naḥ)samākarṣaḥ /
bhārgavāhaṅkṛtikandalasya tu dhanurbhaṅgāntamabhagrasya bhaṅgasamasamayaṃ bhaṅgaḥśrīmatā rāmacandreṇākārīti samanvayāt karmasāhityamiha mālātvenāvatiṣṭhate /
evamanyadapi mālātvena jñeyam /
guṇaprādhānabhāvo yaḥ śābdastena bhidotkaṭā /
saṃśritātiśayoktiṃ ca sahoktiḥsamayormatā //
atha vinoktyau saṅgatimāha-sahoktipratibhaṭetyādi-pratibhaṭabhūtāṃ pratiyogibhūtām /
tatra sūtram-
vinā kañcidanyasya sadasattvābhāvo vinoktiḥ
vyācaṣṭesattvasyetyā(di) /
(vyatyayenābhāvaśabdārthau)pratyekamabhisambadhyete /
śobhanatvābhāvo 'śobhanatvaṃ tattvābhāvaḥ śobhanatvamiti /
kañcidarthaṃ vinā yatra śobhanatvaṃ nāsti saikā vinoktaḥ /
yatra tvaśobhanatvaṃ nāsti sānyeti dvirūpeyamityarthaḥ /
nanu kasmiṃścit tattvāsatve ityetāvataiva paryātpau (kiṃ?)niṣedhadvayāśrayaṇagauraveṇotyata āha-atra cetyādi /
anyanivṛttiprayukteti /
anyanivṛttiścet sadasattvanivṛttiṃ na prayojayati /
tadā na vinoktyalaṅkāraḥ /
na hyasmin sati tattvamasattvaṃvetyuktau vicchittiḥ kācit /
ato 'nyanivṛttiprayuktā sadasattvanivṛttireva vinoktyalaṅkāraḥ iti bhāvaḥ /
asminsati sattvamasattvaṃ ceti vastuvidhiḥ , sattvalaṅkāraphalatvena prātpe prakāśyata ityāha-evaṃ cānyanivṛttāvapi ityādi /
dvirūpāyā api paripāṭyodāharaṇaṃ - vinayeti /
atra vinayaśaśisatkatvanivṛttyā śrīniśāvidagdhā (dhatā)ni vṛttiriti sattvābhāvodāharaṇam /

vinayādiṣu ca satsu śrīprabhṛtisadbhāvaḥ phalatvena prakāśyate /
tadidamabhisandhāyāha-atra vinayādītyādi /
vinādi śabdābhāve tadarthaṃ sadbhāve vinoktireveti vyutpādayitumāha-atra vinā śabda ityādi /
yathā sahoktāviti /
sahoktāvapyayaṃ nyāya iti yāvat /
atrodāharati-nirarthakaṃ janmeti /
atra tuhināśudarśanaṃ vinā nalinījanma na śobhanamiti pratīyate /
ato vinoktiḥ iyam /
vināśabdānupādāne tvārthīti viśeṣaḥ /
tadidamabhisandhāyāha-ityādau vinoktirevetyādi /
atra ca hetuhetumadbhāvavyaktayo vinoktereva vicchittiviśeṣādhāyakaḥ na punaralaṅkārāntaramityāha-iyaṃ ca parasparetyādi /
udāhṛtaviṣaya iti /
nirarthakaṃ janmetyayamudāhṛto viṣayaḥ /
mṛgalocanayeti /
loke hi mṛgalocanāṃ vinā vicitravyavahārapratibhāprāgalbhyaṃ nāsti suhṛdā vinā ca sundarāśayatvam /
asya tu narendrasūnorna tayeti ślokārthaḥ /
asattvā bhāvaṃ darśayati-atrāśobhanatvābhāvādityādi /
pratibhāprāgalbhyaṃ sundarāśayatvaṃ ca śobhanapadārthau /
nigamayati-saiṣā dvidheti /
sadasattvanivṛttiścennivṛttyānyasya varṇyate /
tadā dvidhā vinoktiḥspādvidhiratra phalaṃ bhavet //
atha viśeṣaṇavicchittimūlau samāsoktiparikarau prastauti - adhunā viśeṣaṇeti /
viśeṣaṇa vicchittiśca dvirūpā sābhyaṃ sābhiprāyatā ca /
sāmye samāsoktimadhikaroti-tatrādāvityādi /
tatra sūtram /
viśeṣeṇasāmyādaprastutasya gamyatve samāsoktiḥ
yatra viśeṣyāṃśe prakṛtamātraparatā viśeṣaṇasāmyāt punaraprakṛto 'vagamyate sā samāsena saṃkṣepeṇā abhidhānāt samāsoktiḥ /
tadetadvyācikhyāsurviṣayavibhāgāyāha-iha prastutetyādi /
kvacidvācyatvam /
ubhayeṣāmiti śeṣaḥ /
kvacidgamyatvaṃ, ekatareṣāmita śeṣaḥ /
śleṣanirdeṣabhgyeti /
viśeṣaṇaviśeṣyāṃśayoḥ śleṣoranibandhane netyarthaḥ /
pṛthagupādānena viti /
viśeṣaṇāṃśe pṛthak śabdopādānenetyarthaḥ /
etaddvibhedamapi vācyatvaṃ śleṣālaṅkārasya viṣayaḥ /
yadā purgamyatvaṃ prastutaviṣayaṃ viśeṣaṇasāmyāt tadānīma prastutapraśaṃsā, yadā tvaprastutaviṣayaṃ tadā samāsoktiriti vivekaḥ /
aprastutasya gamyatve yadi viśeṣyasyāpi sāmyaṃ tadā kiṃ syādityata āha-viśeṣyasyāpi sāmye śleṣaprāpteriti /
śleṣamūladhvaniprātperiti yāvat /
nanu śleṣālaṅkāraḥ śabdaśaktimūladhvaniśceti triṣu viṣayeṣvapyasti śliṣṭapadāpanibandhaḥ /

tatra yadā śleṣaḥ tadārthadvayasya niyamena vācyatā /
vācyatvaṃ caivaṃ saṃbhavati-yadārthau dvāvapi prākaraṇikau staḥ aprākaraṇikau vā tadā viṣeṣaṇaviṣyāṃśayordvayorapi śliṣṭapadopanibandhāt śleṣālaṅkāraḥ /
abhidhāyā aniyantraṇāt dvāvapyarthau vācyau /
atha yadaikasya prākaraṇikatvamitarasya aprākaraṇikatvaṃ tadā viśeṣyāṃśe pṛthak śabdopādānabalādeva śleṣālaṅkāraḥ /
yadi viśeṣyāṃśe 'pi śliṣṭapadopanibandhaḥ tadā prakaraṇaniyantritāyā abhidhāyāḥ prākaraṇikārthaḥ evopakṣayāda prākaraṇikarthāvagatirvyañjanasyaiva viṣayaḥsyāt /
yadasamāsoktistadā /
viśeṣaṇāṃśe arthadvayapratipādakaśabdopanibandhaḥ viśeṣyāṃśe tu prākaraṇikārthamātraparatā /
tadā viśeṣaṇasāmyādaprastutasya gamyatvāduktalakṣaṇā samāsoktiḥ /
yadā punaḥ prākaraṇikāprākaraṇikayoḥ viśeṣaṇaviśeṣyāṃśe 'pi śliṣṭatā tadā tāvanna samāsoktiḥ viśeṣaṇamātrasāmyalakṣaṇā yataḥ śleṣālaṅkāratvaprātpirapi /
katham? tatrārthadvayasya vācyataiva lakṣaṇaṃ yataḥ, na hyatra dvayorvācyatopapattiḥ prakaraṇapakṣapātinyā abhidhāyā aprākaraṇiker'the sparśābhāvāt aprākaraṇikasya samanvayasamanantara pratītikatvāt śabdaśaktimūlasya dhvaneḥ śleṣeṇa viṣayagrāsaprasaṅgācca /
vivikto 'yaṃ ghaṇṭāpathaḥ dhvaninidarśanarahasyavidāmityalam /
atha samāsoktirūpakayoḥ vaidharmyaṃ vivecayati-viśeṣaṇasāmyavaśādityādinā /
hirhetau /
yato viśeṣaṇasāmyādaprastutor'thaḥ pratīyate, ato viśeṣyāṃśe saṃsparśābhāvādviśeṣyaṃ prakṛtārthaṃ na svena rūpeṇa rūpavantaṃ kartumīṣṭe kindu viśeṣaṇāṃśapratītaṃ svavyavahāraṃ viśeṣaṇāṃśapratīte prakṛtārthavyavahāre 'vacchredakatvena samāropayati /
tadidamāha-prastutā vacchredakatvena pratīyata iti /
avacchekatvāccetyādi /
vyavahārasamāropaḥ na turūpakādvaidharmyamityāha-avacchedakatvāccetyādi /
vyavahārasamāropaḥ na tu rūpasamāropaḥ /
nanu yadā rūpasamāropaḥ tadā kiṃ syādityata āha-rūpasamāropetyādi /
avacchrāditatvena kroḍīkṛtvena /
prakṛtarūparūpitatvāt aprakṛtarūpeṇa uparañjitatvāt rūpakameva /
vivecitaṃ caitadyathāyogaṃ pariṇāmālaṅkṛtau /
atrāvāntaraślokāḥ - aprastutaṃ pratītaṃ cedbhedakāṃśaikasāmyataḥ /
vyavahāraṃ samāropya prastute nyagbhavatyathā //
tenāprastutavṛttāntāropeṇa prastutaṃ svayam /
saṃkṣepeṇocyate tasmātsamāsoktiriyaṃ matā //
syādviśeṣyāṃśasāmyaṃ cetprastutākārarūpitam /
bhavedaprastutaṃ bhedyaṃ rūpakālaṅkṛtistadā //
iti //
asyā viśeṣaprapañcanārthamāha-tacca viśeṣaṇasāmyamityādi /
sādhāraṇyamubhayatra pravṛttinimittasaṃbhavaḥ /
aupamyagarbhatvaṃ tadgarbhasamāsāśrayaṇāt /
itthaṃ tadviśeṣaṇasāmyaṃ tridhā bhavatītyarthaḥ /
ataḥsamāsoktiraṃpi tridhā /
krameṇodāharaṇāni-upoḍharāgeṇoti /
rāgaḥ sandhyāruṇimā kāmaśca /
tāraketyato nakṣatradṛgantarmaṇḍalayoḥ pratipattiḥ /
mukhaṃ prārabhbho vaktraṃ ca /
timiramaṃśukamiva timirasadṛśamaṃśukaṃ ca /
lakṣaṇaṃ yojayitumāha-atra niśāśaśinorityādi /

nāyakaścanāyikā ca nāyakau /
"puṃmāṃstriye"tyekaśeṣaḥ /
upoḍharāgatvādiśliṣṭa viśeṣaṇamahinmā khalvatra niśāśaśinau nāyakavyavahāra viśiṣṭau pratīyete /
nanu katham atra nirjñāyate vyavahārasamāropo na rūpasamāropa ityata āha-aparityaktetyādi /
yadi rūpasamāropastadā prakṛtau rūpakanyāyena svaṃ svaṃ rūpamavacchrāditatvena parityajya yadavacchrādakamupamānarūpaṃ tādrūpyamupagṛhṇāti /
iha punarviśeṣyāṃśe niṣpratiyogikatayā jñātayorata evāparityakta sva rūpayoḥ niśāśaśinorviśeṣaṇasāmyāvagamitena nāyakatvadharmeṇa viśiṣṭatayā pratīteḥ /
ato vyavahārasamāropa eva /
tanvīti /
puṣpam ārttavaṃ rajaḥ, prasūnaṃ ca /
iha tanutvādīnāṃ viśeṣaṇānāmubhayatraikārthatāsāmyaṃ na tu śliṣṭatā /
tadetadāha-atra tanutvetyādi /
nanu tanutvādidharmasāmyāt kathaṃ latāvyavahārapratītirityata āha-tatra ca lataiketyādi /
vikāso hi latāyā eva tatsamāropo lolākṣyā latāvyavahārapratīteḥ kāraṇam /
nanu vikāsasya lataikagāmitvātkathaṃ sādhāraṇyamityata āha-vikāsastvityādi /
yathaivaṃ viśeṣaṇasādhāraṇyaṃ dharmasamāropaśca vyavahārasamāropasya kāraṇaṃ tathā kāryasamāropo 'pīti vyutpādayutumāha-evaṃ ca kāryetyādi /
kāryasamāropanibandhano hi bheda iha dharmasamāropanītyā sujñānaḥ upari ca śuddhatvena pṛthagrāśīkariṣyati /
ata iha nodāhṛtaḥ /
evamādau dharmakāryayoranyatarāropamantareṇa aprakṛtārtho nāvagamyate /
prakaraṇaniyantritāyā abhidhāyāḥ prākaraṇikārtha evopakṣayāt /
ato dharmakāryayoranyatarāropa eva vyañjanavyāpārotthā panenāprakṛtārthāvagatihetuḥ /
ito viśeṣaṇasādhāraṇyanibandhanāsamāsoktirnyāyavidāmeva vibhaktaviṣayā /
asphuṭatvāttadidamabhisandhāyāha-iyañcetyādi /
pūrvāpekṣayā śliṣṭaviśeṣaṇanibandhanā samāsoktiḥ pūrvā tadapekṣayetyarthaḥ /
dantaprabhā puṣpaciteti /
atrānapekṣitākhyāne vākye śravaṇa samanantarameva dantaprabhāpuṣpacitatvādinā hetunā hariṇekṣaṇāyāḥ suveṣatā pratīyate /
atastadā suveṣatvalakṣaṇakāryavaśādviśeṣaṇānāṃ dantaprabhāḥ puṣpāṇīvetyupamāsamāsaparatvam /
atha dantaprabhāsadṛśaiḥ puṣpairiti madhyamapadalopi samāsāntarapratyāyitaiḥ puṣpapallavādibhiḥ viśeṣaṇāsāmyadaśāyāṃ latāvyavahārapratītiḥ /
tadetadavabodhayati-atra dantaprabhā ityādinā /
latāvyavahārapratītiriti vadatā rūpakasamāsasyāprātpirāsūcitā /
vyavahārasamārope samāsoktiḥ /
rūpasamārope tu rūpakamiti pratipāditam yataḥ ataḥ pratīto 'pi rūpakasamāsa iha nyāyato na prāpnoti /
nanvevamādau prāgupamāsamāsāsasamāśrayaṇanimittaṃ yadi suveṣatvādinā nopāttaṃ tadā kiṃ syādityata āha-atraiva parītetyādinā /
parītā keśapāśālivṛndena parigatā /
iha dantaprabhāpuṣpāṇīvetyādinā kimupamāsamāsaḥ, uta dantaprabhā eva puṣpāṇītyādiko rūpakasamāsa iti sandehaḥ, upamārūpakayoḥ sādhakabādhakābhāvāt /
ataḥ sandeharūpasaṅkarasamāśrayeṇa pūrvaṃ yojanā /
na ca mantavyaṃ samāsaḥ sandeho papanna iti, sandehasya kavipratibhotthā pitasya vicchrittirūpatvāt /
ataḥsaṅkarasamāśrayeṇādau yojanā /
atha sandehopaśamakāle dantaprabhāsadṛśaiḥ puṣpairityādi pūrvavadeva madhyamapadalopasamāsaḥ latāvyavahārapratītau samāsoktāveva viśrantiḥ /
itthaṃ ca sati upamā samāsagarbhatayā saṅkarasamāsagarbhatayā ca samāsoktibhedo 'yaṃ dvidhā darśito mantavyaḥ /
nanu kevalarūpakasamāsāśrayeṇāpi samāsoktibhedo 'yaṃ kiṃ neṣyata ityata āha-rūpakagarbhatvena tviti /

prāk rūpakasamāse atha tadgarbhatayopamāsamāsāśraye yadyapi viśeṣaṇasāmyaṃ bhavatyeva, tathāpi na tat samāsokteḥ prayojakam /
kutaḥ? ekadeśavivartimukhenaiva latāvyavahārapratītau samāsokteḥ vaiyarthyāt /
nanu upamāsamāse saṅkarasamāse ca samāsoktivaiparthyaṃ kiṃ na syādityāha-na ca prāṅnidarśitetyādi /
eṣa nyāyaḥ samāsoktivaiparthyāpattilakṣaṇaḥ /
tatra hemumāha-upamāsaṅkarayorekadeśavivartinorabhāvāt /
na hyupamālaṅkāraḥ saṅkarāṅkāraśca ekadeśavivartitvena kenacidanuśiṣṭau /
ataḥ svatantrālaṅkāratvasaṃśayānnānyabādhakṣamau /
rūpakaṃ tu ekadeśavivartitayānuśiṣṭamanyabādhakṣamameva /
ata evaṃvidhe viṣaye rūpakaprātpau samāsokte prātpiriti sodāharaṇaṃ darśayitumāha-taccaikadeśavivartītyādi /
nīrakṣya vidyunnayanairiti /
payodo vidyunnayanairniśāyāmabhisārikāyāḥ mukhaṃ nirīkṣya dhārānipātaiḥ saha candro mayā vānta iti dhiyevārtataraṃ rarāsetyarthaḥ /
atrāśliṣṭam ekadeśavivartirūpakaṃ samāsokternāvakāśaṃ dadātīti darśayati-atra nirīkṣaṇetyādi /
nirīkṣaṇaṃ hi puruṣadharmo na payodadharmaḥ /
ataḥ puruṣānusāreṇa yojane vidyuta eva nayanānīti rūpakameva na punarupamā saṅkaro vā /
ataḥ payode draṣṭṛpuruṣarūpaṇamarthāditi ekadeṣavivartitā /
taccedamārtataraṃ rarāseti pratīyamānotprekṣāyā eva nimittaṃ samāsokte raprātpireveti bhāvaḥ /
maganaṇaneti-patrāṇi dalāni tānyeva patrāṇi tāladalāni /
lipayorītayaḥ tā eva lipayo 'kṣara sanniveśāḥ /
kāyastho dehī gaṇakaḥ /
eṣu rūpaṇasāmarthyānmadano mahārājatayā madhuśca śrīkaraṇāgraṇītvena rūpitaḥ pratīyate /
tadetadupadarśayati-atra hi patralipītyādi /
nanu patrāṇīvetyādirupamā kiṃ na syādityata āha-dvirephamaṣītyādi /
maṣīyogo hi madhāvasaṃbhavannupamā samāsaṃbādhitvā gaṇakavṛtteḥ saṃbhavastadanusāreṇa rūpakasamāsaṃ sādhayatīti yāvat /
nanu samāsoktiprastāve kiṃ sodāharaṇaṃ rūpakabhedapradarśanenetyata āha-asya ca pracura ityādi /
asya ekadeśavivartirūpakasya /
atrāvāntaraślokau- syādaupamyasamāsena samāsoktirviniścaye /
syātsaṅkarasamāsena samāsasya tu saṃśaye //
na rūpakasamāsasya prātpāvasyāḥ pravartanam /
rūpakādarthasaṃsiddherekadeśavivartinaḥ //
ataḥ prabhedāntaraprathanāya uktabhedān saṃcaṣṭe-tadevamityādi /
iyaṃ khalu śliṣṭātsādhāraṇādaupamyagarbhācyeti viśeṣaṇavaicitryāt tridhoddiṣṭā /
tatra śliṣṭādviśeṣaṇādekavidhā /
sādhāraṇātpunardharmasamāropakāryasamāropābhyāṃ dvidhā /
aupamyagarbhādapi upamāsamāsena saṅkarasamāsena ceti dvidhā /
śliṣṭāśliṣṭatayā tu rūpakasamāsadvayamasyā na viṣayaḥ /
ataḥ pañca prakārāḥ /
itthaṃ viśeṣaṇasāmyātpañcaprakāratvasiddhā vavāntaraṃ viśeṣasahitāmimāṃ punastrirāśikatayā saṃcaṣṭe-itthaṃ śuddhakāryetyādinā /
kāryasya śuddhatvaṃ nāma nirūpita viśeṣaṇasāmyā saṃkīrṇatā /
prathamaṃ viśeṣaṇasāmyanibandhanabhedodayāvarvāgityarthaḥ /
atraitadākūtam-viśeṣaṇa sāmyādaprastutasya gamyatve hi samāsoktiḥ /

tacca viśeṣaṇasāmyaṃ śuddhakāryasamārope satyupacaritaṃ, yathā vilikhatītyādāvudāhariṣyamāṇepadye sa eko rāśiḥ , yadā punaridamanupacaritaṃ tadā pañcadhodāhṛtam prāk sa dvitīyaḥ /
ubhayamayatve tu tṛtīyo rāṣiḥ /
anupacaritaviśeṣaṇasāmyanibandhanasya nyāyanirbharatvena prāk pradarśanaṃ pañcavidhatvena kṛtamiti /
atha tadeva prāk pradarśanamanusmārayati-viśeṣaṇāsāmyaṃ ceti /
nanu śuddhakāryasamārope viśeṣaṇasānyamupacaritam , anyadātvanupacaritaṃ anugatamekarūpaṃ tu prayojanaṃ nānupaśyāma ityata āha-sarvatra cātretyādi /
evakāreṇa tadekaprāṇatāṃ samāsokterabhaipraiti /
tasya cāturvidhyaṃ darśayati-sa ca laukika ityādi /
vastujātiguṇādi /
anena ca vyavahārasamāropacāturvidhyena rāśitrayamapi pratyekaṃ caturdhā prathate /
ataḥsamāsoktiḥ prapañcacavatītyāha-tadevaṃ bahuprapañceti /
tatrādyaṃ rāśimudājihīrṣarāha-tatra śaddhakāryeti /
vilikhatīti /
uccairvilekha(na)(?)gāḍhaṃ kacagrahaḥ patrāvalyāmasāmañjasyamaṃśukavikarṣaśceceti haṭhakā (mu)kakāryam /
haṭhāditi vikarṣathaṇa kriyāviśeṣaṇam /
atropacaritatvādaprastutāvagatau viśeṣaṇasāmyaṃ nātibaddhabharam api tu śuddhakāryasamāropa eva ityāha-atra patrāvalītyādi /
khadire 'tyasaṃbhavāt patrāvalīgrahaḥ /
vyutkramoktānāṃ kramasvārasyāyānusmārayativiśeṣaṇasamyeneti /
viśeṣaṇasāmyaṃ hi yadā śliṣṭatā tadobhayārthatā /
yadā sādhāraṇyaṃ tadobhayatra pravṛttinimittasaṃbhavaḥ /
yadaupamyagarbhaviśeṣaṇatā tadā samāsabheda iti /
viśeṣamasāmyavaśādeva aprastutāvagatiriti jñeyam /
athobhayamayatvenodāharatilirlūnānīti /
nīrasaiḥ śuṣkai rahṛdayaiśca /
kaṇṭakibhiḥ kṣudraśaṅkumadbhiḥ ghātakajanayogibhiśca /
ubhayamayatāṃ yojayati-atra kaṇṭakibhiriti /
eṣitriṣu rāśiṣu vyavahārasamāropa vaicitryanibandhanāt bhedānupadarśayitukāma āha-vyavahārasamāropetyādi /
dyāmāliliṅgeti /
ambaraṃ nabho vāsaśca /
nimagracarapuṣpa śaratvaṃ dāhena /
taruṇaḥ prabalo yuvā ca /
atra ambarakarataruṇeṣu viśeṣaṇa sāmyam /
anyatra kāryasamāropaḥ /
atra laukikavastuni laukikavyavahārasamāropaḥ /
pradarśitodāharaṇeṣu ca /
tatra laukikaṃ vastu vividhamityāha-laukikaṃ ceti /
yairiti /
ekarūpamavikṛtaṃ /
vṛttiṣu jāgaritādiṣu /
avyayaṃ sauṣu(ptyā)diṣu sthagitam /
ata evāsaṅkhyatayā pravṛttam /

jāgare viśvaḥ prathamaḥ , svapne taijaso dvitīyaḥ, sauṣupte prājñastṛtīya iti /
saṅkhyayā vastuto rahitaṃ turīyasya sarvānusyūtatvāt /
uktaṃ hi śrīmadgauḍapādauḥ-"māyā saṅkhyā turīyami"ti /
yairīdṛśaṃ tvāṃpaśyadbhiḥ paratvajuṣo vibhakterlopaḥ kṛtaḥ /
asmātparamastīti vibhāgo lutpaḥ /
taistava sakṣaṇaṃ kṛtaṃ (manye)parameśvarasya hi sarvavṛttiṣvakatvaṃ rūpamavyayatvaṃ asaṃkhyatā na kutaścidapideśakālāderbheda iti idameva lakṣaṇam /
idamāgamaśāstraprasiddhaṃ vastu /
atha sarvāsu kārikādivṛttiṣvekatvādisaṃkhyārahitamavyaye hi syāditi pratiyogyekatvaṃ nāsti kiṃ tvabhedaikatvamevar /
idṛśamavyayaṃ paśyadbhiḥ paratvajuṣaḥ prakṛteḥ paratvalakṣaṇāyāḥ vibhakteḥ prathamāderlopaḥ kṛtaḥ /
idamavyayalakṣaṇaṃ"sadṛśaṃ triṣu liṅgeṣvi"tyādinā pratipāditam /
idaṃ vyākaraṇāprasiddhaṃ vastu /
atra viśeṣaṇāsāmyameva /
sīmānamiti /
atra nayanasīmālaṅghanena pratyakṣapramāṇasyāviṣayatā /
anyenāsaṅgatyā niyatasambandhābhāvāt anumānasya, vacaḥsparśābhāvācchabdasya laukikasya adṛṣṭo pamānatayopamānasya, arthādanāpātādarthāpatterna ca na yaditi pramāṇānuktāvapi vastutar idṛśi lāvaṇye mīmāṃsādisiddhādṛṣṭādivastusamāropaḥ /
codanaikalakṣaṇasya pramāṇāntarāsannikarṣādatra viśeṣaṇāsādhāraṇyam /
śāstrīyavastuno vaividhyaṃ pradarśayati-evaṃ tarke tyādi /
svapakṣeti /
pakṣo garut sādhyadharmaviśiṣṭo dharmī ca /
hetisāyudhaṃ heturliṅgaṃ ca /
viśeṣo 'tiśayaḥ padārthaviśeṣaśca /
mānāroṣaḥ pramāṇaṃ ca /
mandamagnimiti /
atra mandāgriśvayathutimiradoṣāvirbhāvaḥ oṣadhipaterbhiṣajo 'sannidhāviti /
atra viśeṣyāṃśe 'pi sāmyamityudāharaṇāntaraṃ mṛgyam /
yadvā candramasa iti viśeṣyādhyāhārādoṣadhipaterityetat viśeṣaṇātayā vivakṣiṇīyam /
prasarpattātparyairiti /
ye tātparyavidaḥ ye cānumānarasikāḥ tairapi (avi)jñeyaścāsau pārimityaṃ jahāti na vaktuṃ śakyaḥ na ca lakṣayituṃ kintu guruvaraḥ !tava sahṛdayastho guṇagaṇo budhairapūrvavyāpāraguṇagaṇāntaravyāpārātiśāyi vyāpāra ityavasitaḥ /
atra guṇagaṇe śṛṅgārādirasavyavahāraḥ samāropita ityāha-atra bharatetyādi /
rasaṃ hi bharatopajñam āmananti /
vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogādrasaniṣpattirityāmnānāt /
tadvyavahāramupapādayati-tathā hyatretyādinā /
na tātparyaśaktijñeya iti /
tātparyaṃ hi nāma abhihitānvayamate samanvayaśaktiḥ abhidhottīrṇā samanvayamātra viśrāntayānayā samanvayasamanantara pratītiko raso na jñāyate /
vibhāvānubhāvavyabhicāribhāḥsaha niyatasambandhābhāvādanumānasyāpi na viṣayaḥ /
sākṣātsaṅketā viṣayatvāt na vācyaḥ /
mukhyārthabādhādyabhāvannāpi lakṣyaḥ api tu vedyāntaravigalanādaparimitaḥsan abhidhālakṣaṇātātparyottīrṇena vyañjanākhyena kāvyaikagāminā śāstrāntarāpūrveṇa vyāpāreṇa viṣayīkriyamāṇo laukikatvāt anukāryamabhinayaprayāsanighnatvāt anukartāraṃ ca parihṛtya sahṛdayaikagata iti budhairavasīyate /
diṅmātramidaṃ, rasamīsāṃsāyāṃ vistaraḥ /
prakṛtānupayogīti na kriyate /
saṃpradāyaprakāśinyāṃ kāvyaprakāśaṭīkāyāṃ vitatya kṛta iti tata evāvadhārya ityalam /

jyotiḥśāstrādivastusamāropo 'nayā rītyā jñeya ityāha-evamanyaditi /
paśyantīti /
atraidupahvaram-vāgdevatā hi parā paśyantī madhyamāvaikharī ceti catuṣpadaparimitā /
tatra nāmarūpātmakaṃ prapañcaṃ svātmanyupasaṃhṛtya svarūpajyotīrūpiṇī jāgaritādidhāmatrayollaṅghinī parā /
nāmarūpaprapañcollāsanāya prāthamikaprāṇaparispantābhimāninī kandamandirā maṇipūrakāvadhiprasarantī bījabhāvāpannanirvibhāgavarṇamayīviśvābhimukhī bhavantī sauṣutpavṛttiḥ paśyantī /
pārāyāḥ sakāśāduditā maṇipūrakāt anāhatāvadhi prāṇaparispandotkṣubhitabuddhivṛttyabhimāninī varṇapadādiparigrahāntaḥsaṃjalapātmikā paśyantīprabhāvā svapnavṛttirmadhyamā /
anāhatānmukhakarandarāvadhi prasṛtābahiḥsaṃjalpātmikā sthūlā madhyamodbhavājāgaritavṛttirvaikharī /
āsāṃ nāma niruktyādiviśeṣaḥ prathamaślokavivaraṇe prapañcitaḥ /
atha saṃhārāvasare jāgaritalayapuraskāreṇa vaikharī madhyamāyāṃ līyate /
madhyamāyayāṃ līyate /
madhyamā svapnalayapuraskāreṇa paśyantyām, sā ca sauṣutpalayapuraskāreṇa parāyām, parā turīyaparvātmikā samādhivṛttirucyate /
itthaṃ ca sati śaktimānātmā parāyāṃ turīyāṃ , paśyantyāṃ prājñāḥ, madhyamāyāṃ taijasaḥ, vaikharyāṃ viśva ityāgamārthadik /
atha śabdasaṅgatyā vyākurmaḥ /
prabho!vaśyendriyatayā prabhavanaśīla! tava parayā devyā saha krīḍādṛḍhāliṅgane aprayāsena tādṛśī samādhisāmarasye pravṛtte bāhyā vāk kathaṃ cāṭūccāraṇācāpalaṃ sphuṭatālvoṣṭhapuṭavyāpāramakhatatāṃ kathaṃ nāma vitanutāṃ cāpalakathaiva nāstītyarthaḥ /
kuto nāstītyata āha-ābhyantarī paśyantī trapayevātmānaṃ yatra tirayati, madhyamāpekṣayābhyantaratamā svātmānaṃ na prakāśayatumīṣṭe /
turīyaparvaṇi prāṇānudayādyatra madhyamāpi madhuradhvanyujjihāsārasāt truṭyati /
antaḥsañjalparūpaṃ madhuramapi dhvaniṃ nonmūlayatītyarthaḥ /
yatra parā samādhau paśāyantīmadhyamayoranudayaḥ /
tatra vaikharī kathaṃ nāma pravartatām iti tātparyārthaḥ /
atrāgamasiddhe vastuni laukikavastuvyavahāraḥ śṛṅgārātmakaḥsamāropitaḥ /
yathā parayodevyā paṭṭamahiṣyā saha tava kriḍādṛḍhāliṅgane pravartamāne anyā kācidābhyantarī ābhyantaratvādeva yuvayorāliṅganaṃ paśyantī trapayevātmānaṃ yatra tirayati gopayati /
madhyamāpi nābhyantarī na ca bāhyā /
madhyamāvṛttirmadhuradhvaniḥ yathā bhavati tathā ujjihāsārasāt truṭyatiṣa /
udgātukāmā kautukāduparamati /
tatra bāhyā parigrahaveśyā cāṭūccāraṇacāpalaṃ kathaṃ vitanutāmiti /
atra lakṣaṇayojanāyāha-atrāgameti /
laukikavastuni kāvyopayogivaividhyaṃ uktacaraṃm anusmārayati-laukikavastviti /
nanu viśeṣasāmyaṃ samāsoktilakṣaṇamuktam /
śuddhakāryasamārope tu tadavyāpakamityata āha-tatra śuddhakāryetyādi /
śuddhakāryasamārope hi vilikhati kucāvityādau yat kucavilekhanādi ha(ṭha)kā(mu)kakāryaṃ tasya yadyapi na mukhyatayā yat khadirādiviśeṣaṇatvaṃ, athāpyupacāreṇa viśeṣaṇīkaraṇaṃ , tat (tatra?)yathākathañcillakṣaṇayojanā kāryā /
nanu kiṃ upacārāśrayaṇenetyata āha-pūrvaśāstrānusāreṇetyādi /
atha yatra samāsokterasāmañjasyaṃ tatra nyāyasañcāreṇa samañcāreṇa samañjasīkartumāha-iha tvityādinā /
aindraṃ dhanuriti /
ārdranakhakṣatābham aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa dadhānā sakalaṅkaminduṃ prasādayantī śaradravestāpabhabhyadhikaṃ cakāra /
payodharo medhaḥ kucaśca /
prasādāti śayekalaṅkoddhurībhāvāt sakalaṅkatvoktiḥ jāratvāviṣkaraṇāya /
pravṛḍapekṣayā śaradiraveḥ tāpādhikyam /
atra carcā-astitāvadityādi /
nāyakatvapratītirastīti pratijñaghāyā tadākṣipati-na cetreti /
sākukastyā nāyakatvapratītirastīti pratijñāya tadākṣipati-na cātreti /

sākutastyā nāyakatvapratītau nāstiheturityarthaḥ /
hetusadbhāvamāśaṅkya nirācaṣṭe-prasādayantītyādi /
sakalaṅkaprasādalakṣaṇaviśeṣaṇasāmyāt śaradastāvadisti nāyikātvapratītiḥ, tajanuduṇatvenendurarayornāyakatvapratītiriti cet manyase, naitaddhayate /
kutaḥ ārdranakhakṣatābhaṃ aindraṃ dhanuriti viśeṣaṇasyāsāmyāt /
aindraṃ dhanuḥ śarada evaviśeṣaṇaṃ na nāyikāyāḥ /
nanvārdranakhakṣatābhamiti viśeṣaṇaupamyādekadeśavivartinyupamā śaradi tatsāmarthyādinduravyoḥ nāyakatvapratītirastvityata āha-na caikadeśeti /
yadyekadeśavartinyupamā kenaciduktā tadā tatsāmarthyādanayornāyakatvapratītiḥ syāt /
na ceyamuktā kenacit /
ata statsāmarthāt kathamanayornāyakatvavyavasthitiḥ /
atra samādhitsurāha-ucyata iti /
ekadeśavivartinītyādi /
yadyapi sākṣānnoktā athāpi nāsyāḥ pratiṣedho 'sti /
nanūktipratiṣedhayordvayorapyabhāve kathaṃ saṃbhava ityata āha-samānyalakṣaṇeti /
nanu yadyekadeśavivartinyupamāyā iha saṃbhavaḥ tadaryupamālaṅkārasyaiva prātpirma samāsokterityata āha-athātretyādi /
athetyadhikāre /
yadyupamānatvena nāyako 'dhikārī kaścitpratīyate, bhavetprātpirupamālaṅkārasya /
nahi pratīyate nāyako 'tra kaścidadhikārī /
api tu raviśaśinoreva nāyakatvavyavahāre pratītiḥ , tayorevāsyāṃ śaradi nāyakatvopacārāt /
itthaṃ samāsoktiprātpau, tadanusāreṇa śabdanyāso nyāyya ityata āha-tadatretyādi /
ārdranakhakṣate śrutyāsthitamapyupamānatvamindradhanuṣisaṃcāraṇīyam /
kutaḥ? vastuparyālocanayā /
tāmeva vastuparyālocanāṃ sphuṭayati-indracā(pābhaṃ)ityādi /
pratītiḥ padārthāntarasamabhivyavahārādittham eva yataḥ /
anyaniṣṭhasya dharmasyānyatra saṃcāraṇaṃ kutra dṛṣṭamityata āha-yathā dadhnetyādi /
dadhnā juhotītyatra hi havanagatatvena vidhiḥ pratītaḥ sa tvagnihotraṃ juhotītya(ta)eva siddha iti /
vastuparyālocanayā yathādadhni saṃcāyete tathehāpyanusandheyamiti yāvat /
ataḥ samāsoktireveyamiti nigamayati-evamupamānuprāṇiteti /
aindradhanuṣa upameyasyopamānatvaṅkḷpteḥ vaivakṣikopamānuprāṇitatvam /
atha yatra nyāyataḥ samāsoktimapohya ekadeśavivartinyupamaiva prathate taṃ viṣayaṃ darśayitumāha-iha punariti /
netrairiveti /
atra saraḥśriyāṃ nāyikātvapratītau nimittaṃ vivacayati-saraḥ śriyamiti /
viśeṣaṇasāmyānnāyikātvapratītirna samāsoktyā /
ata eva vyavahārasamāropo 'pi na bhavatītyāha-tasmānnāyiketi /
nāyikāpyatra saraḥ śriyāmupamānatayā, na tu vyavahārasasāropeṇa saraḥśrīdharmatayā ata evaṃvidhe viṣaye gatyantarābhāvādekadeśavivartinī upamaivopāsyā /
anuktā kathamupāsyetyata āha-yaistviti /
asmābhistāvadupapattibhiruktā /
yaistu noktā tairapi gatyantarābhāvādupasaṃkhyātavyaivetyarthaḥ /
nanu pūrvamekadeśavivartinyupamā nirākṛtā, samprati sādhiteti vyāghāta ityata āha-yatra tu keśapāśetyādi /
dantaprabhāḥ puṣpāṇīvetyādi samāsenoktāyāmupamāyāṃ satyāmapi dantaprabhāsadṛśaiḥ puṣpairivetyādi samāsāntaramahimnā viśeṣaṇasāmyamupapadyate /
tatraupamyagarbhaviśeṣaṇotthāpitā samāsoktireva yuktā /

samprati tu netrairivetyatra gatyantarābhāvādekadeśavivartinyupamaiva vyavasthāpiteti vyaghātābhāvāt sarvamavadātam /
athārthāntaranyāsa prabhāvitāyāmasyāṃ vaicitryāntaraṃ astītyāha - sā cetyādi /
samarthyaḥ prakṛtor'thaḥ samarthakastvaprakṛtaḥ /
athopagūḍha iti /
upagūḍhe āliṅgite /
yayau apagatā /
atra samarthyagatā /
asamāpteti /
atra tu samarthakagatā /
ubhayatra yojanāyāha-atropagūḍhatvenetyādi /
upagūḍhatvaṃ śāntataṭitkaṭākṣatvaṃ ca viśeṣaṇasāmyaṃ tadutthāpitayā samāsoktyā nāyakavyavahārapratītiḥ /
tathā sati samāsoktyāliṅgito yo 'yaṃ viśeṣātmā sa sāmānyātmanā arthāntaranyāsena samarthyate /
sāmānyarūpasya ca samarthakasyotthānam /
paribhraṣṭapayodharāṇāmiti śleṣavaśādupagūḍha iti viśeṣaṇaṃ sādhāraṇatayā sphuṭam /
śāntataṭidityetattu prāgupamāgarbham /
taṭitaḥ kaṭākṣā ivāsyā(va yasyā?) iti /
atha taṭitsadṛśa kaṭākṣeti samānyarūpasamarthor'thaḥ strīliṅgapulliṅganirdeśagarbheṇa bhajanarūpeṇa kāryeṇotthāpitayā samāsoktyā samāropitanāyakavyavahāreṇa viśeṣātmanā ravisandhyāvṛttāntena samarthyate /
utprekṣāvaśāt vaicitryāyāha-ākṛṣṭivegeti /
veṣṭanā veṣṭanaṃ yasya mandaragireḥ, pādaḥ paryantaparvataḥ caraṇaśca /
atra samāsokterutprekṣāyāśca samakālatāṃ darśayitumāha-atra nirmoketyādi /
nirmokapaṭṭapariveṣṭanayā mandākinīti kathanāttadapahnavena mandākinīsamāropaḥ, tasyāśca yatprāntaparvataveṣṭanaṃ taccaraṇamūlaveṣṭanameveti, pādaśabdaśleṣotthayā bhede 'bhedaḥ ityevaṃrūpayā atiśayoktyādhyavasīyate /
tathādhyavasitaṃ ca manthavyathetyādi phalotprekṣāmutthāpayati /
sā ca amburaśimdākinyorbhartṛpatnīvyavahārasamāśrayāṃ samāsokti svasamakālamutthāpayatīti anayorekakālatā /
itthamanyatrāpi darśayati-evaṃ nakhakṣateti /
utprekṣāntaramanupraviṣṭeti samakālatā sūcitā /
itthaṃ vaicitryam anusandheyamiti nigamayati-evamiyamityādi /
viśeṣaṇāṃśasāmyenāprastutārthasya gamyatā /
samāsoktirmatā yena saṃkṣipyārtho 'bhidhīyate //
śuddhakāryasamārope sāmyaṃ syādaupacārikam /
vyavahārasamāropaḥ sākṣādasyāṃ prayojakaḥ //
syādviśeṣaṇasāmyaṃ cet samāsāntarasaṃkṣayāt /
upamā bādhate naināmekadeśavivartinī //
dṛśyater'thāntaranyāse samarthye ca samarthake /
utprekṣāyoginī caiṣā kvacitsyādekakālagā //
parikaraṃ lakṣayati-
viśeṣaṇasābhiprāyatvaṃ parikaraḥ
saṅgatimāha-viśeṣaṇavaicitryeti /
vyācaṣṭe-viśeṣaṇanāmityādi /
prasannagaṃbhīratvaṃ nāma padānāṃ vyāṅgyārthagarbhīkāra eva na tu vyaṅgyasya vācyātiśāyitā /
nirvaktumāha-evaṃ ceti /

vācyonmukhatvaṃ vācyāṅgatā //
rājñaḥ iti /
rājño na tu yādṛśatādṛśasya /
tatrāpi mānadhanasya na tvavamānasahasya /
kārmukabhṛto na nirāyudhasya /
duryodhanasya na tu śakyayodhanasya /
agrato na tvasamakṣyam /
kurubāndhavasya miṣataḥ karṇasya śalyasya ca na niḥsahāyasya /
sarvaiveya-"manādare ṣaṣṭhī" /
itthaṃ miṣato duryodhanakarṇaśalyānanādṛtyetyarthaḥ /
duḥśāsanasyetyanuktvātasya pāṇḍavavadhūkeśāmbarākarṣiṇa ityuktiḥ hantavyatvaprasiddhyai /
jīvatā eva na tu mūrcchitasya mṛtasya vā /
tīkṣṇākarajakṣuṇṇāda sṛgvakṣasaḥ na tvāyudhavidāritāt /
koṣṇaṃ na tuparyuṣitam /
mayādya pītamiti bhīmasenoktiḥ /
sābhiprāyatāṃ darśayati-atretyādi /
vākye 'pi darśayati-evamaṅgarājetyādi /
viśeṣaṇānāṃ vyaṅgyārthagarbhīkaraṇalakṣaṇā /
sotprāsatā parikaro vyaṅgyaḥ parikaro yataḥ //
śleṣaṃ lakṣayati-
viśeṣyasyāpi sāmye dvayorvopādāne śleṣaḥ
arthadvayasya yadā prākaraṇikatvamaprākaraṇikatvameva vā tadā viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ śabdasāmye śleṣaḥ /
yadā tūbhayamayatvaṃ arthadvayasya tadā viśeṣyāṃśe pṛthagupādāne śleṣa iti sūtrārthaḥ /
saṅgatimāha-kevalaviśeṣaṇeti /
idamiti vacanaviśeṣaṇam /
vyācaṣṭe-tatra dvayorityādi /
viśeṣaṇaviśeṣyasāmya eveti /
ubhayatra śabdasāmye satyevetyarthaḥ /
viśeṣyāṃśe 'pi śabdasāmyaṃ tadā arthaprakaraṇādinā abhidhāniyāsyāt na tu śleṣasya /
anekārtho hi śabdaḥ prakaraṇādinā prākaraṇika evārthe niyamyate /
ādye tu prakāradvaye niyamahetvabhāvāt dvāvapi vācyau /
itthaṃ sati vikalpo vyavatiṣṭhata ityāha-ata eveti /
śliṣṭaprakāradvayeti /
ādyaṃ prakāradvayaṃ śliṣṭaṃ viśeṣyāṃśe 'pi śleṣārthatvāt /
yena dhvasteti /
anaḥśākaṭam /
abhavena asaṃsāreṇa balidaityajitkāyaḥ purāmṛtasaṃvibhāgakāle strīkṛtaḥ strībhāvaṃ nītaḥ /
yaśca udvṛttakāliyādibhujaṅgaghātīti /
aravalayavān aravalayaṃ cakram /
agaṃ govardhanaṃ gāṃ mahīṃ ca yaḥ kṛṣṇaḥ varāhāvatāre adhārayat /

yasya ca stutyaṃ nāma amaraḥ śaśimacchirohara ityāhuḥ /
śaśimadrāhuḥ śaśinaṃ mathnātīti /
andhakānāṃ vṛṣṇisarahacarāṇāṃ kṣayakṛt āvāsakaraḥ /
sa mādhavastvāṃ sarvadā pāyāt /
atha yena dhvastamanobhavena nāśitamanmathena balijitkāyaḥ viṣṇorvapuḥ purāṇāṃ saṃharaṇe astrīkṛtaḥ /
yaścedvṛndrakalāvat stutyaṃ ca nāma hara ityāhuḥ /
andhakāsurakṣayakaraḥ umādhavo gaurīpatiḥsarvadā tvāṃ pāyāt /
atra hariharayordvayorapi prākaraṇikatā /
nītānāmiti /
lubdhairmadhulaṃpaṭaiḥ vyādhaiśca bhūriti kriyāviśeṣaṇam ekadā śilīmukhairbhramaraiḥ anyadā bhūribāṇaiḥ /
vanaṃ jalaṃ vipinaṃ ca /
kamalānāṃ padmānāṃ mṛgāṇāṃ ca /
atra padmamṛgayoraprākaraṇikatā /
sveccheti /
viṣayo deśakośādistryādiśca /
dehīti vitareti dehavāniti ca /
mārgaṇaśatairyācakasārthaiḥ /
vaktuṃ na yātītyekadā mārgaṇaśataiḥ prayogabhedān (t)śatasaṅkhyairbāṇaiḥ duḥkhaṃ dadātītyanyadā /
jīvitaṃ jīvikā jīvaścar /
iśvaraḥ durvidagdhaḥ /
prabhuratra prākaraṇikataḥ, aprākaraṇiko manobhavaḥṣa atra viśeṣyayordvayorupādānam /
udāharaṇatraye 'pi yojanāyāha-atra hariharetyādi /
punastraividhyāyāha-eṣa ca śabdārtheti /
udāttādīti /
laukikaśabdeṣvapi svarabhedādevārthāvagatiḥ /
tālvoṣṭhādivyāpāraḥ prayatnaḥ ayaṃ śabdānyatve hetuḥ /
śabdaśleṣe liṅgāntaramāha-yatra prāyeṇeti /
arthaśleṣastu anyathetyāha-ata eveti /
ubhayaśleṣamāha-saṅkalanayeti /
ubhayaśleṣamudāharati-raktacchadatvamiti /
chadodalaṃvāsāśca /
vikacāḥ vikasvarāḥ, kacarahitāśca /
jalaiḥsaṅgataṃ nālamādadhānāḥ jaḍajanaiḥsakhyamalaṃ nādadhānāḥ /
puṣpeṣu kusumānatareṣu ruciṃ śobhāṃ puṣpabāṇapriyatāṃ ca /
ubhayaśleṣatāṃ darśayati-atraraktetyādi /
pṛthaganudāharaṇe hetumāha-granthagauraveti /
athāsya sāvakāśaniravakāśādicarcām ārabhate-eṣa cetyādinā /
alaṅkārāntareṣvaprāpteṣu anārabhyamāṇo 'yaṃ niravakāśatvāt balīyāniti bādhitvā tatpratibhāmātra mutpādayatīti kecit /
yena dhvasteti /
anye punaḥ "yena dhvastamanobhavene"ti alaṅkārāntaravivikto 'sya viṣayaḥ iti sāvakāśatvānnānyabādhakaḥ /