અલંકારસર્વસ્વ · ભાગ 6180

અતો ઽન્યસમ્પાતે સઙ્કરઃ ન્યાયતો વા દૌર્બલ્યે બાધ્યત્વમિત્યાહુઃ ।
તત્ર સ્વમતનિરવકાશત્વમાવિશ્ચિકીર્ષુરાહ-તત્ર પૂર્વેષામિત્યાદિ ।
અનેકાર્થગોજરત્વેનેતિ પ્રત્યેકમભિસમ્બન્ધઃ ।
આદ્યં પ્રકારદ્વયં પ્રાકરણિકાનેકાર્થગોચરત્વં અપ્રાકરણિકાનેકાર્થગોચરત્વં ચ ।
તદુભયમપિ હિ તુલ્યયોગિતાયા વિષયઃ ।
તસ્યાઃ પ્રસ્તુતાનાં વા સમાનધર્માભિસમ્બન્ધો લક્ષણમ્ ।
યત્રોભયરૂપાનેકાર્થગોચરત્વં તૃતીયઃ પ્રકારઃ તત્ર તુ દીપકં પ્રભવતિ ।
તસ્ય પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં સમાનધર્માભિસમ્બન્ધો લક્ષણં યતઃ ।
અતઃ શ્લેષવિષથયો ઽનેનાલઙ્કારદ્વયેન વ્યાત્પઃ ।
અલઙ્કારાન્તરેણાપિ વ્યાપ્યત ઇત્યત આહ-તત્પૃષ્ઠેચેતિ ।
યત ઇત્થં નાસ્ય વિવિક્તવિષયતા અતો ઽલઙ્કારાન્તરાણિ શ્લેષબાધિતાનિ પ્રતિભામાત્રાવશેષાણિ ભવન્તિ ।
ઇત્થં સતિ વિવક્તો યઃશાઙ્કિતો વિષયઃ સો ઽપિ અવિવિક્ત એવેત્યાહ-યેન ધ્વસ્તેત્યાદિ ।
ઇત્થં વિવિક્તો યઃશાઙ્કિતો વિષયઃ સો ઽપિ અવિવિક્ત એવેત્યાહ-યેન ધ્વસ્તેત્યાદિ ।
ઇત્થં નિરવકરાશત્વાદન્યબાધકત્વમુપપાદ્ય શબ્દાર્થો ભયવિષયતામસ્ય ઉપસ્થાપયિતુમાહ-અલઙ્કાર્યેત્યાદિ ।
અલઙ્કાર્યલઙ્કરણભાવો હિ આશ્રયાશ્રયિભાવેનોપપન્નો લોકે કર્ણાશ્રિતઃ કર્ણાલઙ્કાર ઇતિ ।
અતો રક્તચ્છ્રદેત્યાદાવર્થાશ્રયણાદર્થાલઙ્કારો ઽયં , નાલમિત્યાદૌ તુ સ્ફુટઃશબ્દભેદ ઇતિ શબ્દાલઙ્કારઃ ।
નનુ અર્થભેદે શબ્દભેદો ઽપિ ભિન્ન એવેતિ રક્તચ્છ્રદમિત્યાદાવપિ ન શબ્દૈક્યમિત્યદ આહ-યદ્યપીત્યાદિ ।
ઔપપત્તિકત્વાદિતિ ।
પ્રત્યર્થં શબ્દભેદ ઇત્યુપપત્ત્યા હિ શબ્દભેદોપપાદનમ્ ।
પ્રતીતૌ પુનરૈક્યમેવાવસીયતે ।
અતઃ સાહિત્યસરણેઃ પ્રતીત્યૈકસારત્વાત્ શબ્દૈક્યપ્રતિપાદકદર્શનાવષ્ટામ્ભાચ્ચ નાસ્તિ શબ્દભેદઃ ।
નાલમિત્યાદૌ તુ શબ્દભેદઃ પ્રતીત્યનુરોધી ।
અતો રક્તચ્છદમિત્યાદૌ શબ્દૈક્યાદેકવૃન્તગતફલદ્વયન્યાયેન અર્થયોઃ શ્લિષ્ટતા, નાલમિત્યાદૌ તુ જતુકાષ્ઠન્યાયેન શબ્દયોરેવ ।
રક્તચ્છદમિત્યાદૌ પુનઃશબ્દાલલઙ્કારતામાશઙ્કતે - પૂર્વાત્રાન્વયેતિ ।
પરિહરતિ-ન ।
આશ્રયેત્યાદિ ।
અલઙ્કારત્વં હિ લોકેશઙ્કતે-પૂર્વાત્રાન્વયેતિ ।
પરિહરતિ-ન ।
આશ્રયેત્યાદિ ।
અલઙ્કારત્વં હિ લોકેનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યવતિષ્ઠતે, અપિ ત્વાશ્રયાશ્રયિભાવેનૈવ, ઇહાપિ તદ્વદિત્યર્થઃ ।
એવ મુભયાલઙ્કારતાં પ્રસાધ્યબાધ્યબાધકભાવવિવેચનમુપક્રમતે-એવં ચ સકલેત્યાદિ ।
ઇત્થં નિરવકાશત્વોભયાલઙ્કારત્વસિદ્ધૌ સકલકલમિત્યાદૌ શ્લેષ એવ નોપમા ।
તત્રહેતુઃ - ગુણક્રિયાસામ્યવત્ શબ્દસામ્યં નોપમાપ્રયોજકમિતિ ।
સુધાંષુબિમ્બં કલાભિરુપેતં પરન્તુ કલકલસહિતમિતિ શબ્દસામ્યમેવેહ ।
અત ઉપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષ એવાવસીયતે ।
નનુ નિરવકાશત્વાચ્છ્રલેષશ્ચેદ્વાધકઃ, તર્હિ રૂપકસમાસોક્ત્યોઃ કુતો ચ બાધ ઇત્યત આહ-શ્લેષગર્ભેત્વિત્યાદિ ।
રૂપકં હિ સિદ્ધશ્લેષમુત્થાપ્ય સ્વસ્વરૂપ એવ વિશ્રામ્યતીતિ શ્લેષબાધકઃ ।
તત્રાપિ યદિ શ્લેષઃ પૂર્વસિદ્ધો રૂપકમુત્થાપ્ય યદિ સ્વરૂપે વિશ્રામ્યતિ, તદા રૂપકં બાધ્યમેવ, યથા ભ્રમિમરતિમિત્યાદૌ ।
ચર્ચિતં ચૈતત્ રૂપકપ્રસ્તાવે ।
રૂપકં પૂર્વસંસિદ્ધં શ્લેષમુત્થાપયેદ્યપિ ।

તદા રૂપકમેવ સ્યાદન્યથા શ્લેષ ઇષ્યતે ॥
ઇતિ ॥
શ્લિષ્ટવિશેષણોતિ ।
સમાસોક્તૌ તુ શ્લિષ્ટવિશેષણનિબન્ધનાયાં વિશેષ્યાંશસ્ય ગમ્યત્વાત્ સમાસોક્તિરેવ બાધિકા ।
શ્લેષે હિ વાચ્યત્વમેવ લક્ષણમ્ ।
અતો લક્ષણવિકલત્વાત્ વિશેષણોષ્વાભાતો ઽપિ બાધ્ય એવ ।
વિશેષણાન્તરે ઽપિ શ્લેષસ્ય બાધકતાં દર્શયિતુમાહ-ઇહ ત્વિત્યાદિ ।
જગત્સુ ત્રયીમયત્વેન પ્રથિતો ઽપિ વિવસ્વાન્ વારુણીં પ્રતિ યદગમત્ ।
વારુણી પ્રતીચી દિક્ સુરા ચ ।
અત એવાસ્તશૈલા(ત્પતિતઃ) ।
પાતિત્યં અધઃ પ્રદેશસંયોગઃ ઉપહતિશ્ચ પતિતત્વાદેવ શુદ્ધ્યૈબડવાગ્નિમધ્યં વિવેશેત્યર્થઃ ।
વ્યાચષ્ટે-વિવસ્વતો વસ્તુવૃત્તેત્યાદિ ।
લોકેત્રયીમયસ્ય સતો વારુણી સ્પર્શતો યૌ પતિ તત્વાગ્રપ્રવેશૌ, તાભ્યાં શ્લેષમૂલયાતિશયોક્ત્યા દ્વે અપિ વિવસ્વત્ક્રિયે ઽધ્યસિતે ।
સો ઽયં તત્ક્રિયા(એકક્રિયા)યોગો નામ અતિશયઃ ।
યદ્યપ્યેકૈવ ક્રિયા કર્તૃભેદભિન્ના સત્યભેદેનાધ્યવસિતા સ તુ તત્ક્રિયા(એકક્રિયા)યોગઃ , તદ્ધેતુકાતિશયોક્તિહેતુકા ।
અત્ર (ઉત્પ્રે)ક્ષાયામ્ ।
અત એવેતિ સર્વનામ્ના પરામૃષ્ટો યો વિરોધાલઙ્કારઃ વિરુદ્ધચરણાભાસરૂપઃ તેનાલઙ્કૃતોર્ઽથઃ પાતિત્યરૂપ હેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યતે ।
શુદ્ધ્યૈ ઇતિ ચ ફલત્વેન ।
અતો હેતૂત્પ્રેક્ષા ફલોત્પ્રેક્ષા ચ ।
વિરોધાલઙ્કારો ઽપિ સમ્પન્નલક્ષણ ઇત્યાહ-વિરોધાલઙ્કારસ્ય ચેતિ ।
અતો વિરોધોત્પ્રેક્ષાલઙ્કાયોસ્તુલ્યકાલતા એકવૃત્તન્તઃ પા(તિ)તા, ઉત્તરકાલં તુ વિરોધોપશમ ઇતિ પ્રતીતિક્રમઃ ।
ઇત્થઞ્ચ સતિ શ્લેષઃ સર્વબાધકઃસન્ વિરોધાલઙ્કારં બાધિત્વા પ્રતિભામાત્રેણાવસ્થાપયતિ ।
વિરોધબાધે ચ તદ્ધેતુકોત્પ્રેક્ષાબાધઃ સિદ્ધ એવેત્યાશયઃ ।
અતઃ શ્લેષ એવાયમ્ ।
યત્ર તુ નાટકાદૌ ભાવ્યર્થોપક્ષેપાત્મકં બીજન્યાસલક્ષણં સૂચકત્વં તત્ર મીમાંસાર્થમાહ-યત્ર ત્વિત્યાદિ ।
પ્રસ્તુતાભિધેયપરત્વે ઽપિ વર્તમાનાર્થનિષ્ઠત્વે ઽપિ ।
ઉપક્ષેપાપરાભૈધાનમિતિ ।
ઉપક્ષેપ ઇતિ તસ્ય સંજ્ઞા ।
યદાહ-"બીજન્યાસઃ ઉપક્ષેપ"ઇતિ ।
અર્થદ્વયસ્યેતિ ।
તત્રાર્થદ્વયમભૈધાગોચરત્વેનાન્વિતં વક્તું નેષ્યતે ।
કિં તર્હિ? એકોર્ઽથો ઽભિધેયઃ પ્રસ્તુતઃ ।
વક્ષ્યમાણસ્તુ સૂચ્યઃ ।
અતો ન શ્લેષઃ ।
શ્લેષે દ્વયોરભિધેયત્વનિયમાત્ નાપિ ધ્વનિઃ ।
કુતઃ ? ઉપક્ષેપ્યસ્ય ભાવ્યર્થસ્ય અસમ્બન્ધેનૌપમ્યા વિવક્ષણાત્ ।
શ્લેષધ્વનિવ્યતિરેકિણી ગતિરપિ નાસ્તિ, તત્ર કિં કર્તવ્યમિત્યાક્ષેપઃ ।
સમાધત્તે-ઉચ્યત ઇત્યાદિ ।
શ્લેષસ્તુ દ્વયોર્વાચ્યત્વાભાવાત્ સર્વથા ન પ્રવર્તત ઇતિ ધ્વનેઃ એવ વિષયો ઽયમ્ ।
એતદુપપાદયતિ-તથાહીતિ ।

શબ્દશક્તિમૂલે હિ ધ્વનૌ વાચ્યપ્રતીયમાનયોઃ સમ્બન્ધાભાવાત્ સમ્બન્ધાયૌપમ્યક્લૄત્પિઃ ।
સ(ચ)સમ્બન્ધઃ ઔપમ્યાનપેક્ષયા પ્રકારાન્તરેણ યદિ સૂપપાદઃ તર્હિ ઉપમાધ્વનૌ કો ઽભિનિવેશઃ? ન કાર્ય એવ, યતો વસ્તુધ્વનિરપિ તત્ર વિષયે સમ્બગન્ધાન્તરેણોપપન્નઃ ।
અત એવ ધ્વનિકૃતા શબ્દશક્તિમૂલો ધ્વનિઃ અલઙ્કારરૂપો વસ્તુરૂપશ્ચેતિ દ્વિધા ન્યાયત ઉક્તઃ- અલઙ્કારો ઽથ વસ્ત્વેવ શબ્દાદ્યત્રાવભાસતે ।
પ્રધાનત્વેન સ જ્ઞેયઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો દ્વિધા ॥
ઇતિ ॥
ઇત્થં ચ સતિ પ્રકૃતે ઽપિ સૂચકત્વસમ્બન્ધાત્ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિરવસેયઃ ।
અત્ર ઉદાહરણમ્-સદ્યઃ કૌશિકેતિ ।
હરિશ્ચન્દ્રચરિતે નાટકે ।
કૌશૈકદિક્ ઉલૂકદિશા હર્ષાત્મિકા તે હિ પ્રભાતે હર્ષેણ કૂજન્તિ ।
યદ્વા કૌશિક ઇન્દ્રઃ , તસ્ય દિક્ પ્રાચી તદ્વિજૃમ્ભણવશાત્ ।
પ્રભાતે હિ પ્રાચી પ્રતાયતે ।
આકાશં રાષ્ટ્રસમં ઇચ્છ્યા ત્યક્ત્વા વલ્કલસદૃશધૂસરકાન્તિધરશ્ચન્દ્રઃ અસ્તશૈલં યૌ ।
અથ તત્કાન્તાપિ નિશા સમુલ્લાસિભિરલિકુલૈઃ ક્રન્ધન્તં સુતમિવ કુમુદાકરં સાન્ત્વયન્તી તેન સહ ક્ષિપ્રં પ્રતસ્થે ।
સૂચનીયે ત્વર્થે વિશ્વામિત્રક્રોધવશાત્ ઇચ્છ્યા રાષ્ટ્રં ત્યક્ત્વા વારાણસીં પ્રસ્થિતઃ ।
તત્કાન્તાપ્યૌશીનરી ક્રન્દન્તં રોહિતાશ્વં સુતં સન્ત્વયન્તી તેનૈવ સહ પ્રસ્થિતેતિ ।
ઇહ વસ્તુધ્વનિરેવેતિ દર્શયિતુમાહ-અત્ર પ્રભાતેત્યાદિ ।
નનુ ધૂસરકાન્તિવલકલેતિ સુતમિવેતિ ચ ઔપમ્યસમ્બન્ધસદ્ભાવાત્ કથમયં વસ્તુધ્વનિરિત્યત આહ-વલ્કલસૂતાભ્યાં ત્વિતિ ।
સૂચનીયાર્થનૈરપેક્ષ્યેણ સાદૃશ્યં હિ સંભવતિ ।
પ્રકૃતાર્થવિષયત્વેન તાવન્માત્રેણ વિશ્રમણીયં સૂચનીયેર્ઽથે અનુપયોગાત્ ।
અતઃ પ્રકૃતેન સહ સૂચનીયસ્ય સૂચનસમ્બન્ધાચ્ચ શબ્દશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિરેવ ।
ઇત્થં સર્વત્ર નાટકાદૌ જ્ઞેયમ્ ।
અથ યત્ર ન તુલ્યયોગિતા નાપિ દીપકં તત્રાપિ નાસ્ત્યલઙ્કારાન્તરવિવિક્તો ઽસ્ય વિષય ઇતિ દર્શયિતું આહ-ઇહેતિ ।
અત્ર વિશેષણાનાં અલકાકર્ષવક્ત્રાસઞ્જનાદીનાં વલ્લભપરતયા પ્રથમં પ્રતીતિઃ ।
અથ ઇત્થં વદન્ત્યાસ્તે લજ્જા પ્રલીનેતિ સખીવ્યવહાકે નહિ નહીતિ વલ્લભસ્ય નિહ્નાવપુરઃસરં કૂર્પાસકવલ્યપદેશઃ ક્રિયતે ।
અત્ર હિ ન તુલ્યયોગિતા દીપકં વા અતો વિવિક્તો ઽયં શ્લેષવિષય ઇતિ ન શઙ્કનીયમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- અપહ્નવુતેર્વિદ્યમાનત્વદિતિ ।
ચોદયતિ-વસ્તુત ઇતિ ।
અપહ્નવો હિ વસ્તુતઃસાદૃશ્યાર્થં પ્રવર્ત્તતે ઇહ તુ સાદૃશ્યં અપહ્નવાય પ્રવૃત્તિમિતિ નાયમપહ્નવ ઇતિ ચોદ્યમ્ ।
પરિહરતિ-ન ઉભયથાપીતિ ।
ભૂતાર્થસ્ય પ્રકૃતાર્થસ્ય ।
પ્રકૃતાપહ્નવોહ્યપહ્નુતિલક્ષણમ્ ।
સ ચોભયથાપિ સંભવતીતિ અપહ્નુતિઃ ।
અત્ર સંગ્રહશ્લોકમાહ-સાદૃશ્યવ્યક્ત ઇતિ ।
આદ્યાસાદૃશ્યપર્યવસાય્યપહ્નવરુ(પા)સ્વપ્રસ્તાવે અપહ્નુતિપ્રસ્તાવે ।
દ્વિતીયાપહ્નવપર્યવસાયિસાદૃશ્યાત્મિકા ।
નિગમયતિ-તેનાલઙ્કારાન્તરેતિ ।
શબ્દસામ્યં ભવેચ્છ્રલેષો વિશેષણવિશેષ્યયોઃ ।
યદ્યેકો ઽપ્રકૃતાર્થશ્ચેત્ ભેદ્યાંશે ભિન્નશબ્દતા ॥
શબ્દાર્થોભયનિષ્ઠો ઽયં સર્વાલઙ્કારબાધકઃ ।
પૂર્વસિદ્ધસ્ય ચેદઙ્ગં તદા ન્યાયેન બાધ્યતે ॥

ઇત્થં ન્યાયનિર્ભઘરતયા અનેન પ્રપઞ્ચિતો ઽપિ કાવ્યપ્રકાશકૃતા પ્રતિપદં ખણ્ડિતો ઽયં શ્લેષો ઽલંઙ્કારઃ ।
ખણ્ડનયુક્તયસ્તુ અનૌચિત્યાન્નેહ લિખ્યન્તે ।
સંપ્રદાયપ્રકાશિન્યાં તુ કાવ્યપ્રકાશટીકાયાં વિતત્ય દર્શિતા ઇતિ તત્ એવાવધાર્યાઃ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાં લિલક્ષયિષુઃ વિશેષણવિચ્છ્રિત્તિસઙ્ગતિસમાપ્તેઃ સઙ્ગત્યન્તરં દર્શયતિ-પ્રસ્તુતાદપ્રસ્તુતેત્યાદિ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
અપ્રસ્તુતાત્ સા માન્યવિશેષભાવે કાર્યકારણભાવે સારૂપ્યે ચ પ્રસ્તુતપ્રતીતા વપ્રસ્તુતપ્રશંસા
સામાન્યવિશેષભાવાદિ સંબન્ધાવલમ્બેનાપ્રસ્તુતાત્ પ્રસ્તુતાવગતૌ અપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
વ્યાચષ્ટે-ઇહાપ્રસ્તુતસ્યેતિ ।
નહ્યપ્રસ્તુતં પ્રસ્તુતપરકત્વાભાવે વર્ણનીયમ્, અપ્રસ્તુતત્વાત્ ।
પ્રસ્તુતપ્રત્યાયકં ચ સંબન્ધઃ ।
ત્રિધૈવ સામાન્યવિશેષ્યભાવઃ કાર્યકારણભાવઃ સારૂપ્યં ચેતિ ।
તત્ર સામાન્યાદ્વિશેષસ્ય વિશેષાદ્વા સામાન્યવિશેષ્યભાવઃ કાર્યકારણભાવઃ સારૂપ્યં ચેતિ ।
તત્ર સામાન્યદ્વિશેસષસ્ય વિશેષાદ્વા સામાન્યસ્ય પ્રતીતિરિતિ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
એવં કાર્યકારણભાવે ઽપિ ।
સારૂપ્યે તુ યદ્યપિ નૈવમ્, અતઃ પઞ્ચપ્રકારઃ ।
તથાપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વૈવિધ્યં ભેદાન્તરવત્સારૂપ્યે ઽપિ ।
અથસર્વૈવેયં વાચ્યસ્ય સંભવેન ઉભયરૂપતયા ચેતિ ત્રિધા ।
શ્લિષ્ટશબ્દપ્રયોગે તુ શ્લેષેણ ન બાધ્યતે પ્રસ્તુતસ્યાવાચ્યત્વાત્ ।
તણ્ણાત્થીત્યાદિ ।
તન્નાસ્તિકિમપિ(પત્યુઃ પ્ર)કલ્પિતં(યન્નનિયતિ)ગૃહિણ્યા ।
અનવરતમનશીલસ્ય કાલપથિકસ્ય પાથેયમ્ ॥
વ્યખ્યાતં પ્રાક્ ।
સામાન્યાદ્વિશેષપ્રતીતિં દર્શયતિ-અત્ર પ્રહસ્તેત્યાદિ ।
એતત્તસ્યેતિ ।
તસ્ય મુખાત્ એતત્ કિયત્ ।
વક્ષ્યમાણસ્ય જાડ્યાપેક્ષયા જાડ્યમસ્ય અલ્પકમિત્યર્થઃ ।
એતદિત્યુક્તમ્ ।
કિં તત્? કમલિનીપત્રે પાથસઃ કણં મુક્તામણિરિત્યામંસ્તેતિ યત્ ।
એવં મન્તા નાતિજડ ઇત્યર્થઃ ।
સ એવાતિજડઃ યસ્તુ મુક્તામણિધિયાઽદીયમાને તત્ર પાથઃકણે અઙ્ગુલ્યગ્રક્રિયાપ્રવિલયિનિ સતિમમ મણિરુડડીય ગત ઇતિ અન્તઃશુચા ન નિદ્રાતિ ।
અત્ર વિશેષાત્સામાન્યપ્રતીતિં દર્શયતિ-અત્ર જડાનામિતિ ।
પશ્યામ ઇતિ-સુહૃદા સહ નાયિકાવૃત્તાન્તોપવર્ણનરૂપા નાયકોક્તિરિયમ્ ।
કિમિયં પ્રપદ્યત ઇતિ પશ્યામ ઇતિ ધિયા સંલાપપરિહારાદિરૂપં સ્થૈર્યં મયાલમ્બિતમ્ ।
તયા તુ "અયં ખલુ શઠઃ માં ન કિમપ્યાલપતીતિ"કોપ આશ્રિતઃ ।
ઇત્યન્યોન્યવૈલક્ષણ્યેન દર્શનચતુરે તસ્મિન્નવસ્થાન્તરે મયા વ્યાજેન હસિતં, તયાપિ ધૈર્યતહરો બાષ્પો મુક્તઃ ।
ઉદ્વાષ્પાયાં તસ્યાં ધૈર્યમેવ મુક્તમિત્યર્થઃ ।
અત્ર કારણાત્કાર્યપ્રતીતિં દર્શયતિ-અત્ર તથા ધારાધિરુઢેતિ ।
માનનિવૃત્તિકાર્યે પ્રસ્તુતે બાષ્પમભિહિતમ્ અપ્રસ્તુતત્વેન વિવક્ષણીયમ્ ।
ઇન્દિરિતિ-ઇન્દુરઞ્જનેન લિત્પ ઇવેત્યનેન મુખસ્ય સૌન્દર્યં, મૃગીણાં દૃષ્ટીર્જડિતૈવેતિ દૃક્વાઞ્ચલ્યં, વિદ્રુમદલં પ્રમ્લાનારુણિમેવેતિ અધરપ્રભા, કોકિલવધૂકણ્ઠેષુ કાર્યશ્યં પ્રસ્તુતમેવેતિ સ્નિગ્ધકણ્ઠતા, બર્હાઃસગર્હા ઇવેતિ ચ કેશભારવૈપુલ્યં પ્રતીયતે ।
કાર્યાત્કારણપ્રતીતિ દર્શયતિ-અત્ર સંભાવ્યમાનૈરિત્યાદિ ।

સંભાવ્યમાનૈરુત્પ્રેક્ષ્યમાણૈઃ ।
અત્રાતિવ્યાત્પિમાશાઙ્કતે-નનુ કાર્યાદિત્યાદિ ।
યેન લમ્બાલક ઇતિ-અત્ર લમ્બાલકત્વાદિના કાર્યેણ ગજાસુરવધરૂપકારણપ્રતીતિઃ ।
ચક્રાભિઘાતેતિ-અત્ર રતસ્યાલિઙ્ગનવન્ધ્યત્વચુમ્બનમાત્રશેષત્વરૂપકાર્યભેદાદ્રાહુશિરશ્છેદઃ કારણમ્ ।
અત્રાતિવ્યાત્પિં દર્શયતિ-અત્ર હીત્યાદિ ।
પરિહરતિનૈષ દોષ ઇતિ ।
દ્વયોરપિ પ્રસ્તુતત્વે કારણાપેક્ષયા કાર્યોપવર્ણનસ્ય સચમત્કારત્વે તદ્દ્વારા કારણપ્રત્યાયનં પર્યાયોક્તવિષયઃ ।
કાર્યસ્યા પ્રસ્તુતત્વે ત્વપ્રસ્તુતપ્રશંસાયા ઇતિ વિભાગઃ ।
વિભક્તવિષયતયા નિગમયતિ-એવં યત્રેત્યાદિ ।
તાદૃશમેવં, પ્રકૃતમેવ ।
આગૂરયતિ સામર્થ્યાદાનયતિ ।
ઇત્થં ચ સતિ પ્રકૃતસ્યચ સતૌર્ઽથસ્ય સ્વોપસ્કારાય પ્રકૃતાનતરાગૂરણે પર્યાયોક્તમેવેચિ પ્રથનાય પુનરાહ-તતશ્ચ અનયેત્યાદિ ।
રાજન્નિતિ ।
કુબ્જા શુકભોજનનિયુક્તા ।
કુમારેતિ સંબોધનમ્ ।
તત્સચિવાઃસજગ્ધ્યાધિકારિણઃ ।
રાજશુકઃ શ્રેષ્ઠશુકઃ ।
અત્ર રાજશુકવૃત્તસ્યાપિ નાયકપ્રતાપાઙ્ગતયા પ્રકૃતત્વાત્ પર્યાયોક્તમેવ બોદ્ધવ્યમ્ ।
અન્યેષાં હૃદયમાહ-અન્યે ત્વિતિ ।
કારણરૂપસ્ય અરિપલાયનલક્ષઘણસ્યર્ ।
ઇદૃશિ વિષયે અન્યેષામપ્રસ્તુતપ્રશંસાસાત્વે બુદ્ધાવપિ ન વિરોધઃ કશ્ચિત્ ।
દ્વયોઃ પ્રસ્તુતત્વે પર્યાયોક્તમ્ ।
કાર્યસ્યાપ્રસ્તુતત્વે તુ અપ્રસ્તુતપ્રશંસેતિ વિભાગસ્યાના કૂલત્વાત્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ-સર્વથેતિ ।
અથ એતાનિ સાધર્મ્યોદાહરણત્વેન વિજ્ઞેયાનીત્યાહ-એતાનિ સાધર્મ્ય ઇતિ ।
વૈધર્મ્યે તુ ઉન્નેયાનિ ।
સારૂપ્યહેતુકં તુ ભેદમ્ અનયા નીત્યા સાધર્મ્યેણ સુજ્ઞાનત્વાતાં વૈધર્મ્યણોદાહરતિ-ધન્યા ઇતિ ।
વૈધર્મ્યં દર્શયતિ- અત્ર વાતા ઇતિ ।
વાચ્યસંભવે પૃથઙ્નોદાહર્તવ્યાનીત્યાહ-વાચ્યેતિ ।
કસ્ત્વં ભો ઇતિ ।
કસ્ત્વમિતિ પૃષ્ટ શાકોટકતરુર્વક્તિભોઃ કથયામીત્યાદિ ।
તત્ર પુનઃ પ્રશ્રઃ-વૈરાગ્યાદિવ વક્ષીતિ ।
તત્રોત્તરં-સાધુ વિદિતમિતિ ।
અથ કસ્માદિદમિતિ પ્રશ્ને ઽવશિષ્ટમ્ ઉત્તરમ્ ।
અસંભવં દર્શયતિ-અત્રાચેતનેનેતિ ।
નન્વેવમસંભવત્વં પ્રાત્પમિત્યત આહ-પ્રસ્તુતં પ્રતીતિ ।
પ્રમુખ એવ શાકોટકવૃત્તસ્ય આરોપિતત્વ પ્રતીતેર્યુજ્યત એવાસમ્ભવઃ વાચ્યસ્ય જહત્સ્વાર્થલક્ષણામૂલત્વેન અત્યન્તતિરસ્કારાત્ ।
અન્તશ્છ્રિદ્રાણીતિ-છ્રિદ્રાણિ રન્ધ્રાણિ અનર્થદ્વારાણિ ચ ।
કણ્ટકાઃ પુલકાઃ વિધાતકાશ્ચ ।
અત્ર વાચ્યેર્ઽથે છ્રિદ્રાણિ ગુણભઙ્ગુરીભાવે હેતુરિત્યુભયરૂપતા ।
પ્રસ્તુતતાત્પર્યેણ પ્રતીતેઃ તદધ્યારોપાત્ સઙ્ગ(ત)મેવ ।

તદિદમાહ-અત્ર વાચ્ય ઇત્યાદિ ।
શ્લેષગર્ભત્વે ચૈતદેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ છ્રિદ્રકણ્ટકગુણાનાં શ્લિષ્ટત્વાદિત્યાહ-એતદેવ ચેતિ ।
અસ્યાર્થાન્તરન્યાસદૃષ્ટાન્તાભ્યાં વિષયવિવેકં દર્શયતિ-તદત્રેતિ ।
અર્થાન્તરન્યાસે હિ સામાન્યવિશેષ્યયોઃ કાર્યકારણયોશ્ચ વાચ્યત્વં(દૃષ્ટાન્તે તુ)સરૂપયોઃ વાચ્યત્વમ્ ।
સર્વત્રૈવ પ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે અપ્રસ્તુતાભિધાનાદપ્રસ્તુતપ્રશંસૈવ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસા તુ પ્રસ્તુતાવગમો ઽન્યતઃ ।
સા સામાન્યવિશેષાદિવિચ્છ્રિત્યા પઞ્ચધા મતા ॥
ભવેત્સાધર્મ્યવૈધર્મ્યયોગતઃસા પુનર્દ્વિધા ।
સંભને ઽસંભવેદ્વૈધે વાચ્યસ્યાથ પુનસ્ત્રિધા ॥
પ્રસ્તુતસ્યાવગમ્પત્વાત્પર્યાયોક્તાદ્વિભિદ્યતે ।
ઇયમર્થાન્તરન્યાસાદ્ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કૃતેરપિ ॥
અર્થાન્તરન્યાસાર્થં સઙ્ગતિમાહ-ઉક્તનયેનેતિ ।
સામાન્યવિસેષાદિસમ્બન્ધયોગત ઉક્તો નયઃ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
સામાન્યવિશેષકાર્યકારણાભાવાભ્યાં નિર્દિષ્ટપ્રકૃતસમર્થનમર્થાન્તરન્યાસઃ
આભ્યાં સમ્બન્ધાભ્યાં સમર્થ્યત્વેન નિર્દિષ્ટસ્ય પ્રકૃતસ્ય સમર્થનમર્થાન્તરન્યાસ ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાચષ્ટે-નિર્દિષ્ટસ્યેત્યાદિ ।
સમર્થનાર્હસ્ય ન તુ સમર્થનનિર્વ્યપેક્ષસ્ય ।
સમર્થકાત્પૂર્વં પશ્ચાદ્વેતિ પૂર્વપશ્ચાદ્ભાવે કામચાર ઉક્તઃ ।
ન ત્વપૂર્વત્વેનેતિ ।
નિર્દિષ્ટત્વેનૈવ પ્રતીતિર્નત્વપૂર્વત્વેન ।
અપૂર્વત્વે કો દોષઃ ઇત્યત આહ-અનુમાનરૂપેતિ ।
તથા પ્રતીતાવનુમાનરૂપત્વમેવ પ્રસજેદિત્યર્થઃ ।
ભેદાન્ સંચષ્ટે - તત્ર સામાન્યમિત્યાદિ ।
સંભવતો ઽપિ વૈચિત્ર્યવિરહિણો ભેદાનપોહતિ-હિશબ્દેત્યાદિ ।
ઉટ્ટઙ્કિતં નિષ્ટઙ્કિતમ્ ।
અનન્તરત્નેતિ-સન્નિપાતો બહૂનાં સઙ્ઘાતઃ ।
અત્ર ગુણસન્નિપાતે દોષનિમજ્જનલક્ષણં સામાન્યં સાધર્મ્યેણ વિશેષસમર્થકમ્ ।
લોકોત્તરમિતિ ।
પુંસાં લોકોત્તરં ચરિતમેવ પ્રતિષ્ઠામ્ અર્પયતિ ઔદાર્યં પ્રતિષ્ઠાપયતીત્યર્થઃ ।
ન તુ કુલમિહ નિમિત્તમ્ ।
વાતાપિતાપનો ઽગસ્ત્યઃ ।
કલશઃ કુલસ્થાનીયસ્તસ્ય સમુદ્રપાને કો ઽધિકારઃ ।
લીલાયિતં ચરિતસ્થાનીયમ્ ।
અત્ર અગસ્ત્યવૃત્તલક્ષણો વિશેષઃ સાધર્મ્યેણ સામાન્યસમર્થકઃ ।
સહસેતિ-ક્રિયા ધ્યવસાયઃ સહસાવિધાનરૂપો હ્યાવિવેકઃ આપદાં પદમ્ અનેનાપત્પદત્વરૂપં કાર્યં સહસા વિધાનાભાવરૂપસ્ય કારણસ્ય વૈધર્મ્યેણ સમર્થકમ્ ।
વિમૃશ્યકારિણાં સમ્પદો (વૃણત)ઇતિ ।
સહસાવિધાનાભાવાત્મનો વિમૃશ્યકારિત્વસ્ય કારણસ્ય સમ્પદ્વરણં કાર્યં સાધર્મ્યેણ ।
અત્ર સાધર્મ્યસ્ય પ્રાથમિકત્વાત્ ઉત્તરાર્ધાર્થપુરસ્કારેણ યોજયતિ-અત્ર સહસાવિધાનેત્યાદિ ।
વિમૃશ્યકારિત્વરૂપસ્ય કારણસ્યેતિ શેષઃ ।

તસ્યૈવ કારણસ્યેત્યર્થઃ ।
પૃથ્વીતિ-દ્વિતયં પૃથ્વી ભુજઙ્ગરૂપં તત્ ત્રિતયે કૂર્મરાજ યુક્તદ્વિતયાત્મનિ ।
દિધીર્ષા ધારયિતુમિચ્છા ।
અત્રાતતજ્યીકરણં કારણં સ્થિરીભાવાદિકાર્યે સાધર્મ્યેણ સમર્થકમ્ ।
તદિદં યોજયતિ- અત્ર હરકાર્મુકેતિ ।
અહો હીતિ-આયુષા બહ્વપરાદ્ધં હિ સુહ્યદઃ પરાભવં દૃષ્ટ્વા રિદૃશમપ્રિયં વક્તવ્યત્વેનાપતિતં યતઃ ।
ત એવર હિધન્યા, સુહૃત્પરાભવમટ્ટષ્ટ્વા યે ક્ષયં ગતાઃ ।
અત્ર સામાન્યસ્ય વૈધર્મ્યેણ સમર્થકત્વમ્ ।
યોજયતિ-અત્રાયુઃ કર્તૃકેતિ ।
આયુઃ કર્તૃકેણ હિ અપરાધેનાધન્યત્વં આક્ષિત્પમ્ ।
આયુર્વિરુદ્ધક્ષયગમનપ્રયુક્તં યદ્ધન્યત્વં તદ્વૈધર્મ્યેણ સમર્થકં સામાન્યમુક્તમ્ ।
અનુસ્મારયતિ-કાર્યતકારણાતાયામિતિ ।
અપોઢેષ્વૌદાસીન્યમાવિષ્કરોતિ - હિશબ્દેત્યાદિ ।
સમર્થ્યત્વે ન નિર્દિષ્ટઃ પ્રકૃતો યઃ સમર્થ્યતે ।
સો ઽયમર્થાન્તરન્યાસઃ સામાન્યાદિભિરષ્ટધા ॥
પર્યાયોક્તાર્થસઙ્ગતિં શોધયતિ-એવં અપ્રસ્તુતેતિ ।
ગમ્યપ્રસ્તુવેતિ ।
પ્રતીયમાનાર્થપ્રસ્તાવો હિ વર્તતે ।
તત્ર સૂત્રમ્-
ગમ્યસ્યાપિ ભઙ્ગ્યન્તરેણાભિધાનં પર્યાયોક્તમ્
પ્રતીયમાનસ્યાપિ કાર્યાદિમુખેન પ્રકારાન્યચરેણાભિધાનં પર્યાયોક્તમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-યદેવેત્યાદિ ।
ગમ્યસ્ય સતો ઽભિધાનમાક્ષિપ્યોપપાદયતિ-ગમ્યસ્યૈવેતિ ।
ભઙ્ગ્યન્તરેણેત્યેતદ્વિવૃણોતિ-ન હીત્યાદિ ।
નનુ કાર્યાદ્યભિધાને ગમ્યસ્ય કથમભિધાનમિત્યત આહકાર્યાદેરપીતિ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાતો ભેદં નિરૂપિતચરમનુસ્મારયતિ-એતચ્ચેતિ ।
સ્પૃષ્ટાસ્તા ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતં પ્રાક્ ।
યોજયતિ-અત્ર હયગ્રીવસ્યેતિ ।
કાર્યં મઞ્જરીસ્પર્શઃ ।
પર્યાયોક્તં તુ કાર્યાદિદ્વારા ગમ્યસ્ય વર્ણનમ્ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાતો વાચ્યસ્ય પ્રસ્તુતેભિદા ॥
વ્યાજસ્તુતેઃસઙ્ગતિમાહ-ગમ્યત્વેતિ ।
સૂત્રમ્-
સ્તુતિનિન્દાભ્યાં નિન્દાસ્તુત્યોર્ગમ્યત્વે વ્યાજસ્તુતિઃ
સ્તુત્યા નિન્દાયા ગમ્યત્વે એકા નિન્દયા સ્તુતેસ્ત્વન્યા ।
અતો વ્યાજરૂપાસ્તુતિઃ વ્યાજેન સ્તુતિરિતિ ચ વિગ્રહઃ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્ર સ્તુતિરિત્યાદિ ।
પ્રમાણાન્તરાત્ આભાસીકરણક્ષમાત્ ।
અનુગમેન અર્થાન્વયેન દ્વિતીયા તુ નિન્દાવ્યાજેન સ્તુતિરિતિ આહ-યત્રાપીતિ ।

અતો યોગવિભાગાત્ વ્યાજસ્તુદિદ્વયમ્ ।
નનુ સ્તુતિનિન્દયોર્ગમ્યાંશસ્ય પ્રસ્તુતત્વાદ પ્રસ્તુતપ્રશંસાતઃ કો ભેદ ઇત્યત આહ-સ્તુતિનિન્દેતિ ।
હે હેલેતિ ।
બોધિસત્ત્વો જીમૂતવાહનઃ ।
સ હિ કદાચિદેવ પરસ્ય હિતમાધાત્ ત્વં તુ યે યાવન્તસ્તૃષ્યન્તિ, તેભ્યઃસર્વેભ્ય એવ વૈમુખ્યલબ્ધાનામયશોભારાણં પ્રોદ્વહને મરોઃસાહાયર્કં કરોષિ ।
અતો હેલાજિતબોધિસત્ત્વે ત્વયિ સ્તુતિવચોવિસ્તરો(ન)પર્યાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
સ્તુતેર્નિન્દાગમકત્વં દર્શયતિ - અત્ર વિપરીતેતિ ।
ઇન્દોર્લક્ષ્મેતિ ।
ઉર્વીવલયતિલક ઇન્દુલક્ષ્માદિષુ શ્યામલેષુ સત્સુ ત્વદ્યશોભિર્નકિઞ્ચિદ્ધવલિતં ઇતિ સ્તુતિર્ગમ્યતે ।
તદેતદાહ-અત્ર ધવલત્વેતિ ।
અનવકૢત્પિઃ અપર્યાત્પિઃ ।
યત્ર તુ ગમ્યાંશસ્ય ન્યગ્ભાવસ્તત્ર નાસ્યાઃસામઞ્જસ્યમિતિ દર્શયિતુમાહ-કિં વૃત્તાન્તૈરિતિ ।
અત્ર વલ્લભા ભ્રમતિ હન્તેત્યુક્ત્યા નિન્દાયાઃસુતિપર્યવસાયિત્વં ન સ્ફુટીભાવતિ, અનૌચિત્યાદિતિ ક્લિષ્ટતા ।
તદેતદાહ-અત્ર પ્રક્રાન્તાપીતિ ।
વ્યાજેન વ્યાજરૂપા વા સ્તુતિર્વ્યાજસ્તુતિદ્વયમ્ ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાતઃ સ્તુતિનિન્દાત્મિકા ભિદા ॥
આક્ષેપાર્થં સઙ્ગતિમાહ-ગમ્યત્વમેવેતિ ।
વિશેષો ઽતિશયઃ ।
વિશેષપ્રતિપત્તિગભ્યવિષયેત્યર્થઃ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
ઉક્તવક્ષ્યમાણયોઃ પ્રાકરણિકયોઃ વિશેષપ્રતીત્યર્થં નિષેધાભાસ આક્ષેપઃ
ઉક્તસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય વા પ્રાકરણિકસ્ય વિશેષપ્રતીત્યર્થં આભાસતો નિષેધનમ્ આક્ષેપઃ ।
વિજાતીયમિદમ્ આક્ષેપદ્વયં જ્ઞેયમ્ ।
વ્યાચષ્ટે - ઇહ પ્રાકરણિક ઇત્યાદિ ।
તથાવિધસ્ય વિવક્ષિતસ્ય ।
અત એવ વિધેયસ્ય સ કૃતઃ અવિષયે પ્રવર્તિત ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ બાધિતસ્વરૂપઃ આભાસીભવતિ ।
નનુ કિમેતેન પ્રયાસેનેત્યત આહ-તસ્યૈતસ્તયેતિ ।
અન્યથેતિ ।
વિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થતાભાવે પુનર્વિધિપર્યવસાનાત્ ગજસ્નાનતુલ્યતા સ્યાત્ ।
ગજો હિ સ્નાત એવ સન્ સદ્યો ધૂલિધૂસરો ભવતિ ।
તસ્ય દ્વૈરૂપ્યાયાહ-સ ચેતિ ।
આસૂત્રિતાભિધાનત્વેન અભિધાતુમુપક્રાન્તતયેત્યિર્થઃ ।
તત્ર કસ્ય કઃ પ્રકાર ઇત્યત આહ-ઉક્તવિષયત્વેનેત્યાદિ ।
કૈમર્થક્યં નિરર્થકતા ।
આગૂરણમ્, સામર્થ્યાત્ સાધનમ્ ।
અતો વિજાતીયત્વમિત્યત આહ-એવં ચેતિ ।
ઉભયત્ર નિષેધ્યાંશો વિભિન્ન ઇત્યાહ-તત્રોક્તેતિ ।
અતો વૈલક્ષ્યમિત્યાહ-તેનાત્રેતિ ।
શબાનુપાત્તત્વાદિતિ ।

નિષેધાભાસબલાયત્તત્વાત્ શબ્દાનુપાત્તતા ।
ઉક્તવિષય ઇતિ ।
વસ્તુનો વસ્તુકથનસ્ય નિષેધાદ્દ્વૈવિધ્યમ્ ।
વક્ષ્યમાણેતિ ।
વસ્તુનો ઽનુક્તત્વાત્ કથખનસ્યૈવ નિષેધઃ ।
તત્રાન્યથા દ્વૈવિધ્યમાહ-તત્ર સામાન્યેતિ ।
ઇત્થં ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
અત્ર ચ પ્રકારપ્રકારિભાવહેતુઃસામાન્યવિશેષભાવો અર્થાનપેક્ષ ઇત્યાહ-શબ્દસામ્યેતિ ।
બાલશ્ચ ઇતિ ।
બાલક! નાહં દૂતિ તસ્યાઃ પ્રિયો ઽસીતિ નાસ્માકં વ્યાપારઃ ।
સા મ્રિયતે તવાયશ એતદ્વર્માક્ષરં ભણામઃ ॥
પ્રસીદેતિ ।
યતિ પ્રસીદેતિ બ્રૂયામસતિ કોપ ઇદં વચો ન ઘટતે ।
એવં ન પુનઃ કરિષ્યામીતિ ચેદ્બ્રૂયાં તથા વિદ્યમાનસ્યાભ્યુપગમઃ, ન મે દોષો ઽસ્તીતિ ચેદ્બ્રૂયાં ત્વં પુનરિદં દોષાભાવવચો મૃષેતિજ્ઞાસ્યાસિ ।
અતઃ કિં વક્તું ક્ષમમિતિ ન વેદ્મિ ।
સુહશ્ચ ઇતિ ।
સુભગ!વિલમ્બસ્વ સ્તોકં યાવદિદં વિરહકાતરં હ્યદયમ્ ।
સંસ્થાપ્ય ભણિષ્યામ્યથવાપ(વ્યતિ)ક્રામ કિં ભણામઃ ॥
મમ વિરહકાતરહૃદયં સંસ્થાપ્ય ભણિષ્યામીત્યનેન જીવિતસંશયહેતુરૂપદ્રવરૂપદ્રવઃ? )આસૂત્રિતઃ ।
અથવા વ્યતિક્રામ કિં ભણમ ઇતિ તુ તસ્યૈવ પ્રત્યાસન્નતરત્વાદ્ભણત્યનર્હતા ।
જ્યોત્સ્નેતિ ।
અત્ર વિરહવેદનાવશાત્ જ્યોત્સ્નાપિકવચઃ પ્રભૃતીનાં તમઃક્રકચાદિરૂપાપત્ત્યા યતો દુરન્તતા ।
અતો સા ન્યૂનમિત્યર્ધોક્ત્યા પ્રાણસંશયદશોપક્ષિત્પા ।
આઃકિમથવા જીવિતેનેત્યનેન તુ તદ્વિપત્તેરર્વાક્ પ્રાણોપેક્ષાત્વા ।
એષુ ક્રમતોયોજયિતુમાહ-આદ્ય ઇત્યાદિ ।
"નાહં દૂતી"તિ દૂતિત્વરૂપવસ્તુનિષેધઃ ।
કિમેતસ્મિન્ વક્તું ક્ષમમિતિ તૂક્તિનિષેધઃ ।
તદુભયમપિ ઉક્તવિષયમ્ ।
ઉભયત્ર નિષેધાભાસદ્યોત્યં વિશેષમુદ્ધાટયતિ-તત્ર ચેતિ ।
વસ્તુવાચિત્વં યર્થાર્થવાચિત્વમ્ ।
વિશેષો ગમ્યત ઇતિ શેષઃ ।
ભણ્યમાનસ્ય (પ્રસાદે)તિ ।
ઉદીર્યમાણસ્ય ઇદં ન ઘટત ઇતિ નિષેધમુખેનૈવ ।
ઉત્તરસ્મિન્નિતિ ।
કિં ભણામ ઇતિ સામાન્યદ્વારેણ વક્તુમિષ્ટસ્ય જીવિતસંશયાદેઃ સ્વરૂપત એવ ભણિતિનિષેધ ઇત્યર્થવશાદાગૂરણમ્ ઇત્યર્થઃ ।
સા નૂનમિત્યં શોક્તૌ જીવિતું ન શક્નોમીત્યંશાન્તરસ્ય સ્વરૂપતો ભણિતિનિષેધાદાગૂરણમ્ ।
ઉભયત્ર દ્યોત્યવિશેષણોદ્ઘાટનાયાહ-તત્ર ચેતિ ।
અતિશયકોપજનકત્વં પ્રસ્થાનાધ્યવસાયાત્ ।
અત્ર સામગ્રીં નિષ્કર્ષતિ-એવઞ્ચેતિ ।
અત આક્ષેપસ્વરૂપમીદૃગિત્યાહ-તેનેતિ ।

નનુ નિષેધાક્ષેપઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-વિધિના ત્વિતિ ।
વિધિના વિધ્યાભાસેનેત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યતે સૂત્રાન્તરેણેતિ શેષઃ ।
યત ઇત્થં નિષેધેન વિધેરાક્ષેપઃ અતર્ ઇદૃશિ વિષયે નાલઙ્કાન્તરમિત્યત આહ-તતશ્ચેતિ ।
યસ્માદાત્મસંભાવનમત આનુરૂપ્યોક્તિર્નયુજ્યત ઇત્યુક્તિનિષેધઃ ।
ઇત્થં ન સ્નેહસદૃશમિત્યત્રાપિ યાનનિષેધઃ ।
અતો ઽયમુક્તવિષય આક્ષેપઃ ।
અવિષયં દર્શયતિ-કેવલમિત્યાદિ ।
અત્ર હ્યપરિત્યાજ્યતાદિ બાલ્યાદેર્ન નિષેધકમપિ તુ તસ્ય સાધકમેવેતિ નાક્ષેપબુદ્ધિઃ કાર્યા ।
કિન્તુ વ્યાઘાતવિશેષેત્યનુયોગપુરસ્કારેણ દર્શયતિ-કસ્યર્હીત્યાદિ ।
અત્ર નિષ્કર્ષાય શ્લોકઃ-તદિષ્ટસ્યેતિ ।
તસ્માત્ કારણાત્ સૌકર્યેણ વિશેષસિદ્ધ્યર્થં તસ્ય નિષેધાભાસ આક્ષેપોક્તેઃ નિમિત્તં, ન તુ વસ્તુતો નિષેધૈકતા ।
અતો યત્ર નિષેધો વાસ્તવો ન તત્રાક્ષેપ ઇતિ સોદાહરણં દર્શયતિ-ઇહ ત્વિત્યાદિ ।
અત્ર પૂર્વ શ્લોકે દૈત્યા ઇવ કાવ્યાર્થચોરા લુણ્ટનાય યત્પ્રગુણીભવન્તિ, અતઃ કાવ્યામૃતં રક્ષતેતિ રક્ષણં વિહિતમ્ ।
ઉત્તરશ્લોકે તુ સર્વે યથેચ્છં ગૃહ્ણન્તુ લોકે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ, પૂર્વવિહિતઙ્કાવ્યરક્ષણં સાક્ષાન્નિષિધ્યતે ।
તથા વાયોઃ કારાગૃહકૢપ્ત્યૈ કન્દરાસુ શિલાકવાટદાનં વિહિતં, ઉત્તરશ્લોકે એવં ચિન્તારૂપં દૈન્યં મૃષા કિરાતા મરુતાસહ નિરોધનવૈરં નેચ્છ્રન્દીતિ કવાટદાનં સાક્ષાન્નિષેધ્યત ઇતિ નૈતદ્યુગલકયુગમાક્ષેપોદાહરણમ્ ।
આક્ષેપાભાવે યુક્ત્યન્તરમાહ-ચમત્કારો ઽપીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યત્વેનાસ્ય સંભવં દર્શયતિ-અયં ચેત્યાદિ ।
ગણિકાસ્વિતિ ।
ગણિકા ધનપરાયણાઃ સત્યઃ સર્વમ્ અસામ્પ્રતમાચરન્તિ યતઃ ।
અતસ્ત્વયા વિશ્વાસો ન કાર્ય ઇતિ ગણિકાયા એવોક્તૌ વિશ્વાસનિષેધ આભાસાયતે ।
ધનવૈમુખ્યેન શુદ્ધસ્નેહભાજન મિયમ્ ઇતિ પ્રતીતેઃ ।
અતો ઉક્તવિષયો ઽયમાક્ષેપો વ્યઙ્ગ્યઃ ।
એતદ્દર્શયતિ-અત્ર હિ ગણિકાયા ઇત્યાદિ ।
વ્યઙ્ગ્યતાયામપ્યવિષયં દર્શયતિ-ન તુ સ વક્તુમિતિ ।
યો ઽમ્બુનિધેઃ પરિચ્છે નિષેધાભાસ આક્ષેપઃ પ્રકૃતસ્યેષ્ટસિદ્ધયે ।
સ ઉક્તવિષયે વસ્તુ તદુક્ત્યો વરિણાત્મકઃ ॥
વક્ષ્યમાણો પુનસ્ત્વન્યો જ્ઞેય આગૂરણાત્મકઃ ।
સામાન્યતો વિશેષાંશાદંશશ્ચેત્યેષ ચ દ્વિધદા ॥
ઇષ્ટાર્થો ઽસ્ય નિષેધો ઽસ્ય બાધો ઽથાતિશયધ્વનિઃ ।
ચતુષ્ટયમિદં જ્ઞેયં સંભૂયાક્ષેપકારણમ્ ॥
આક્ષેપાન્તરમુપક્ષિપતિ-એવમિષ્ટેત્યાદિ ।
સમાનન્યાયત્વાદિતિ ।
અન્વયવ્યતિકેકાવસ્થાયિનો વસ્તુનો ન્યાય્યો ઽપિ અન્વયવ્યતિરેકાવસ્થાયિતયા સમાન ઇતિ ભાવઃ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
અનિષ્ટવિધ્યા ભાસશ્ચ
પ્રાકરણિકસ્ય વિશેષપ્રતીત્યર્થમિતિ અનુવર્તતે, ન તુ પ્રાકરણિકયોરિતિ, વક્ષ્યમાણૈકવિષયત્વાત્ ।
અસ્ય યથેષ્ટસ્ય નિષેધાભાસઃ આક્ષેપઃ પ્રાક્ ।
તથા વિશેષપ્રતીત્યર્થમ્ અનિષ્ટવિધ્યાભાસો ઽપ્યાક્ષેપઃ ।
વ્યાચષ્ટે-યથેષ્ટસ્યેત્યાદિ ।

યથેતિ યદ્વૃત્તેન સમાનન્યાયતાયૈ નિરૂપિતચરમાક્ષેપમનુસ્મારયતિ ।
એવમિત્યાદિ તુ પ્રસ્તુતવિષયમ્ ।
પ્રસ્ખલદ્રૂપત્વમવિષયપ્રવૃત્તેઃ ।
વિધિનાયમ્ ઇતિ ।
યતો વિધિરયં આભાસમાનો નિષેધે વ્યજ્યમાન ઉપકરણમ્ અતો વિધ્યાભાસેન વ્યઞ્જકેનાયં નિરૂપ્યમાણો નિષેધ ઇત્યર્થઃ ।
સ ચાનિષ્ટવિશેષે પર્યવસ્યન્ આક્ષેપાલઙ્કાર ઇતિ યોજના ।
નન્વાક્ષેપો દ્વિધા દર્શિતઃ ।
ઉક્તે વિષયે કૈમર્થક્યપરતયા લક્ષ્યમાણે ત્વાગૂરકત્વેન ।
ઇહ તુ કતર ઇત્યત આહ-નિષેધાગૂરણાદિતિ ।
નિષેધો હ્યનુક્ત ઇહ વિધ્યાભાસેન આગૂર્યતે ।
અતો ઽયં વક્ષ્યમાણૈકવિષય ઇતિ જ્ઞાતવ્યઃ ।
ઉક્તં હિ "વક્ષ્યમાણવિષયત્વેન આનયનરૂપમાગૂરણમાક્ષેપ"ઇતિ ।
ગચ્છેતિ ।
ગચ્છસિ ચેદિત્યનેન, જિગમિષાસ્તિ ચેત્ નાહં નિરાકરોમિ ઇતિ ગમ્યતે ।
ગચ્છ્રેત્યત્ર તુ તેન પુરસ્કૃતો વિધિર્મમાપિ તત્રૈવ ગતિર્ભૂયાદિતિ તુ પ્રાણનૈરાશ્યાવિષ્કારાન્ નિષેધપ્રત્યાયનમ્ ।
યોજયતિ-અત્ર કયાચિદ્ત્યાદિ ।
અનિરાકરણમુખેનેત્યનેન ગચ્છસિ ચેદિત્યર્થાનુગમો દર્શિતઃ ।
(પ્રસ્ખલદ્)રૂપત્વમ્ ઇહ સાક્ષાત્ વાક્યાનનુપ્રવેશઃ ।
વિશેષપ્રતિપત્તિરૂપં ફલં ચોપદર્શયતિ-ફલં ચાત્રેતિ ।
ગમ્યસ્યાત્યન્તપરિહાર્યત્વં ફલમ્ ।
તત્ર કિં નિમિત્તમ્ ઇત્યાહ-અસંવિજ્ઞાનેતિ ।
ન સમ્યગ્વિજ્ઞાયતે યેનાર્થઃ તદસંવિજ્ઞાનમ્ ।
પદં ચેદિતિ નિપાતાત્મકમ્ ।
ગચ્છસિચેદિત્યુક્તો હિ કિં તત્ર ગમનેન મમ સંવિજ્ઞાનેત્યાદિ પ્રતીયતે ।
ઇદમેવાર્થપ્રત્યાયકં સત્પદમત્યન્તપરિહાર્યત્વે નિબન્ધનમ્ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વેતદત્યન્તપરિહાર્યત્વં કેન વ્યવસ્થાપિતમ્ ઇત્યત આહ-એતચ્ચેતિ ।
નિષેધાપગમં પ્રકારાન્તરેણ દર્શયિતુમાહ-યથાવેતિ ।
નો કિઞ્ચિદિતિ ।
પ્રૌઢાઃ કથનમન્તરેણાપિ કથનીયાર્થાભિજ્ઞાઃ ।
શિથિલેતિ ।
હંસો હિ શિથિલાંસઃસન્ સવિશેષં રમ્યો ભવતિ, અન્તર્ધવલિમા વિષ્કારાત્ ।
તત્સદૃશરુચયો વીચય ઇતિનૈર્મલ્યકાષ્ટા ।
યોજયતિ-અત્રાનભિપ્રેતમિત્યાદિ ।
અનભિપ્રેતસ્યૈવ સતો ગમનસ્ય નો કિઞ્ચિક્તથનીયમસ્તીતિ પ્રમુખ એવાભ્યુપગમઃ પ્રતીયતે ।
ઇત્થં ચ સતિ વિધિરયં અનિષ્ટત્વેનાભાસમાનો નિષેધાગૂરણાત્મન આક્ષેપસ્યાઙ્ગમ્ ।
સ્મર્તવ્યા ઇત્યનેન ભૂયસ્તરાન્નિષેધ એવોપોદ્વિલિતઃ તથાવિધ વીચિસ્મૃતૌ ગમનવાર્તાયા અપ્યયોગાત્ ।
નિગમયતિ-તસ્માદિતિ ।
અભિનવત્વેનાન્યૈરપ્રહરત્વેન ।
અનુક્તસ્ય નિષેધસ્ય વિધ્યાભાસેન સૂચિનમ્ ।
આક્ષેપો વક્ષ્યમાણૈકવિષયસ્ત્વેષ સંમતઃ ॥

અથ વિરોધ વિચ્છિત્તિમધિચિકીર્ષુરાહ-આક્ષેપ ઇષ્ટેત્યાદિ ।
આક્ષેપાલઙ્કારે હિ વિરુદ્ધત્વમનુપ્રવિષ્ટમ્ ।
ઇષ્ટનિષેધાવલમ્બેન અનિષ્ટવિધ્યવલમ્બેન વા સૂત્રદ્વયપ્રવૃત્તે ઽસ્મિન્નનૃપપત્તિસદ્ભાવાત્ ઇત્યર્થઃ ।
તમિમં પ્રસ્તુતં વિરોધમ્ અધિકુર્મઃ ઇત્યાહ-એતત્પ્રસ્તાવેનેતિ ।
તેષ્વપિ અધિષ્ઠાનભૂતં વિરોધાલઙ્કારં પ્રામુખ્યાત્ પ્રથમમુપગૃહ્ણાતિ-તત્રાપીતિ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
વિરુદ્ધાભાસત્વં વિરોધઃ
વિરોધસ્ય સમાધાનસદ્ભાવાત્ આભાસત્વં વિરોધાલઙ્કારઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ઇહ જાત્યાદીનામિતિ ।
જાતેર્જાતિઃસજાતીયં અન્યદ્વિજાતીયમ્ ।
એવં ગુણસ્ય ગુણ ઇત્યાદિ ।
ભેદાન્ સઞ્ચષ્ટે-તત્ર ચેતિ ।
જાતિવિરોધસ્ય જાતિનિબન્ધનસ્ય વિરોધાલઙ્કારસ્ય ।
પરિચ્છેદેતિ ।
અપરિચ્છેદ્યઃ સર્વવચનાનામ્ અવિષયઃ ।
અત્ર જન્મનિ પુનરિત્થામ્ અનુભૂતમનસ્ત્વમિહ ન પ્રાક્કોટ્યપેક્ષં પૂર્વમિત્યર્થઃ ।
વિવેકસ્ય વિશેષતો ધ્વંસાદુપચિતેન મોહાન્ધકારેણ દુરુત્તરઃ કો ઽપિ વિરહવિકારો અન્તર્જડયતિ તાપયતિ ચ ।
યોજયતિ-અત્ર જડીકરણેતિ ।
અપ્રાત્પિર્વિરહઃ તદ્ધેતુકો ઽયં વિરુદ્ધક્રિયોપનિપાત ઇત્યર્થઃ ।
અયં વારામિતિ ।
તૃષ્ણા પિપાસા રત્નવિષયા લપ્સા ચ ।
ક એવં જાનીતે? ન કસ્યચિદિદં સંભાવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ।
યોજયતિ-અત્ર જલનિધિરિતિ ।
ભેદાન્તરં સુજ્ઞાનમિત્યાહ-એવમિતિ ।
ઇહ શ્લેષગર્ભત્વે કિં વૃત્તમિત્યત આહ-વિવિક્તેતિ ।
શ્લેષતો વિવિક્તવિષયતયોક્તોદાહરણાદૌ દૃશ્યતે યતઃ ।
અતઃ શ્લેષગર્ભત્વે શ્લેષો બાધકઃ ઉદ્ભટમતાવલમ્બિનામ્ અન્યેષાં તુ સઙ્કરઃ ।
ઉદાહરણમ્-સન્નિહિતેતિ ।
બાલાન્ધકારા કેશકાલિમા નૂતનતિમિરં ચ ।
ભાસ્વન્મૂર્તિઃ ભાસ્વતો રવેમૂર્તિશ્ચ ।
ઇદં દ્વયોરપિ વિરોધિનોઃ શ્લિષ્ટત્વે ।
કુપતિમિતિ એકતરસ્ય ।
પૃથ્વીપતિઃ કુત્સિતપતિશ્ચ ।
અત્ર વિશેષમાહ-એકવિષયેતિ ।
વિરોધસ્યૈકવિષયત્વે વિરોધાલઙ્કારઃ ।
વિષયભેદે ત્વસઙ્ગત્યાદિર્વક્ષ્યતે ।
વિરોધસ્તુ તદાભાસો જાત્યાદ્યર્થસમાશ્રયઃ ।
તદ્વૈચિત્ર્યાદ્દશવિધો વિષયૈક્યે વ્યવસ્થિતઃ ॥
અથ વિરોધમૂલાઃ ।
તત્રાપિ કાર્યકારણવિરોધાલઙ્કારત્વેન વિભાવનોચ્યતે ।

તત્ર સૂત્રમ્ -
કારણાભાવે કાર્યસ્યોત્પત્તિર્વિભાવના
પ્રસિધ્દકારણાભાવે સૂક્ષ્મકારણવશાત્ કાર્યોત્પત્તિર્વિશિષ્ટતયા કાર્યભાવનાત્ વિભાવના ।
વ્યાચષ્ટે-ઇહ કારણેતિ ।
કાર્યં હિ કારણમન્તરેણ ન સંભવતીતિ તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ તદભાવે ઽપિ યદિ કાર્યસંભવઃ, તદવાસ્તવત્વાત્ વિરોધોદુષ્પરિહરઃ ।
યદિ કેનચિદુક્તિવૈચિત્ર્યેણ કારણાભાવે ઽપિ કાર્યસંભવ ઉપનિબદ્ધઃ તદા વૈશિષ્ટ્યેન કાર્યભાવના દ્વિભાવના ।
ક (યા)ચિદિત્યુક્તમ્ ।
સા કેત્યત આહ-સાચેતિ ।
પ્રસિધ્દસ્યૈવ કારણસ્ય અનુપનિબન્ધઃ અપ્રસિદ્ધકારણસંભવાત્તુ વિરોધિ ।
વિરોધાદ્વૈલક્ષણ્યાયાહ-કારણાભાવેનેતિ ।
પ્રામાણિકત્વાત્ બલિના કારણાભાવેન કાર્યમેવ બાધ્યતે, ન તુ કારણાભાવઃ, અત ઉભયવિરોધાનુપ્રાણિતાત્ વિરોધાત્ વિશેષઃ ।
એતદ્વવ્યતિરેકરૂપયા નીત્યા વક્ષ્યમાણસ્ય વિશેષોક્ત્યલઙ્કારસ્યાપિ વિરોધતો ભેદ ઇત્યાહ-એવં વિશેષોક્તવિત્યાદિ ।
તત્ર હિ કાર્યાભાવઃ કારણસત્તાયા બાધકઃ ।
અતઃ સાપિ વોરોધાદ્વિભિન્ના ।
લક્ષણાંશેવિમતિમુપન્યસ્ય દૂષયતિ-ઇહ લક્ષણા ઇતિ ।
ક્રિયાગ્રહણં કૃતમ્ ।
ક્રિયાભાવે કાર્યોત્પત્તિઃ વિભાવનેતિ તથાપિ કારણપદવિધાનાર્હત્વાન્નિવેશિતમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- ન હિ સર્વૈરિતિ ।
ક્રિયાફલમેવ કાર્યમિતિ ન હિ સર્વેષામભ્યુપગમઃ, કિન્તુ વૈયાકરણાનામેવ ।
અતઃ ક્રિયા વ્યતિરેકિણો ઽપિ કારણાસ્ય સંભવાત્ સામાન્યતઃ કારણગ્રહણમેવ કૃતમ્ ।
અત્ર દ્વિતીયેતિ ।
મદસ્યાસવકારણાપોહેન યૌવનકરાણોપનિબન્ધો યૌવનાસવમદયોરભેદાધ્યવસાયાત્ ।
સા ચાતિશયોક્તિર્વિભાવનાં ન વ્યભિચરતીતિ ન બાધ્યતે ।
અપિ ત્વનુગ્રાહકત્વેનાવતિષ્ટતે ।
તદ્દ્વૈવિધ્યમાહ-ઇયં ચેતિ ।
અનેન વિશેષોક્તેરપિદ્વૈવિધ્યં સૂચિતમ્ ।
તત્રાસંભૃતમિતિ ।
ઇયમેવોક્તનિમિત્તા વયસો નિમિત્તત્વાત્ ।
અઙ્ગલેખામિતિ ।
કાશ્મીરસમાલમ્ભનઙ્કુડ્કુમાલેપઃ નિમિત્તાનુક્તિં દર્શયતિ-અત્ર સહજત્વમિતિ ।
વૈચિત્ર્યાન્તરમ્ આહ- ઇયં ચેતિ ।
અનિદ્ર ઇતિ ।
પ્રપતનં મરણાધ્યવસાયેન પાતઃ ।
તિમિરસહિતસ્ત્રાસસમયો નિષા અયં તુ તદભાવાત્મકઃ ।
આઘાતો વધસ્થાનં, ધૃતિર્ધારણં અન્વયો ઽનુવૃત્તિઃ ।
આદ્યોદારહરણે દ્વિતીયતૃતીયપાદયોર્વિમતિરિત્યાહ-અસંભૃતમિતિ ।
સભરણપુષ્પકારણાભાવે ઽપિ મણ્ડનકામાસ્ત્રકાર્યોત્પત્તેરિયમેવ વિભાવનેતિ કેચિત્ ।
અન્યે તુ સંભરણાપુષ્પયોર્મણ્ડનાસ્ત્રે પ્રત્યાસવમદન્યાયેન સાક્ષાદકરાણત્વાદ્વાઙ્માત્રં વિભાવનાત્વવચનમ્ ।
કિઞ્ચ એકગુણહાનિકલ્પનાયાં સામ્યદાઢર્યં વિશેષોક્તિરિત્યુક્તલક્ષણવિશેષોક્તિરિયમ્ ।
સંભરણાદ્યેકગુણહાન્યા મણ્ડનાદેઃ વયસા સહ સામ્યદાર્ઢ્યાદિત્યાહુઃ ।

અપરે તુ વયસિ મણ્ડનત્વાદ્યારોપાત્ રૂપકમેવ યત્ત્વ સંભરણાદિ વૈશિષ્ટ્યં તદત્રૈવ અધિરોપિતમિત્યાહુઃ ।
અથ સિદ્ધાન્તઃ - આરોપ્યમાણસ્યેતિ ।
આરોપ્યમાણસ્ય મણ્ડનત્વાદેર્વયોરૂપે પ્રકૃતે પ્રતિપત્તિરૂપાદુપયોગાત્ પરિણામો ઽયમ્ ।
મણ્ડનાદિકં હિ વયોરુપો પગ્રાહિપ્રતિપત્તિકત્વેન ઉપયુજ્યતે ।
રૂપકત્વે હિ વયસો મણ્ડનં રૂપોપગ્રાહિતાયા મણ્ડનમેવેદમિત્યાદિ પ્રસજેત્ ।
અતઃ પરિણામ એવ ।
અદ્યતના ઇતિ આચાર્યઃ સ્વાત્મ પ્રમુખાન્વક્તિ ।
પ્રસિદ્ધકારણાભાવે કાર્યોત્પત્તિર્વિભાવના ।
કાર્યોત્પાદનવૈશિષ્ટ્યાદ્દ્વિધા ચેયં નિમિત્તતઃ ॥
વિશેષોક્ત્યૌ સઙ્ગતિમાહ-વિભાવનામિતિ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
કારણસામગ્ર્યે કાર્યાનુત્પત્તિર્વિશેષોક્તિઃ
વિભાવનાવૈપરીત્યેન વિશેષમભિવ્યઙ્ક્તુ પ્રયુજ્યમાના વિશેષોક્તિઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ઇહ સમગ્રાણીત્યાદિ ।
અન્યથેતિ ।
સામગ્રયં હિ કાર્યનિષ્પત્ત્યવસાનકમ્ ।
તદેવ ચેત્યાર્યં ન જનયેત(ત્)તદા કિમેષાં સમગ્રત્વમ્ ।
અતઃ કારણાનિ ચેત્ સમગ્રાણિ તદા નિયમેન કાર્યોત્પત્તિરિતિ સ્થિતમ્ ।
અનેન વ્યાત્પિર્દર્શિતા ।
અત્રાભાસતો વિરોધમુત્થાપયતિ-યત્ત્વિતિ ।
કશ્ચિદિતિ ।
યદિ કારણાસમાગ્રયે કાર્યાનુત્પત્તિસ્તદા વિશેષઃ કશ્ચિદભિવ્યઙ્ગ્યઃસ્યાત્ ।
ઇત્થં ચ સતિ વિશેષમભિવ્યઙ્ગક્તુમ્ ઉક્તિરિતિ વિશેષોક્તિઃ ।
તદ્ભેદાર્થમાહ-સા ચેતિ ।
અચિન્ત્યત્વમતર્કિતા ।
તદનુક્તેર્નિમિત્તમિત્યનુક્તનિમિત્તૈવ ।
કર્પૂરૈવેતિ ।
અત્ર નિર્ભસ્માંશં દાહશક્તિવૈકલ્યે સામગ્રી ।
અથાપિ જને જને શક્તિમાનિતિ કાર્યાનુત્પત્તિઃ ।
આહૂતો ઽપીતિ ।
આહ્વાનપ્રત્યુક્તિ જિગમિષા(ઃ)સઙ્કોચશૈથિલ્ય કારણસામગ્રી ।
નૈવેતિ તુ કાર્યાનુત્પત્તિઃ ।
તત્ર હેતુઃ કાન્તાસ્વપ્નાદિ ચિન્તિતું શક્યમ્ ।
સ એક ઇતિ ।
તનુહરણં બલહરણે સામગ્રી ।
ન હૃતમિતિ તુ કાર્યાનુત્પત્તિઃ ।
તત્ર હેતુઃ અનુક્તશ્ચિન્તિતુમશક્યઃ ત્રિષ્વપિ યોજયતિ-અત્ર સત્યપિ દાહેતિ ।
સ્વરૂપેણ શક્તિમાનિતિ સ્વશબ્દેન વિરુદ્ધેન ધર્મેણ ક્વચિદિયં વિભાવનયા સઙ્કીર્યત ઇતિ દર્શયિતુમાહ-કાર્યાનુપત્તિરિત્યાદિ ।
યઃ કૌમારેતિ ।
નાયિકા કાચિદુદ્દીપન વિભાવના(વિભાવા)ભિરતા વક્તિ ।

યો મે પ્રથમપરિભોગેન કૌમારં હૃતવાન્ અદ્યાપિ સ એવ વરઃ વસન્તક્ષપાઃ અપિ તા એવ ।
ઉન્મીલિતમાલતીવત્ સુરભયઃ કદમ્બાનિલાઃ ત એવ ।
કદમ્બો ઽત્ર ધૂલિકદમ્બાખ્યસ્તદ્વિશેષઃ યો વસન્તે વિકસતિ ।
અહમપિ સા ચૈવાસ્મિ, પુરાતની પ્રેમદારા ન કુણ્ઠિતેત્યર્થઃ ।
અથાપિ રેવાનદીકૂલે તત્ર વેતસીતરુતલે સુરતવ્યાપારલીલાવિધૌ ચેતઃસમુક્તણ્ઠતે ।
યોજયતિ -અત્ર વિભાવનેત્યાદિ ।
કૌમારહરાદિસદ્ભાવો ઽનુત્કણ્ઠા કારણસામગ્ર્યમ્ ।
અથાપિ ચેતઃસમુત્કણ્ઠક ઇતિ વિરુદ્ધોપનિબન્ધેનાનુત્કણ્ઠાનુત્પત્તિરુક્તા ।
અતો વિશેષોક્તિઃ ।
તથા કૌમારહરાદ્યયોરૂપકારણાભાવે તત્સદ્ભાવરૂપવિરોધિમુખેનોપનિબદ્ધેત્યુક્તણ્ઠાકાર્યોત્પત્તિર્વિભાવના ।
તયોશ્ચ સાધકબાધકાભાવાત્ સન્દેહસઙ્કરઃ ।
કાર્યકારણભાવયોશ્ચ વિરોધિસદ્ભાવાયાતત્વાદસ્ફુટત્વમ્ ।
અનયોશ્ચ ન સર્વદા સઙ્કરઃ ।
કાર્યોત્પત્ત્યનુત્પત્ત્યોરન્યતર વિવક્ષણે શુદ્ધત્વાત્ ।
પ્રકૃતોદાહરણે તુ ઉત્કણ્ઠોત્પત્ત્યનુત્કણ્ઠાનુત્પત્ત્યોર્દ્વયોપરિ વિવક્ષા ।
અત્ર શ્લોકઃ- કાર્યાંશસ્ય યદા ભાવાભાવૌ વક્તુમપેક્ષિતૌ ।
વિભાવનાવિશેષોક્ત્યોસ્તદા સન્દેહસઙ્કરઃ ॥
લક્ષણાન્તરમવ્યાપીત્યાહ-યાત્વેકગુણેત્યાદિ ।
વિશેષોક્તિર્ભવેત્ કાર્યાનુત્પત્તિઃસતિ કારણે ।
અત્રૈકગુણહાન્યા તુ સામ્યદાઢર્યમલક્ષણમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાતચરાયાતિશયોક્ત્યન્તરાય સઙ્ગતિઃ-અતિશયોક્તાવિતિ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
કાર્યકારણયોઃ સમકાલત્વે પૌર્વાપર્યવિપર્યયે ચાતિશયોક્તિઃ
કાર્યકારણ વિરોધમૂલત્વાદિહ કથનમ્ ।
પ્રપઞ્ચાય વ્યાચષ્ટે - ઇહ નિયતેતિ ।
એતદ્રૂપાપગમઃ પૌર્વાપર્યે નિયમભઙ્ગઃ ।
દ્વૌવિધ્યમાહ-એતદ્રૂપેતિ ।
પશ્યત્સૂદ્ગતેતિ ।
રાજસુવિસ્મેરેષુ પશ્યત્સુ તવ ખઙ્ગે યુગપત્કીર્ત્યા નિર્ગમેન શ્રિયા પ્રવેશેન ચેન્દ્રજાલં કૃતમ્ ।
અત્ર શ્રીપ્રવેશે કીર્તિ નિર્ગમહેતૌ સમકાલોપનિબન્ધઃ ।
પથિ પથીતિ ।
આભા પ્રભા ।
લાસકી નર્તકઃ ।
નરિ નરિ પુંસિ પુંસિ ।
અત્ર સાયકકિરણકાર્યભૂતા માનનિવૃત્તિઃ પ્રાક્ સિદ્ધત્વેનોક્તા ।
ઉભયત્ર યોજયતિ-પૂર્વત્રેત્યાદિ ।
પ્રૌઢોક્તિનિર્મિત મિન્દ્રજાલાત્મકં વ્યઙ્ગયમ્ ।
વિશેષમાહ-કાર્યસ્ય ચેતિ ।
કાર્યકારણયોર્યૌ તુ કાલસામ્યવિપર્યયૌ ।
અન્યા ત્વતિશયોક્તિઃસા વિરોધાંસોપજીવનાત્ ॥

અસઙ્ગત્યૈ સૂત્રમ્-
તયોર્વિભિન્નદેશત્વે ઽસઙ્ગતિઃ
વ્યાચષ્ટે-તયોરિતિ ।
ઉચિતેતિ ।
સમદેશત્વમુચિતા સઙ્ગતિઃ ।
અસઙ્ગતિમાહ-વિરોધીતિ ।
પ્રાયઃ પથ્યેતિ ।
પ્રાયેણ ભૂપાઃ સ્વતો સ્વતો હિતપરાઙ્મુખા વિષયાક્રાન્તા ભવન્તિ ।
લોકાપવાદસ્તુ નિર્દેષાન્ સચિવાનેતિ ।
વિપિને સન્તોષભાજો મુનયઃ ।
યદ્વા બાહ્યો મન્ત્રાનધિકૃતઃસેવકજનો વર મન્ત્રિણસ્તુ ધિક્ ।
યોજયતિ-અત્રેતિ ।
લોકાપવાદસ્ય પથ્યવિમુખત્વં વિભિન્ના8યો હેતુઃ ।
ઇત્થં વૈચિત્ર્યાન્તરે ઽપિ દર્શયતિ-એવમિતિ ।
સા બાલેતિ ।
યોજયતિ-અત્ર ચેત્યાદિ ।
નિગમયતિ-એવમિતિ ।
અન્યત્ર વિચ્છ્રિત્ત્યન્તરે ।
કાર્યકારણયોર્ભિન્નદેશત્વે સ્યાદસઙ્ગતિઃ ।
અભેદાધ્યવસાયાદિ વિચ્છિત્યા દૃશ્યતે ચ સા ॥
વિષમાર્થં સૂત્રમ્-
વિરૂપ કાર્યાનર્થયોરુત્પત્તિર્વિરૂપસઙ્ઘટના ચ વિષયમ્
કારણવિરૂપ કાર્યોત્પત્તિરેકં, અનર્થોત્પત્તિરન્યત્ અનનુરૂપયોઃ સંઘટના તૃતીયમિતિ ત્રિધા ।
વિષયમ્ સઙ્ગતિઃ-વિરોધેતિ ।
વ્યાચષ્ટે-તત્ર કારણેતિ ।
નિર્વક્તિ-અનનુરૂપેતિ ॥
સદ્ય ઇતિ ।
કરસ્પર્શઃ પાણિગ્રહઃ ।
નીલાયાઃ પાણ્ડુરૂપં કાર્યમ્ ।
તીર્થેતિ ।
તીર્થાન્તરેષુ પાતકપઙ્કિલાઃ તનૂર્વિહાય દિવ્યાસ્તનૂર્લભન્તે ।
વારાણાસિ!ત્વયિ તુ ત્યક્તતનૂનાં દિવ્યતનુલાભસ્તાવદાસ્તાં મૂલં પ્રાચીના તનુરપ્યપુનર્લાભાય યાતિ ।
અત્ર મૂલનાશલક્ષણાનર્થોત્પત્તિઃ ।
અરણ્યાનીતિ ।
આકૂતં હૃદયમ્ ।
નિભૃતં ગૂઢં પલ્લવયતિ પ્રકાશયત્ ।
અત્રારણ્યાન્યાદીનાં વિરૂપાણાં અસઙ્ઘટનીયાનાં સઙ્ઘટના ।
ત્રિષ્વપિ યોજયતિ-અત્ર કૃષ્ણોત્યાદિ ।
નનુ મધ્યમોદારહણે વ્યાજસ્તુતિપર્યવસાનમ્ ઇત્યત આહ-કેવલમિતિ ।
સ્તુતિનિન્દાછ્રાયાપરિત્યાગેશુદ્ધં સુજ્ઞાતત્વાદભ્યૂહિતું શક્યમ્ ।

વિરૂપાનર્થયોર્હેતીરુત્પત્તિર્વિષમં મતમ્ ।
તથા વિરૂપઘટના તેનેદં ત્રિપ્રભેદકમ્ ॥
સમાર્તં સૂત્રમ્ -
તદ્વિપર્યયઃ સમમ્
તૃતીયભેદાપેક્ષયા વિષમવિપર્યયઃસમમ્ ।
સઙ્ગતિપુરસ્કારેણ વ્યાચષ્ટે-વિષમેત્યાદિ ।
અનલઙ્કારત્વાદિતિ ।
સરૂપકાર્યસ્યાર્થસ્યોત્પત્તૌ ન હિ વિચ્છિત્તિઃ ।
દ્વૈવિધ્યમાહ-સસ ચેતિ ।
લ ચાન્ત્યો ભેદઃ ।
ત્વમેવમિતિ ।
ત્વમેવાઞ્ચિધસૌન્દર્યા સ ચ રુચિરતાયાઃ પરિચિતઃ યુવાં કલાભિજ્ઞૌ ચ ।
શેષં પાણિગ્રહણમ્ ।
તદા ગુણત્ત્વં વિશ્વોત્કર્ષી સ્યાત્ ।
યોજયતિ-અત્રેતિ ।
નાયકેત્યેકશેષઃ નાયકો નાયિકા ચેતિ ।
ચિત્રં ચિત્રમિતિ ।
સ્ફાતિઃ સ્ફીતતા ।
કોવિદો નિગુણઃ ।
યોજયતિ-અત્રેતિ ।
દ્વયોરનભિરૂપત્વં આનુરૂપ્યમ્ ।
સરૂપયોઃસંઘટના સમાલઙ્કાર ઇષ્યતે ।
શ્લાધ્યા શ્લાધ્યત્વયોગેન દ્વૌ ભેદાવસ્ય સઙ્ગતૌ ॥
વિચિત્રાય સઙ્ગતિઃ-વિરોધેતિ ।
સૂત્રમ્-
સ્વવિપરીતફલ નિષ્પત્તયે પ્રયત્નો વિચિત્રમ્
વિપરીતફલાય પ્રયત્નો વિચિત્રમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-યસ્યેતિ ।
તદ્વિ પરીતેતિ ।
તસ્ય વિપરીતફલસ્યેત્યર્થઃ ।
નિર્વક્તિ-આશ્ચર્યેતિ ।
વિષમપ્રકારાદ્વૈલક્ષણ્યાયાહ-ન ચાયમિતિ ।
ઇહ હિ સ્વનિષેધો વૈપરીત્યં ગમયતિ ।
વિષમે તુ વ્યત્યયઃ ।
ઉદાહરણતો દ્રઢયતિ-તમાલેતિ ।
ઇહ ત્વન્યથા-ધેત્તુમિતિ ।
(ગ્રહીતું)મુચ્યતે ઽધરો ઽન્યતો વલતિ (પ્રેક્ષિતું)દૃષ્ટિઃ ।
ઘટિતું વિઘટેતે ભુજૌ (રતાયસુરતેષુ)વિશ્રમઃ ॥
યોજયતિ-અત્રેત્યાદિ ।
ઉન્નત્યા ઇતિ ।

ભોગેચ્છ્રયા ભોક્તુમિત્યર્થઃ ।
યોજનં સ્ફુટમિત્યાહ-અત્રેતિ ।
પ્રયત્નસ્તુ વિચિત્રં સ્યાદ્વિપરીતફલાત્પયે ।
નિષેધતો વૈપરીત્યાદ્વિષમાલઙ્કુતેર્ભિદા ॥
અધિકાર્થં સૂત્રમ્-
આશ્રયાશ્રયિણોરનાંનુરૂપ્યમધિકમ્
આશ્રયાશ્રયિણોરયથાત્વમ્ આધિકમ્ ।
સસઙ્ગતિકં વ્યચષ્ટે-વિરોધેત્યાદિ ।
આશ્રયાધિક્યાત્ આશ્રય્યાવિક્યાઞ્ચ દ્વૈવિધ્યમાહ-તત્રેત્યાદિ ।
દ્યૌરત્રેતિ ।
દ્યૌઃસ્વર્ગઃ, ધરા પૃથ્વી, જલાધારાઃસમુદ્રાસ્તદવધિરિતિ નિઃશેષત્વોક્તિઃ અહો કિયત્, ઇયત્તૈવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
પૂરણં દૂરે ઽસ્તુ કા પૂરણકતયેત્યર્થઃ ।
યાવતા શૂન્યમિતિ નામ્નો ઽપિ નાસ્તિ ગતિઃ કાચિત્ ।
દોર્દણ્ડેતિ-આઞ્ચિતં આયામિતમ્ ।
નત્વઞ્ચિતામિતિ પાઠઃ ।
ગતિપૂજનયોરનુપયોગાત્ ।
આઞ્ચિરાયામાર્થો ધાતુઃ ।
ભ્રામ્યત્પિણ્ડિતચણ્ડિમા ચ ।
યોજયતિ-પૂર્વન્ત્રેતિ ।
અનાનુરૂપ્યમધિકમાશ્રયાશ્રયિણોર્મતમ્ ।
આશ્રયાશ્રયિવૈપુલ્યવશતો દ્વિપ્રભેદકમ્ ॥
અન્યોન્યાર્થં સૂત્રમ્-
પરસ્પરં ક્રિયાજનને ઽન્યોન્યમ્
ક્રિયાવ્યતીહારે ઽન્યોન્યાલઙ્કારઃ ।
સસઙ્ગતિકંવ્યાચષ્ટે-ઇહાપીત્યાદિ ।
ન સ્વ રૂપાપેક્ષયા પરસ્પરજનનસ્યાસંભવેન સમ્યગ્વિરોધિત્વાત્ ક્રિયાદ્વારકમેવેહ પરસ્પરજનનમ્ ।
કણ્ઠસ્યેતિ ।
તનુત્વરમ્યત્વે દેવીકણ્ઠસ્ય આત્મોત્કૃષ્ટત્વે સામગ્રીમુક્તાકલાપસ્ય ચ વૃત્તત્વાત્ નિસ્તલત્વમાનોચનીયત્વે ।
ઇત્થં દ્વયોરપિ સમ્પન્નસામગ્રીકત્વાત્ ભૂષણભૂષ્યભાવઃસાધારણઃ ।
યોજયતિ-અત્ર શોભેતિ ।
ક્રિયામુખકં ક્રિયાદ્વારકમ્ ।
ક્રિયાજનનમન્યોન્યમન્યોન્યાલઙ્કૃતિર્મતા ।
વિશેષાર્થં સૂત્રમ્-
અનાધારં માધેયમેકમનેકગોચરમશક્યવસ્ત્વન્તરકરણં ચ વિશેષઃ
દિવમપીતિ ।
દિવમુપયાતાનામપિ ગિરો રમયન્તિ જગન્તીત્યનાધારાધેયતા ।
પ્રાસાદેતિ-અત્રૈકસ્યાનેકગોચરતા ।
નિમેષમપીતિ ।
અત્ર સર્વસમ્પાદનાત્મનો ઽશક્યવસ્ત્વન્તરસ્ય કરણમ્ ।
ત્રિષ્વપિ યોજયતિ-અત્ર કવીનામિતિ ।

યેષામ્ ઇતિ ષષ્ઠીનિદેશે ઽપિ ન ગીર્ભિઃસહ સમ્બન્ધમાત્રમ્, અપિ તુ વિશિષ્ટઃ સમ્બન્ધ ઇત્યાહ-અન્યત્રેતિ ।
ભાવિ લોકોત્તરેતિ ।
કિંશબ્દેન નઞા ચાક્ષિત્પોર્ઽથઃ ।
અનાધારાદિભેદેન વિશેષો ઽપિ ત્રિધા મતઃ ।
વ્યાઘાતાર્થં સૂત્રમ્-
યથા સાધિતસ્ય તથૈવાન્યેનાન્યથાકરણં વ્યાઘાતઃ
એકેન યદ્યથા સાધિતં તસ્ય તથૈવાન્યથીકરણં વ્યાઘાતઃ ।
વ્યાચષ્ટે-કઞ્ચિદિતિ ।
દૃશેતિ ।
દૃશા દગ્ધસ્ય દૃશૈવ જીવનાઞ્ચારુલોચના વિરૂપાક્ષસ્ય જન્યિન્યઃ ।
યોજયતિ-અત્ર દૃષ્ટીતિ ।
જોવનીયત્વમિતિ ।
પ્રાણિતવ્યં જીવનમિત્યર્થઃ ।
અયં ચાત્ર વ્યતિરેકહેતુરિત્યાહ-સો ઽપીતિ ।
વિરૂપાક્ષચારુલોચનાશબ્દૌ હિ વ્યતિરેકગર્ભૌ ।
જયેન ચ વ્યતિરેક ઉક્તઃ ।
સઙ્ગતિમાહ-પૂર્વવદિતિ ।
અનાનુરૂપ્યં ઇહ લક્ષણાં પ્રકરણસ્ય ।
યથા સાધકમેકેન તથૈવાન્યેન બાધનમ્ ।
વ્યાઘાતો ઽથ વિરુદ્ધસ્ય સૌકર્યેણ ક્રિયા તથા ॥
તત્ર સૂત્રાન્તરમ્-
સૌકર્યેણ કાર્યવિરુદ્ધક્રિયા ચ
કાર્યાપેક્ષયા સુકરસ્ય વિરુદ્ધસ્ય કરણં કાર્યવ્યાહતિહેતુરિતિ વ્યાઘાતાન્તરમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-વ્યાઘાત ઇત્યાદિ ।
અયં લક્ષ્યપદાનુષઙ્ગઃ ।
કાર્યાર્થંસંભાવિતસ્ય કારણવિશેષસ્ય તદ્વિરુદ્ધ નિષ્પાદનં વ્યાઘાતઃ ।
વિરુદ્ધનિષ્પત્તિશ્ચ સુકરા કારણસ્ય વિશિષ્ટાનુગુણ્યાત્ ।
ઇત્થં ચ સતિ અનર્થોત્પત્તિલક્ષણાદ્વિષામાત્ ભેદ ઇત્યાહ-ન ત્વત્રેતિ ।
ન હ્યત્ર કાર્યમકાર્યં કિન્તુ તદ્વિરુદ્ધં સુકરં કાર્યમ્ ।
અતો દ્વિતીયવિષમાદ્ભેદઃ ।
યતસ્તત્ર કાર્યમકાર્યં વિરુદ્ધસ્તુ અનર્થઃ ।
ઇહોભયમપિ કાર્યમિતિ ।
યદિ બાલ ઇતીતિ ।
અત્ર બાલ્યં રક્ષ્યત્વં ચાપ્રસ્થાને હેતુત્વેન સમ્ભાવિતં પ્રત્યુત સૌકર્યેણ પ્રસ્થાનં સાધયતિ ।
સઙ્ગત્યન્તરાયાહ-એવમિતિ ।
તત્ર કારણામાલાર્થં સૂત્રમ્-
પૂર્વપૂર્વસ્યોત્તરોત્તરહેતુત્વે કારણમાલા
યદા પૂર્વમિત્યાદિ ।
જિતેન્દ્રિયત્વમિતિ ।
જિતેન્દ્રિયત્વાદ્વિનયઃ, વિનયાદ્ગુણપ્રકર્ષઃ તતો જનાનુરાગઃ ।

અત્ર સારાદિવિચ્છ્રિત્ત્યન્તરસંભવે ઽપિ નાલઙ્કારાન્તરમિત્યાહ-કાર્યકારણેતિ ।
કાર્યં કારણમાલાયાં પ્રાચઃ પ્રાચઃ પરં પરમ્ ॥
એકાવલ્યૈ સૂત્રમ્-
યથાપૂર્વં પરસ્ય વિશેષણાતયા સ્થાપનાપોહને એકાવલી
યદિ પૂર્વ પૂર્વસ્ય પરં પરં વિશેષણતયા સ્થાપ્યતે, સૈકા એકાવલી યઞ્ચાપોહ્યતે સાન્યા ।
પુરાણીતિ ।
અત્ર પરાણાં વરાઙ્ગનાસ્તાસાં રૂપં તસ્ય વિલાસઃ સ કુસુમાયુધસ્ય વિશેષણતયા સ્થાપ્યતે ।
યોજયતિ-અત્ર વરાઙ્ગના ઇતિ ।
ન તજ્જલમિતિ ।
અત્ર જલાદેઃ પૂર્વં પૂર્વસ્ય પઙ્કજાદ્યુત્તરોત્તરં વિશેષણમપોહ્યતયા સ્થિતમ્ ।
એકાવલ્યાં યથાપૂર્વં ભેદકં તૂત્તરોત્તરમ્ ।
સ્થાપ્યતે ઽપોહ્યતે ચૈવ તેનેયં દ્વિવિધા મતા ॥
માલાદીપકાર્થં સૂત્રમ્-
પૂર્વપૂર્વસ્યોત્તરોત્તરગુણવહત્વે માલાદીપકમ્
એકાવલ્યામુત્તરોત્તરસ્ય પૂર્વપૂર્વગુણવહત્વમ્ ઇહ તુ વ્યત્યયઃ ।
વ્યાચષ્ટે-ઉત્તરોત્તરસ્યેતિ ।
પ્રસ્તાવોલ્લઙ્ઘને હેતુમાહ-માલાત્વેનેતિ ।
સંગ્રામેતિ ।
અત્ર કોદણ્ડાદેઃ પૂર્વપૂર્વસ્ય શરાદ્યુત્તરોત્તરસમાસાદનં દીપનેન ગુણાવહત્વમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-અત્ર કોદણ્ડાદિભિરિતિ ।
માલાદીપકમાદ્યસ્યોત્તરોત્તરદીપનમ્ ।
સારાર્થં સૂત્રમ્-
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષઃસારઃ
વ્યાચષ્ટે-પૂર્વપૂર્વેતિ ।
નિબન્ધનં ગ્રથનમ્ ।
રાજ્ય ઇતિ ।
સારમિત્યત્ર વસ્ત્વિત્યધ્યાહર્તવ્યમ્ ।
ઇતરથા લિઙ્ગાસઙ્ગતિઃ ।
યોજયતિ-અત્ર રાજ્યેતિ ।
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષાવહત્વે સાર ઇષ્યતે ।
સઙ્ગત્યન્તરાયાહ-એવં શૃઙ્ખલેતિ ।
તત્ર કાવ્યલિઙ્ગાર્થં સૂત્રમ્-
હેતોર્વાક્યપદાર્થત્વે કાવ્યલિઙ્ગમ્
વાક્યાર્થપદાર્થરૂપહેતૌ દ્વિધા કાવ્યલિઙ્ગમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-યત્ર હેતુરિતિ ।
તર્કવૈલક્ષણ્યં દર્શયતિ-ન હ્યત્રેતિ ।
અનુપાધિકઃ સમ્બન્ધો વ્યાત્પિઃ ।
હેતોઃ પક્ષે ઽવસ્થિતિઃ પક્ષધર્મતા ।
ઉપસંહારો નિગમનમ્ ।
આદિશબ્દાદુપનયાદિઃ ।