Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Part 2140
"te 'styarthā dhātavojñeyā ya udāsīnakartṛkāḥ /
vikurvāṇaprayuñjānakartṛkā bhūkṛñarthakāḥ " //
iti //
yeṣāṃ kartāraḥ udāsatete 'styarthāḥ /
yeṣāṃ vikurvate te bhavatyarthāḥ /
yeṣāṃ tu prayuñjate te karotyarthāḥ /
atodṛśiḥ prayuñjānakartṛkatvāt karotyartha eveti siddham /
nanu smararipudarśanakautukāstamaye prakṛtanāyakadarśanaṃ heturiti kāvyaliṅgaṃ kiṃ na syādityata āha-matāntara ityādi /
asmaddarśane viśeṣālaṅkāraḥ, matāntare kāvyaliṅgaṃ, smaraṇaṃ tu sarvatra na bhavatīti bhāvaḥ /
kāvyaliṅgatvābhāve aśakyakaraṇātmā vicchittiviśeṣahetuḥ /
smṛtiḥsā smaryate yatra sadṛśātsadṛśāntaram /
asādṛśyādavācyatvāditaḥ preyānvibhidyate //
itthaṃ bhedābhedatulyatve 'laṅkārānvivicya abhedaprādhānyamadhicikīrṣurāha-tadete sādṛśyetyādi /
tatrāpyāropamūlalaṅkārāṇāṃ bījabhūtaṃ rūpakamādau sūtrayati-
abhedaprādhānya āropa āropaviṣayānapahnave rūpakam
'mukhameva candra' ityādau hi sādharmyamabhedaprādhānyam /
candratvādyāropasya yo viṣayo mukhādiḥ tasyānapahnavaśca rūpakālaṅkāra iti sūtrārthaḥ /
tadetadvyācaṣṭe-abhedasyetyādi /
bhedasya vastutaḥsadbhāva ityātiśayoktito vaidharmyadarśitam /
athāropa śabdārthaṃ vivṛṇvan vyudasanīyaviṣayavivecanapuraskāreṇa viṣayamasya vivecayati-āropo 'nyatrānyeti /
anyatra hi mukhādau anyasya candrāderadhyavasānamāropaḥ /
sa ca dviṣṭhatvāt viṣayiṇā viṣayeṇa cāvaṣṭabhyate /
itthaṃ dvau śabdau siddhau /
yadā candra eva na mukhamiti viṣayasyāpahnavaḥ tadāpahnutyalaṅkāraḥ /
anapahnave tu rūpakamiti vibhāgaḥ /
lakṣyapadaṃ nirvakti-viṣayiṇā viṣayasya rūpavataḥ karaṇāditi /
viṣayī viṣayaṃ svena rūpeṇa rūpavantaṃ karotīti rūpakamityarthaḥ /
upamātaḥ prabhṛti sādharmyādhikāram anusmārayati-sādhārmyaṃ tvityādi /
tatrārthe saṃvādāyāha-upamaivetyādi /
tirobhūtabhedā natvapahnutabhedā /
āropamūlasyādhyavasāyamūlebhya utprekṣādibhyo nirdeśaprāthamyaṃnyāyato 'vasthāpayati-āropādabhedenetyādi /
prakṛṣyate /
atisādṛśyapratyāyanādrasasya pratyāsannopakārī bhavatītyarthaḥ /
itirhetau /
yata itthamabhedenādhyavasāyaḥ prakṛṣyate, atastanmūlālaṅkārāṇāṃ vibhajanaṃ paścātkariṣyata iti śeṣaḥ /
atredamanusandheyam /
iha yāvānalaṅkāravargo vivecayiṣyate, vivecitacaraśca, sa sarvaścaiva(tasya sarvasyaiva?) atra rasaṃ(prati?)pratyāsannopakāritā punarārādupakāritā /
tatra yadyapi pratyāsannopakāriṇāṃ prādhānyaṃ, tathāpi teṣāṃ sūkṣmataratvāt sthūlālaṅkārapuraskāreṇa vyutpādanamiti /
tadbhetānāha-idañca niravayavamityādi /
paramparitaṃ paramparāyātam /
prathamagrahaṇaṃ prabhedāntaraprathanopodghātaḥ /
niravayavasya dvaividhyaṃ darśayati-ādyamityādi /
kevalaṃ sahacararūpakāntararahitaṃ mālārūpakaṃ nānārūpakasāhacaryāvastham /
sāvayavasya dvaividhyamāha-dvitīyaṃ samastetyādi /
vastuśabdo 'tra padārthavacanaḥ /
samastāni niravaśeṣāṇi viśeṣaṇa viśeṣyātmakāni vastūni viṣayo yasya tat samastavastuviṣayam /
yatpunaḥ viśeṣaṇāṃśe kvacinna kriyate viśeṣaṇāṃśāntare viśeṣye ca kriyate tadekadeśa eva viśiṣya vartanādekadeśavivarti /
paramparitaṃ tu caturdhetyāha-tṛtīyaṃ tu śliṣṭāśliṣṭetyādi /
śliṣṭaśabdam aśliṣṭaśabdaṃ ceti dvairūpyamanuprapadya pratisvaṃ kevalaṃ mālārūpaṃ ceti pratama ityarthaḥ /
bhedacarcāṃ nigamapati-tadevamaṣṭāviti /
kevalaniravayavaṃ, mālāniravayavaṃ, samastavastuviṣayaṃ sāvayavam, ekadeśavivarti sāvayavaṃ, śliṣṭaśabda kevalaparamparitaṃ, śliṣṭaśabdamālāparamparitam, aśliṣṭaśabdakevalaparamparitam, aśliṣṭaśabdamālāparamparitañceti /
yadā tu viśeṣaṇāṃśa rūpaṇabalādeva viśeṣye rūpakamarthādavagamyate, tadā samāsoktirūpakam /
yadvā samāsenoktam /
evamādibhedāḥ sthūlatayā na pratanyanta iti āha-anyetvityādi /
dāsa iti /
asmītyahamarthe nipātaḥ /
atra pulakāṅkurāṇāṃ kaṇṭakatvena niravayavarūpaṇaṃ /
tacca rūpakāntara-sāhacaryābhāvāt kevalam /
pīyūṣaprasṛtiriti /
dātraṃ lavitraṃ, lūnirlavanaṃ /
vimanaskatvaṃ niśi viraheṇadvirbhāvo dvirudayaḥ etanmālāniravayavam /
vistāraśālinīti /
patrapātraṃ palāśoparacitamamatraṃ, bhānitārāḥ /
bhaktam annaṃ, dhanaṃ śṛtam /
atra grāmyajanoktau samastapadārthaviṣayatvāt samastavastuviṣayaṃ sāvayavaṃ rūpakam /
ābhātīti /
kṣitibhṛdrājā sa eva kṣitibhṛt śailaḥ /
nistriṃśaḥ khaṅgaḥ sa eva tamālavanāntalekhā /
atra kīrtīnāṃ haṭhahṛtamahilātvamarthāt pratīyata iti ekadeśa vivarti sāvayavam /
kṣitibhṛta ityaṃśe tu saṃkaraḥ ityabhiprāyeṇāha-kṣitibhṛta ityatretyādi /
kiṃ padmasyetyādi /
atra na hanti kimityādau nāñā prathamato hananādināṣedhaḥ kimiti kākvā nirākriyate /
ato hantyevetyādyarthaḥ sampadyate /
atra vaktrenduriti rūpaṇam yasyenduniṣṭhasya pīyūṣasya hetuḥ tadadharāmṛtena saha śliṣṭam /
itarathā tadapīhāstītyupanyāsaḥ kathaṃ saṅgacchrate /
ata indurūpaṇadvārā bhātatvāt paraṃparitaṃ kevalaṃ ca /
tadetaddarśayitumāha-atra vaktrendurūpaṇetyādi /
vidvanmānasahaṃsa iti /
viduṣāṃ mānasameva mānasaṃ tatra haṃsaḥ , vairiṇāṃ kamalāyāḥ lakṣmyāḥ saṅkoca eva kamalānāmasaṅkocaḥ /
tatra dītpadyute gabhastimālin /
durgāṇāṃ nadīśailādi parikṣepavatāmāvāsānāṃ mārgaṇamanveṣaṇam /
tadabhāva eva durgāyāḥ kātyāyinyā mārgaṇaṃ tatra nīlalohitaḥ /
samitaḥ saṃgrāmāḥ tā eva samidha edhāṃsi tatsvīkāre vaiśvānaraḥ /
satye prītireva /
satyāṃ dākṣāyiṇyām /
aprītistadvidhāne /
dakṣaḥ dakṣaprajāpatiḥ vijaye prāgbhāvo 'gresaratā sa eva vijayādarjunātprāgbhāvaḥ purojanma tatra bhīma!vatsaraśatamityantasaṃyoge dvitīyā /
kriyāḥ kuru /
atra viduṣāṃ mānasetvaṃ haṃsa iti pratītau kathamasya haṃsatvamiti vimarśo jāto, mānasapade śleṣamavagamayati /
tathāvagamitena śleṣeṇa haṃsatvameva vyavatiṣṭhata iti śliṣṭaśabda paraṃparitamṣa /
tacca mālārūpam /
tadidamabhisandhāyāha-atra tvamevetyādi /
samarthatvabhayāvahatvalakṣaṇayorarthayorābhāsanamātrameveti na virodhaḥ /
yadvā tatra aṃśe śleṣa evāstu /
dakṣabhīmapadayoḥ śleṣa eva pratītiviśrāntaḥ aṃśāntaramihodāharaṇamiti sarvamavadātam /
yāmīti /
taraṇḍaṃlpavaḥ /
atra taraṇḍatvarūpaṇasiddhiḥ /
janmajarāmaraṇānāṃ arṇavatvarūpaṇāyattetyaśliṣṭaśabdarūpaṇaṃ kevalaṃ paramparitam /
paryaṅka iti /
paryaṅko viṣṭaraḥ /
vaṃśaḥ kulam, veṇuśca /
styānaṃ ghanam /
muralodeśaviśeṣaḥ /
sauvidallaḥ kañcurī /
idaṃ spaṣṭamevāśliṣṭaśabdamālāparamparitam /
nanukṣmāsauvidalla ityatra bhūmeḥ mahiṣyādirūpaṇamaśābdamityata āha-atra kṣmetyādi /
kimanenāṃśaviṣamodāharaṇena prayojanamityata āha-evamādayo 'pītyādi /
tathāpi atra samāsoktyādibhedo nirudāharaṇaṃ sūcitam /
ābhātikṣitibhṛta ityatra saṅkaraḥ /
kṣmāsauvidallaityatra paraṃparitamapyekadeśavivartītyevamādayo bhedā iti yāvat /
na kevalamidaṃ paraṃparitaṃ rūpakam anvayamukhenaiva yāvatā vyatirekamukhenāpi saṃbhavatītyāha-idaṃ cetyādi /
saujanyeti /
saujanyarūpasyāmbuno marusthalī atyantam asaṃbhavāt /
sucarata rūpasya citrakarmaṇo gaganabhittiranadhiṣṭhānatvādityanusandheyam /
durāśayā durabhiprāyā duṣṭayā lipsayā ca /
nanu rūpake yasyāropastasya dharmitvādāviśaṣṭaliṅgasaṅkhyākatvaṃ yuktam /
tatrāviṣṭaliṅgatvaṃ vyātpam āviṣṭasaṅkhyātvaṃ tu kvacidvyabhicarati /
tatra kā gatirityata āha - atra cāropyamāṇasyetyādi /
satyam, āviṣṭaliṅgasaṅkhyākatvaṃ dharmiṇo yuktaṃ, tatra liṅgānyathā karaṇo gatirasti kācit /
saṅkhyānyathākārastu pratyekamāropādupapadyate /
tadetadudāhṛtya hṛdayaṃ gamayati-yathākvacidityādi /
dāvāgniṣu pratyekamāropāt /
kapilamunāvasatyapi bahutvasaṅkhyopapatsyata iti yāvat //
nipavakāśatvādvalī śleśaḥsarvālaṅkārabādha iti siddhāntayiṣyate /
tena śleṣeṇarūpakabādha iti sodāharaṇamāha-bhramimaratimityādi /
bhramiḥ śiroghūrṇi raratiranavasthā /
ālasyam abhīṣṭatānivṛttiḥ /
pralaya indriyoparatiḥ , mūrcchrā teṣāmāndhyaṃ tamo 'ntardhūmāyamānatā, śaraurasādaḥ aṅgānāmaprabhaviṣṇutā, maraṇaṃ pratītam /
tairetaiḥ nimittairaṣṭabhiḥ viṣakāryaireva garalarūpor'thaṃ udbhāvyata iti neha viṣaśabdaśleṣo rūpakahetukaḥ /
yathā vidvanmānasa ityādau /
kintu śleṣe pūrvasiddhe rūpakahetuḥ iti /
evaṃvidhe viṣaye śleṣa eva na tu rūpakamityāhuḥ /
nyāyavida iti śeṣaḥ /
yattvabhedapradhānaṃ syātsādharmyaṃ taddvidhā matam /
āropādhyavasānābhyāmārope rūpakaṃ bhavet //
vastuto bhedasadbhāvācchraṅkyā nātiśayoktitā /
viṣayasyānā pahnutyā na caitatsyādapahnutiḥ //
tato viṣayirūpeṇa rūpavān viṣaye mataḥ //
āropaṇena kriyate tenaitadrūpakaṃ matam //
bhedastṛtīyo yastatra paraṃparitasaṃjñakaḥ /
sādhārmyeṇāpi tatsidvirvaidharmyeṇāpi dṛśyate //
viṣayyāropyate yena pratisvaṃ viṣayeṣu tat /
bhavedviṣayasaṅkhyātvaṃ saṅkhyābhede 'pi dharmiṇoḥ //
rūpakaṃ pūrvasaṃsiddhaṃ śleṣamutthāpadyadi /
tadā rūpakameva syādanyathā śleṣa iṣyate //
atha rūpakātprakṛtopayogalakṣaṇavaidharmyaśāline pariṇāmālaṅkārāya sūtram-
āropyamāṇāsya prakṛtopayogitve pariṇāmaḥ
prakṛtopayogitvaṃ vivicya darśayitumāha-āropyamāṇaṃ rūpakam ityādi /
āropyamāṇaṃ candratvādi /
prakṛtopayogitvābhāvāditi /
prakṛtaṃ mukhādi, tatropayogitvaṃ vākyārthānupraveśaparyantamāropaṇavivakṣāyāṃ syāt /
tadvi rūpake nsti /
"mukhameva candra'ityetāvataiva rūpakatvasiddhiḥ /
tasmādāropyamāṇaṃ candratvādimukhādau prakṛtārthe tādrūpyapratītyādhānarūpeṇa uparañjakatvenaiva rūpakālaṅkāre 'nvayaṃ bhajate /
pariṇāmetviti /
pariṇāmālaṅkāre punaḥ āropyamāṇaṃ na kevalaṃ prakṛtoparañjakaṃ yāvatā prakṛtarūpamapahnuvānaṃ sattadātmatvenopayujyate /
ata iha vākyānupraveśāntam āropavivakṣā /
sā cāprakṛtasya prakṛtarūpāpattāvevopayujyate /
na punaḥ rūpakavat prakṛtasya aprakṛtarūpāpattau /
tadetadāha-prakṛtamāropyamāṇa rūpatvenetyādi /
atraitadupahvaram /
āropasya dviṣṭhatve 'pi prakṛtāprakṛtayornaikavidhā vṛttiḥ /
viṣaya viṣayitvena vivakṣā niyamāt /
viṣayaḥ khalu ādheyaguṇa eva bhavati /
viṣayī punarguṇādhāttaiva bhavati /
itthaṃ ca sati viṣayitvāropaṇaṃ viṣaye tādrūpyapratītimātraṃ cedvivakṣyate, tadā tādrūpyapratīti janakatva mātramu parañjakatvam itye tāvataiva āropaṇasya caritārthatā /
atastādrūpyapratītimātra prasiddhyarthaṃ prakṛtam (a)prakṛta rūpāpānnaṃ bhavati rūpake /
pariṇāme tu prakṛtopayogāntamāropavivakṣayeti /
svarūpādapracyutasyaiva prakṛtasyāprakṛtarūpo pagrāhitvalakṣaṇāvasthāntarāpattireva /
itarathā rūpakanyāyena prakṛtasya svarūpasthaganena prakṛtameva na pratīyeta /
kā tatra prakṛtopayogitā? tadabhāve ca kā rūpakasya viviktaviṣayatā? prāyeṇātra prācāmācāryāṇām api vyāmohakalānuvṛttiriti rahasyamuddhāṭitam /
rūpakapariṇāmaviṣayavivecanasyātra saṃṅgrahāyāvāntaraślokau- viṣayyākāramāropya viṣayasthaganaṃ yadā /
rūpakatvaṃ tadā tatra rañjanena samanvayaḥ //
yadā tu viṣayo rūpātsvasmādapracyuto bhajet /
upayuktyai parākāraṃ pariṇāmastadā mataḥ //
iti //
nanvayaṃ lakṣaṇapariṇāmaḥ sāṅkhyairapyupavarṇitaḥ /
tathāhi-dharmapariṇāmo lakṣaṇapariṇāmo 'vasthāpariṇāmaśceti tridhā pariṇāmaḥ saṅkhyātaḥ /
tatra lakṣaṇapariṇāmatkimasya vaidharmyamityata āha-āgamānugametyādi /
āptoktirāgamaḥ /
anugamo vyātpiḥ /
vyāvṛttirvigamaḥ /
tadabhāvāttadvailakṣaṇyam /
na khalvayaṃ kāvye lakṣaṇapariṇāmaḥ āgamarūpeṇa vā anumānarūpeṇa vā khyā (ta i)tyalaṃ prasaṃgena bahunā /
tatrāpi sāṅkhyayogādiśāstraviṣayeṇa pratijñātaṃ khalvasmābhiḥ śrīguruprasādasamanantaraṃ śaiśava eva yathā - "śaivaṃ viṣṇunibaddhamaupaniṣadaṃ sāṅkhyaṃ sapātañjalaṃ /
śāstraṃ svātmahitāya veda sakalaiḥsākaṃ purāṇādibhiḥ //
bhūtānāṃ tu vinodanāya bharataṃ nīrti ca vātsyāyanaṃ /
ṣaḍbhāṣākavitāṃ ca lakṣaṇavatīṃ śrīcakravartī kaviḥ " //
iti //
spardhayā sisādhayiṣu (ṣūn)dustārkikajaradgavān pratyāpahālaparasya mamāyamanyaḥ ślokaḥ- sāṅkhyaṃ veśmani veśmani śrutiśiraḥ kakṣyāsu kakṣyāsu ca dvāri dvāri śivāgamāḥ pathi pathi prācāṃ kavīnāṃ giraḥ /
paṭhyante yadasūyibhirjaḍadaraprajñairjarattārkikaiḥ tatsarvaṃ khalu cakravartikaviturvidyāyaśoḍiṇḍimaḥ //
iti //
mahārāja vīraballālāsthānajuṣāṃ viduṣāṃ prasādāśiṣo hi mayyetāḥ prathante /
kāstāḥ? saṃskṛtasārvabhaumaḥ , prākṛta pṛthvīśvaraḥ śaurasenī śiromaṇi magidhīmakaradhvajaḥ ṣaiśācīparameśvaro 'pabhraṃśarājahaṃso 'laṅkāracakravartī dhvaniprasthānaparamācāryaḥ sahajasarvajña(ḥ)paramayogīśvaraḥ śaivavaiṣṇavayogasāṅkhyapramukhasamastasvātmavidyātattvaniṣṇā(taḥ)śrutādhigatasamastavidyākalāpo 'dvaitavidyāvidveṣivanadāvānala(ḥ) kaliyugaskanda(ḥ)abhinavabhaṭṭācaryavaidikavidyāpratiṣṭhāpanaparamācārya(ḥ)kāvyamīmāṃsāprābhākaravādimṛgendra(ḥ) veśaṣyābhujaṅga ityādyā mahārājahosalarāja kuladvāri praśasti śilāśāsanaprabhṛtibhiḥ vayamupaśāntarabhasāḥ /
atra tu granthe kāvyamīmāṃ(sā)nikaṣatāṃ mamopayāntu vatsalāḥsacetasaḥ /
prakṛtamanusarāmaḥ /
sā cāyaṃ pariṇāmālaṅkāro dvirūpa iti vyutpādayati-tasya sāmānādhikaraṇyetyādi /
tīrtveti /
dhunī sarit /
ātmanā tṛtīya ityanena sītāsaumitrivyatiriktaparijanavisarjanaṃ pratyāyyate /
ātarastaraṇapaṇyam /
tasmai nāvikāya guhāya /
vyāmaśabdena tatparimāṇāmucyate tadiha bāhudvayaṃ lakṣayati /
tadgrāhyastanītvena tu kṛcchrānuyāne heturūpanyastaḥ /
atrātarasyā prakṛtasyā na kevalaṃ maitrītādrūpyapratītimātraṃ vivakṣyate, api tu nadītaraṇapratyupakaraṇātmakaṃ prakṛtopayogitvamapi /
ataḥ aprakṛtasya prakṛtarūpāpannasya prakṛtopayoga iti prakṛtasya svarūpādapracyuteḥ pariṇāmatvam /
tadetaddarśayitumāha-atra saumitrimaitrītyādi /
samānādhikaraṇagrahaṇaṃ prathamaprakāratvaprathanāya /
prakṛtarūpāpannasya prakṛtopayoga iti pariṇāmabījabhūtaṃ upayogitvamuddhāṭayitumāha-bhrātasasya maitrītyādi /
yata itthaṃ sāmānādhikaraṇyaprayoge pariṇāmālaṅkārasya viṣayavyavasthātasmāt samāsoktisādharmyamastīti vyutpipādayuṣurupakramate-tavatra yathetyādinā /
viśeṣaṇāsāmyādaprastutasya gamyatve samāsoktirvakṣyate /
upoḍharāgeṇa vilolatārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā nasāmukham /
yathā samastaṃ timirāṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgādgalitaṃ na lakṣitam //
atropoḍarāgatvavilolatārakatvādihetunā nāyikānāyakayoḥ dharmaviśeṣaḥ gṛhītaḥ /
na lakṣita[mi]ti vākyānupreśāntaṃ vivakṣita iti prakṛtopayogī /
sa cāropaviṣayabhūtasandhyārāganakṣatrādirūpeṇaivāste /
anena prakṛtasya svarūpādapracyutirdarśitā /
ato vyavahārāntamāropaḥ /
na tu rūpakanyāyena rūpasamāropamātramityaṃśe pariṇāmasamāsoktyoḥ sādharmyamavagantavyamityata āha-evamihāpīti /
tarhi kimanayormitho vailakṣaṇyamityāha-kevalaṃ tatretyādi /
prayogaḥ śabdenopādānam /
nanu yadi dvayoḥ prayogastarhi pariṇāmatvameva kathamityata āha-tādātmyāttviti /
na khalu tādātmye sati "kṣīraṃ dadhīti" prayogamātrāt pariṇāmatvahāniḥ /
vaidharmyeṇodāharati-atha paktrimatāmiti /
pāko [viklittiḥ] /
paktrimatā prayojanavat lakṣaṇaprācuryam /
vakraḥ panthāḥ /
tadiśritaistadavalambibhiḥ /
tatparataḥ tadanantaram /
atra lakṣaṇayojanāyāha-atra rājasaṅghaṭanetyādi /
ucitagrahaṇena prakṛtattvaṃ dyotitam /
āropyamāṇaḥ prakṛte yadāsāvupayujyate /
pariṇāmastadā tena rūpakādasya bhinnatā //
rūpamātrasamāropādrūpake rañjako hyasau /
vyavahārasamāropādiha syāt prakṛtānvayaḥ //
pariṇāmasamāsoktyor jñātavyo 'smādviparyayaḥ /
upādānānupādānakṛto bhedastayormithaḥ //
viṣayasya sandihyamānatve sandehaḥ
saṅgatyarthamadhikāram anusmārayati-"abhedaprādhānya ityādi" /
nanu viṣayatve nirjñāte 'kaḥsandeha ityāha-viṣaya(ḥ) prakṛta ityādi' /
nirjñātameva ṇukhādilakṣaṇaṃ prakṛtamarthaṃ bhittī kṛtya candrādāvaprakṛter'thesandihyamāne sandehasya dviṣṭhatvāt prakṛtor'tho 'pi sandehaḍolāmadhirohati /
itthaṃ prakṛtāprakṛtagatatvena ya utthāpyate pratibhayaiva sandehaḥ, sa sandeho 'laṅkāraḥ na tu sthāṇupuruṣādāviva svarasavāhī /
tadviśeṣārthamāha-sa ca trividha ityādi /
kiṃ tāruṇyeti /
utkalikā utkaṇṭhā samayaḥ sampradāyaḥ upadeśayaṣṭirakṣaranirdeśadaṇḍaḥ /
śṛṅgārī devī manmathaḥ /
atra niścayānupādānāt sandehaḥ śuddhaḥ /
niścayagarbhaṃ vivicya darśayati-niścaya iti /
saṃśayānte kathanāt madhye niścayo niścayābhāso 'nusandheyaḥ //
ayaṃ mārtaṇḍa iti /
itaḥ prātpaḥ /
sarvā diśo na prasaratīti ūrdhva jvalanaikasvabhāva rūpatvāt /
tirastiryak /
atrāsaṅkhya turagatvā dinā mārtaṇḍatvadisandehāpagama eva jāyate /
tena punarnāyakasya śṛṅgrāhikayā rūpanirjñānamiti niścayābhāsā ete /
ata eva punaḥsaṃśayot thānamiti niścayagarbhatā /
tṛtīyaṃ vivecayati-niścayāntaḥ ityādi /
induḥ kimiti /
parato niścitamiti kathanāt dvitīyārdhānte itthaṃ sandihyetyadhyāhāryam /
kvacitpunarviṣaye saṃśayitavye 'pira āropyamāṇānāṃ dharmāṇāṃ viṣayāntaratvamapi bhavatīti āha-kvacidityādi /
rañjitā iti /
rañjitā varṇāntaraṃ nītāḥ /
saṃhṛtāḥsaṃkṣitpāḥ /
atra bhinnāśratāṃ darśayati-atrāropetyādi //
nanvatra sambhāvanāpi pratīyata iti kathaṃ sandehālaṅkāra ityata āha-kecidadhyavasāyetyādi //
adhyavasāyaḥ utprekṣaṇam /
utprekṣāśrayo 'yaṃ sandeha iti kecit /
utprekṣaivetyanye /
ubhayatra nuśabdasya sandehasaṃbhāvanādyotakatvameva hetuḥ /
vastutastu neha saṃbhāvanāpratītiḥ /
vitarkasyaikakoṭipakṣapātābhāvāt /
ato ḍolāyamānānānākoṭiko 'yaṃ sandeha eveti bhāvaḥ //
sandehaḥ prakṛtadvārāprakṛtaṃ saṃspṛśedyadi /
pratibhotthāpitā seyaṃ sandehālaṅkṛtirmatā //
atha bhrāntimataḥ sūtram /
sādṛśyādvastvantarapratītirbhrāntimān
sādṛśyahetuko viparyayo bhrānti mānityarthaḥ /
saṅgatyarthamāha-asamyagjñānetyādi //
lakṣyapadaṃ nirvakti-bhrāntiścittetyādi /
cittadharma mātrasyālaṅkāratā mā bhūdityāśaṅkyāha-sādṛśyaprayuktetyādi /
oṣṭhe bimbeti //
śoṇo maṇirmāṇikyam /
niṣpatya ālīya sādṛśyāditi yaduktaṃ tatra pratyudājihīrṣurāha-gāḍhamarmetyādi /
dāmodareti /
vakṣorūpamarmacūrṇanaṃ nabhasaḥ śatacandratvena hetuḥ /
sādṛśyahetukāpi lokavilakṣaṇaiva bhrāntiralaṅkārabījamityāha-sādṛśyahetu kāpītyādi /
vicchrittiralaukikī śobhā /
śuktikārajatavat /
śuktikārajate yathetyarthaḥ /
alaukikatvanayo 'yaṃ sandehe 'pi samāna iti vyutpādayati-evaṃ sthāṇurityādi /
"sādṛśyotthāpitā bhrāntiryatrāsaubhrāntimānmataḥ //
" athollekhālaṅkārāya sūtram-
ekasyāpi nimittavaśādanekadhā grahaṇamullekhaḥ
ekasyāpi vastuno nānāvidhadharmayoga nimittavaśādanekadhāgrahe satyullekhālaṅkāraḥ /
tacca anekadhātvaṃ gṛhītṛbhedādbhavati viṣayabhedādvā bhavati /
tadetad vyācaṣṭe-yatraṅkaṃ vastvityādi /
yatroktiprakāre /
gṛhyate jñāyate /
ullekhanaṃ nurdhāraṇam /
nānāvidhadharmābhāve tvanekadhāgrahaṇamātreṇā nollekha ityāha-na cedamityādi /
etatkriyate, ullekhanaṃ niṣpādyata ityarthaḥ /
nanu nānāvidhadharmayogamātrānnonokadhāgrahaṇamanupaśyāmaḥ ityata āha-tatra ca rucyarthitvetyādi /
rucirabhiratiḥ /
arthitvaṃ lipsā /
vyatpattiḥ śabdārthamaṅketajñānam /
yathāyogamiti /
yodo yogyatā /
tāmanatikramya rucyādiṣu triṣu yathāyogamekaṃ dvayaṃ trayameva vā prayojakaṃ bhavatītiyāvat /
tatra saṃvādāyāha-taduktam /
yathārucītyādi /
rurcyarthitvavyutpattyanusāreṇa ekasminnapyanusandhānena sādhite nirdhāriter'the ābhāsaḥ pratītirbhidyate /
nānollekhātmikā jāyata ityarthaḥ /
yastapovanamityādi /
eka eva śrīkaṇṭhajanapadaḥ munyādibhistapovanatvādyākāreṇa gṛhyate /
tathā cānekadhā grahaṇe tapovanatvādinānāvidhadharmayogo nimittam /
janapade hi tapovanatvādi dharmā nisargata eva santi /
itarathā nollekhaḥ /
rūpakatvaprātpeḥ /
lakṣaṇaṃ yojayati-atrahyeka evetyādi /
samastā vyastā iti munyādīnāṃ tapovanā ditvenollekhe tathāvidhā rucyādayo hi samastatayā vyastatayā vā saṃbhavanti /
viṣayapariśuddhyai codayati-nanvetanmadhye ityādi /
vajrapañjaratvāderhi tapodityādi /
na tāvadasya rūpakaviviktaviṣayatā nāsti /
yatra tvaṃśe rūpakaṃ tatra yadyullekhātmikā vicchittirna saṃbhavati tadā nāstyeva vivādaḥ /
atha saṃbhavati, tadā saṅkara eva nyāyyaḥ /
na punarasya svarūpata evāpalāpaḥ śakyaḥ /
bhrāntimato viviktaviṣayatāmasya darśayitum ākṣipati-evaṃ tarhītyādi /
tatroti /
yo rūpaviviktaḥ tatra viṣaya ityarthaḥ /
bhrāntimattvaśaṅkāyā bījamuddhāṭayati-ata drūpateti /
yadyapi janapade tapovanatvādayaḥ santyeva dharmāḥ /
vastutastu na tadrūpo janapadaḥ /
tasmādatadrūpasya tadrūpatāpratītinibandhanena bhrāntamānastviti yāvat /
pariharati-naitat /
anekadhetyādi /
na hyanekadhāgrahaṇarūpaṃ vaicitryaṃ bhrāntimānapi svalakṣaṇopapanna ityata āha-saṅkarapravṛttistviti /
atośayoktiviṣayato 'pyasya vibhaktaviṣayatāyai śaṅkate-yadyevamabhede bheda ityādi /
vastuto hitapovanādyavayavāpekṣayā na jana padasyāvayavino bhedo 'sti /
itthaṃ ca satyabhede bheda ityevaṃ rūpātiśayoktiratrāstu kiṃ manyakalpanenetyākṣepaniṣkarṣaḥ /
pariharati - nauṣa doṣaḥ /
grahītṛbheda ityādi /
na hyatiśayoktau grahītṛbhedepayogaḥ /
atra punarupayoga iti /
nātiśayoktimātrametat /
na ca grahītṛbhedasyāprayojakatvaṃśaṅkyamityāha-tasya cetyādi /
yata itthamataḥ sarvathā nāsyāntarbhāvaḥ śakyakriyaḥ /
rūpakāsaṅkīrṇatayodāharati-ṇārāaṇottīti /
nārāyaṇa iti pariṇatavayobhiḥ śrīvallabha iti taruṇībhaiḥ /
bālābhiḥ punaḥ kautukena evameva dṛṣṭaḥ /
atra puraḥ praveśāvasare eka eva kṛṣṇo jaratībhiḥ sākṣānmokṣaprado nārāyaṇa itidṛṣṭaḥ /
tāsāṃ rucyādestathāvidhatvāt /
taruṇībhiḥ punaḥ lakṣmyāḥ prāṇavallabhagha iti /
bālābhiḥ punaḥ kautukena evameva dṛṣṭaḥ /
evameveti nipāto yatkiñcidityarthe vivakṣitaḥ /
na cātra śaṅkanīyaṃ kautukeneti prayojakāntaropādānānneha rucyādayaḥ prayojakā iti /
kautukasyāpi rucyā dikamantareṇāsaṃbhavāt /
evaṃ grahītṛbhedādudāhṛtya viṣayabhedādudāharati-evaṃ gururvacasītyādi /
vacasi viṣayabhūte guruḥ prāmāṇikatvāt anullaṅghyo vācaspatiśca /
tathorasi pṛthuḥ prathīyān pṛthunāmā nṛpaśca /
yaśasyarjuno 'vadāto dhanañjayaśca /
ityādau hyeka eva upavarṇyo nāyako vacaḥ-pramukharviṣayabhedādgrahītṛbhedanairapekṣyeṇa rucyādivaśāt anekadhā gṛhyata ityullekhālaṅkāratvam /
prakāradvayasyāvāntaravaidharmyāyāha-iyāṃstvityādi /
atrollekhābhāvam āśaṅkate-nanvayamityādi /
śleṣas sarvālaṅkārabādhakatvaṃ hi vakṣyate /
ato lakṣaṇopapannam alaṅkārāntaraṃ sati śleṣe na syāditi nātrollekho yukta ityākṣepaḥ /
pariharatisatyamityādi /
satyam /
uktanayena śleṣeṇollekho bādhyate /
athāpi svarūpeṇa avidyamānasya bādhāsaṃbhavāt bādha evollekhasadbhāve liṅgam /
anekadhā grahaṇārūpavicchittiviśeṣabalāt pratibhātyullekha iti yāvat /
yata itthamato na tu sarvathā tadabhāva ityalaṅkārāntarameva /
etadeva sādhayitum atraivodāharaṇe śleṣanairapekṣyaṃ darśayati-yadevaṃvidha ityādi /
atra "anullaṅghyo vacasi, prathīyān urasi, nirmalo yaśasi" iti śleṣābhāve 'pi na ullekhābhāvaḥ /
yasmāditthaṃ tasmādevamādau viṣaye ullekhālaṅkāra eva viśeṣavicchittika iti alaṅkārāntarāpekṣayā śreyān praśasyatara ityarthaḥ /
itthaṃ rūpakātiśayoktiśleṣādivicchittyāśrayatvanyāyena alaṅkārāntaravicchittyāśrayoṇāpyayaṃ saṃbhavati /
sa tu svayamanusandheyaḥ /
nyāyasya vyutpāditatvāt ityabhiprāyeṇāha-evamalaṅkārāntaretyādi /
nidarśanīyaḥ udāharaṇīyaḥ /
kvacit kārakāntareti pāṭhaḥ /
nānādharmabalādekaṃ yadi nāneva gṛhyate /
nānārūpasamullekhātsa ullekha iti smṛtaḥ //
yadekaṃ taddhi nāneti gṛhyate rūpabhedataḥ /
rucyādivaśato loke nānātvaṃ cedakṛtrimam //
atadrūpasya tādrūpyānnahyāsau bhrāntiriṣyate /
na cāpyatiśayoktiḥsyādabhede bhedarūpiṇī //
ādye nānekadhatvaṃ syājjñātṛbhedau na cāntime /
viṣayajñātṛbhedābhyāṃ vinā nollekhasaṃbhavaḥ //
yadyapi śleṣato bādho na tathāpyasya nihnavaḥ /
anapekṣyāpi yacchraleṣaṃ tathaiva sthātumarhati //
athāpahnutyai sūtram /
viṣayāpahnave 'pahnutiḥ
nanu mukhaṃ na bhavatīti viṣayāpahnavamātre satyapi nāpahnutirityato 'dhikāraṃ smārayati-vastvantarapratītirityeveti /
ataḥ prakṛtaniṣedha puraskāreṇa aprakṛtasamarthanamapahnutirityarthaḥ /
tathāhi kāvyaprakāśakṛt- "prakṛtaṃ yanniṣidhyānyat sādhyate sā tvapahnutiḥ /
" nanu yadi sādṛśyādvastvantarapratītirihāpi ko viśeṣaḥ tarhyasya bhrāntimata ityata āha-prakāntānapahvavetyādi /
prakrāntaṃ prakṛtam /
tasya hyatrāpahnuvaḥ /
bhrāntimatyanapahnava iti viśeṣaḥ /
ullekhe tu na prakṛtānapahnavamātraṃ viśeṣaḥ kintu anekadhāgrahaṇamapi jñeyam /
idamiti vacanaṃ kriyāviśeṣaṇam /
yattvevamidamapahnutivacanaṃ tatprakrāntānapahnavavaidharmyeṇetyarthaḥ /
lakṣaṇaṃ niṣkraṣṭumāha-āropaprastāvādityādi /
āropaprastāvo rūpakātprabhṛtīti //
tatprakāravaicitryāyāha-tasya trayītyādi /
trayī triprakāretyarthaḥ /
bandhacchāyāgratha navaicitryam /
traividhyaṃ vivinakti-apahnavapūrvaka ityādi /
chralādayaḥ chralachradmakaitavanibhādayaḥ /
tairapi hi nañartha eva avasthāpyate /
tarhi tṛtīyabhede ko vicchrittiviśeṣaḥ ityata āha-pūrvaka ityādi /
yadetaditi /
no māṃ prati tatheti prakṛtāpahnavaḥ uttarārdhe 'prakṛtasādhanamiti /
yadyapi apahnutireṣā tathāpi doṣānuviddhatvāt udāharaṇābhāsa ityata āha-atraindavasyetyādi /
śaśaka prativastviti /
apahnotumiṣyasya śaśakasya yaḥ prativastubhūta ulkāpātakiṇaḥ tasyaivāropo nyāyyaḥ /
na punastadvataḥ indoḥato nānvayaḥ saṃghaṭate /
itthaṃ lakṣaṇopapanno 'pi alaṅkāro doṣānuviddhaḥsan ābhāsī bhavatīti vyutpādya samyagudājihīrṣurāha-tattu yatheti //
pūrṇondoriti /
dṛṣṭaśrutādyaparādhajanmā roṣo mānaḥ /
tenonnaddhaḥ utsikto janaḥ śṛṅgārī lokaḥ tasyābhimānaḥsāntvāsahiṣṇutā /
hevākaḥ svācchrandyam /
atra na maṇḍalam api tu ātapatramevetyanvayo ghaṭate ayamapahnavapūrvaka āropaḥ //
āropapūrvakamudāharati-vilasadamareti //
saṃyamo manonigrahaḥ /
tenādhaḥkṛtānyākrāntāni /
atra netraṣaṇḍāni adhyāste /
na tu mayūre vartata ityāropapūrvakatā /
udbhrānteti /
sārdhaṃ dhāvatāmityanena yaśasastatpradeśavyātpiḥ samakālameva sūcitā /
muktāphalacchradmanā /
ambhaḥ kaṇairbhaṣṭamityatra hi na muktāphalāni, api tu ambhaḥ kaṇā eveti pratītiḥ /
itthamevāpahnutim utprekṣāṅgatvena pratipipādayuṣurupakṣipati-atra śūnyaṃ ityasya ityādi //
"manye marāvi"tyādi pāṭhe hi manyeśabdamāhātmyādutprekṣā /
chadmaśabdatastvapahnutiḥ sā cotprekṣāṅgaṃ bhaviṣyati /
itthamutprekṣāṅgatvaṃ na kevalaṃ tṛtīyabhedasyaiva, yāvatā pūrvabhedadvayasyāpi saṃbhavatītyāha ahaṃ tvindumityādi //
vākyabhedagrahaṇaṃ prāthamikabhedadvayaprathanāya /
itthaṃ trirūpāpyapahnutirutprekṣāṅgatvena sūcitā /
nanu cchralādiprayoge 'pyapahnavāropapaurvāparyaviparyayanibandhanaṃ vaicitryaṃ kiṃ nocyata ityata āha-etasminnapīti //
atredamākūlam /
yadyapahnavāropapaurvāparyaviparyayebhedadvayaṃ bhavatyeva, na tu camatkāraḥ kaścit /
nahi bhedasaṃbhavo 'laṅkāraprathanaheturapi tu sacamatkārabhedasaṃbhavaḥ /
sacamatkāratā ca sati vākyabhede syāt, ekavāsyatāyāṃ tu cchralādi śabdasya paurvāparyaviparyayaprasaṅge 'pi na pratītibhedaḥkaścit /
kriyāviśeṣaṇatvena kriyāpekṣayā pratītau prāthamyaniyamāt atha śchrālādiprayoge dvidhā na gaṇitam /
vaicitryābhāvameva sodāharaṇaṃ darśayitumāha-tatrāpahnavetyādi /
samanantaramihoktapratiyogikam udbhrāntojbhphatetyatreti yāvt /
jyotsnā bhasmeti /
churaṇāmuddhūlanam /
antardhānaṃ rātripakṣe tiraskṛtiḥ vilayaḥ, anyatra tvaddaśyatvasiddhiḥ /
mudrā bhikṣāpiṇḍastadarthaṃ kapālaṃ mudrākapālam /
parimala(ḥ)parimardastena tajjanitaṃ lakṣma lakṣyate /
yathācchralādiprayogeṇa arthākṣepāt asatyatvaṃ, tathā prakārāntareṇāpi saṃbhavatītyāha-kvicitpunarityādi /
vastvantaraṃ prakṛtāpahnavakṣamam /
amuṣminniti /
atra hi dhūmaśikhā romāvalivapuḥ pariṇamatītyuktau , na romāvalirapitu dhūmaśikheti pratīyate /
anenaiṣā pratīyamānāpi darśitā mantavyā //
prakṛtaṃ yanniṣidhyānyatsādhyate sā tvapahnutiḥ /
nañācchralādiśabdaiśca sā śabdāntaratastridhā //
syādbhedābhedatulayā vicchittirūpamādikaḥ /
rūpakādstvabhedāṃśe mukhye tvāropasaṃśrayāt //
tāmeva saṅgatiṃ viśadīkurvan utprekṣāprastāvāyāha-evamabhedaprādhānya ityādi /
āropamūlā rūpakādayo apahnutyantāḥ /
adhyavasāyagarbhāstu utprekṣādayaḥ /
ata eva ṭīkā -tatreti /
adhyavasāyagarbheṣu madhye ityarthaḥ /
atha sūtram -
adhyavasāye vyāpāraprādhānye utprekṣā
adhyavasāyo niścayajñānam /
sa ca loke dvirūpaḥ samyagātmā mithyārūpaśca /
ubhayarūpo 'pyayaṃ nālaṅkāraḥ /
nahi śuktiriti samyagadhyavasāye rajatamiti mithyādhyavasāye vā vicchittiḥ kācit /
ubhaya visakṣaṇāstu jānato 'pyetasmin tadeveti yo 'dhyāsarūpasya ihālaṅkāratvena parigṛṅyate /
tasyaiva alaukikasya vicchittirūpatvāt /
tasya ca dvayī gatiḥ /
kadācidadhyavasāyātmanaḥ svarūpasya prādhānyaṃ, kadācidadhyavasitasya viṣayasya /
itthaṃ ca satyadhyavasāye viṣayabhūte yadā adhyavasānasya prādhānyaṃ tadotprekṣālaṅkāra iti sūtrārthaḥ /
tadetadavayavaśo vyācaṣṭe-viṣayanigaraṇenetyādi /
nigaraṇaṃ nigalanam /
svarūpato 'palāpaityarthaḥ /
viṣayaṃ nigīrṇavato viṣayiṇo viṣayitādātmyena pratītasya ihādhyavasāyo abhimata iti yāvat /
anenālaukikasyaivādhyavasāyasya alaṅkārabījatvaṃ darśitam /
vyāpāraprādhānyagrahaṇasya vyāvartyamuddhāṭayitumāha- sa ca dvividha ityādi /
tatra sādhyasya svarūpamāha-sādhyo yatretyādi /
sādhya - iti yadaikaṃ vākyamākṣiptena tacchabdenārthenābhisaṃbandhaḥ /
uttaravākyagato 'pi yacchabdaḥ pūrvavākyācchabdopādānanirapekṣa eva tadarthena sambandhamīṣṭe /
yatra viṣayiṇo 'satyatayā pratītiḥ sa sādhya ityarthaḥ /
atredamanu sandheyam /
mukhaṃ mukhatvena jānanneva yadā nūnaṃ candra iti saṃbhāvayati tadā viṣayī candro mukhatvenāsatyaḥ pratibhāti tadādhyavasāyaḥ sādhyaḥ /
nanu sādhya evāstu adhyavasāyaḥ siddho vā, abhedapratītau kathamasatyatvaṃ ityata āha- asatyatvaṃ cetyādi /
viṣayigatasya candrādigatasya mādhuryādeḥ dharmasya viṣaye, mukhādāvupanibandhe, nūnaṃ candra ityasyāṃ daśāyāṃ viṣayiṇyeva saṃbhavatyayaṃ viṣathayetu na saṃbhavatīti pratīyamānatvāt /
viṣayaviṣayiṇorabhedasphuraṇe 'pi dharmasyāsatyatāpratītyā na prarohati /
ato 'dhyavasānavyāpārasya sādhyatā /
nanu ko dharmaḥ? kiṃpramāṇā cāsau? tadāśrayasya satyatvāsatyatva pratītirityata āha-dharmo guṇakriyārūpaḥ ityādinā /
guṇakriyārūpa iti dharmasya sākalyakathanāt tadubhayamūlatayā utprekṣāsaṃbhavasmūcitaḥ /
asya hi dharmasya saṃbhavo 'saṃbhavaśca viṣayyāśrayatayā saṃbhavaḥ asaṃbhavastu viṣayāśrayatayā /
itthaṃ ca sati satyatvāsatvapratītirnāprāmāṇikā /
kutaḥ? saṃbhavāśrayasya tatrāvasthāyāṃ paramārthabuddhyanudayāt asatyatvaṃ pratīyate /
yatastaditarasya tu satyatvameva paramārthatvāt /
carcitamarthaṃ niṣkarṣayati-yasyāsatyatvamityādi /
ataśceti /
yata itthamadhyavasāyaḥ sādhyaḥ ataḥ utprekṣāyāmadhyavasāyavyāpārasyaiva prādhānyamityarthaḥ /
atha siddhaṃ vivecayati-siddho yatretyādi /
siddha iti pūrvavadekaṃ vākyam /
sa iti dyotitaḥ ko 'sāvityata āha - yatra viṣayiṇo vastuta ityādi /
yadā tu mukhamuddaśya candro 'pamiti prayogaḥ tadā vastuto 'satyo 'pi viṣayī satyatayā pratīyate /
satyatvapratīterhetumāha-satyatvaṃ cetyādi /
saṃbhavāśrayasya aparamārthatvapratītirasatyatvasya nimittam /
yata itthamataścādhyavasitasyārthasyaiva prādhānyaṃ, tadātiśayoktirvakṣyate /
yadā sādhyatvapratītiḥ tadādhyavasāyasya paryāyān vyutpādayati - tatra sādhyatveti /
carcitalakṣaṇāniṣkarṣaṇam-tadevamityādi /
tasyāḥsāmānyatastāvaddvaividhyamāha-sā ca vācyetyādi /
tatrāpi sāmānyāccāturvidhyaṃ darśayati-sā ca jātikriyetyādi /
adhyavaseyatvena saṃbhavyatvena /
nanvaprakṛtagrahaṇaṃ kim? prakṛte 'pyevaṃ saṃbhavādityata āha-prakṛtasyaitadityādi /
prakṛtaṃ hi lau kikaṃ kavikḷtpa vicchrattividhuratayā na vaicitryāya /
bhedacatuṣṭayamapi dvidhā darśayati-pratyekaṃ ca bhāvābhāvetyādi /
bhāvarūpā saṃbhāvanā abhāvarūpā ceti /
ayaṃ vyāpārabhedādbhedaḥ /
pūrvaṃ vyāpāravadbhedāt vyāpāranimittabhedādāha-bhedāṣṭakasya cetyādi /
bhedaṣoḍaśakamapi nimittopādānānupādānābhyāṃ dviguṇāyati-teṣāṃ cetyādi /
atha saṃbhāvyasya hetvādi rūpatayā punastraividhyamāha-teṣu ca pratyekamityādi /
vā(cyāṃ)nigamayati-eṣā gatirityādi /
tatrāpohya aṃśāyāha- tatrāpi dvavyasyetyādi /
pātanoyāḥ hāpanīyāḥ /
pratīyanāmāṃ vibhaktumāha-pratīyamānāyāścetyādi /
uddeśata etāvanta /
lakṣaṇāparīkṣayostu kṛtayoḥ katicana hīyanta iti bhāvaḥ /
ye hīyante tān prastautitathāpi nimittasyetyādi /
tairiti (nimittā)nupādānanibandhanaiḥ /
ayaṃ prakāra iti pratīyamānotprekṣāprakāraḥ ityarthaḥ /
nimittānupādānaṃ na saṃbhavatīti yatpratijñātaṃ tatpramāṇo na draḍhayati-ivādyanupādāna ityādi /
ivādyanupādānanimittakīrtanayoranyatarābhāve na kiñcitpramāṇāmutprekṣaṇe /
anupāttanimittakā hi yā vācyotprekṣā tasyām ivādyupādānabalādevotprekṣaṇapratītiḥ /
iha punarivādyanupādānavandhyāyāṃ pratīyamānāyāṃ nimittabalādeveti nimittopādānaniyamaḥ /
svarūpotprekṣaṇamapi na saṃbhavatītyāha-prāyaścetyādi /
prāyograhaṇāt paryāyoktanayena svarūpasya kvacitsaṃbhavadapyutprekṣaṇaṃ gamyasyāpibhaṅgyantarābhidhānānna nirāpaṇārhamiti dyotitam /
pratīyamānāṃ nigamayatitadevamiti /
yathāsaṃbhavaṃ saṃbhavamanatikramya /
tathā hi pratīyamānotprekṣā tāvat vācyotprekṣāprakṛtikā /
vācyotprekṣāṣaṇṇāvatidhoddiṣṭā /
yathā jātiguṇakriyādravyāṇām utprekṣyatvena catasra utprekṣāḥ /
jātayaḥ pratisvaṃ caturviśatidhā prathante /
yathā jātyutprekṣā tāvat bhāvābhāvābhimānarūpatayā dvidhā /
dvividhāpi guṇanimittikā, kriyānimittikā ca /
itthaṃ caturdhā /
sācopāttanimittānupāttanimittā cetyaṣṭadhā /
aṣṭavidhāpi hetusvarūpaphalotprekṣārūpatayā trividhā iti caturviśatiprakārā /
anenaiva nayenānyadapyutprekṣātrayaṃ pratyekaṃ caturviśatidhāmantavyam /
tathā ca pratyekaṃ triskandhikā etā hetusvarūpaphalotprekṣaṇatayā skandhatrayamapi pratisvamaṣṭavidham /
tathā hi upāttaguṇanimittā bhāvābhimānarūpiṇī hetujātyutprekṣā /
saivānupāttaguṇanimittā /
tathopāttakriyānimittā, saivānupāttakriyānimittā ceti bhāvābhimānarūpatayā caturdhā /
evamabhāvābhimānarūpatayā caturdheti hetūtprekṣāskandho 'ṣṭavidhaḥ /
anayaivarītyā svarūpotprekṣāskandhaḥ phalotprekṣāskandhaśca pratisvamaṣṭavidheti jātyutprekṣā triskandhatayā caturviśatidhā /
evaṃ guṇakriyādvavyotprekṣāpi pratyekaṃ caturviśatidhā vijñeyā /
tatra dvavyotprekṣāyāṃ hetuphalotprekṣāpāteṣoḍaśakahāniḥ /
ataḥ sthūladṛśā tāvat aśītividhā vācyā /
pratīyamānāyāṃ tu anupāttanimittāyā niravaśeṣaṃ pāte aṣṭacatvāriśaddhāniḥ /
upāttanimittāyāṃ ca svarūpotprekṣāpāte ṣoḍaśakahāniḥ /
ato dvartriṃśadbhedāḥ pratīyamānā mantavyāḥ /
ubhayarūpāyāmapi asya vaicitryāntarāyāha-eṣā cetyādi /
arthāśrayāpi arthālaṅkāro 'pītyarthaḥ /
dharmoguṇakriyātmako viṣayo yasya saḥ /
śliṣṭaśabdaḥ kaściddheturbhavatyasyāḥ /
utprekṣā hyarthālaṅkāraḥ /
śleṣaḥ punarubhayālaṅkāro 'laṅkārāntarabādhakaśca /
tathāpi dharmaviṣayeśliṣṭaśabdahetukā saṃbhavatyeṣā na bādhyate, na cobhayālaṅkāraprātpiriti yāvat /
yathetthaṃ śleṣamutprekṣāṅgaṃ tathopamāpi aṅgamasyāḥ bhavatītyāha-kvacitpadārthānvayetyādi /
padārthasamanvayadaśāyām upamayopakramaḥ /
tathopakrāntāpyupamāvākyārthatātparyaparyālocanamahimnā abhimantuḥsaṃbhāvayiturvyāpāro 'pārohakrameṇasaṃbhāvanavyāpārasya pratītiviśrāntyantaṃ uparyupari prasaraparipāṭyā utprekṣāyāṃ paryavasyati /
atha apahnutiprastāvaḥ /
utprekṣāṅgatvena yadapahnutiḥ pratijñāntā, tasyā ayamavasara ityabhiprāyeṇāha-kvacicchralādi ityādi /
itthaṃye prakārāḥ uktāḥ, ye ca vakṣyante teṣāṃ vaicitryādasyā iyattaiva nāstītyāha-ataścoktavakṣyamāṇetyādi /
nanu yadyānantyaṃ kathamudāharaṇato darśayiṣyate ityata āha-sāmpratantvityādi /
diṅmātreṇetyādi /
yathā diṅmātreṇodāhṛtā api nyāyataḥsākalyena jñātuṃ śakyate, tatheti yāvat /
uddeśakramamāviścikīrṣurāha-tatra jātyutprekṣā yatheti /
sa vaḥ pāyāditi /
kuṭilatvalakṣaṇo guṇo nimittam /
aṅkuraśabdo jātivacanaḥ /
ata upāttaguṇanimittikā bhāvābhimānarūpiṇī jātyutprekṣeyam /
tatra yadyapi svarūpamutprekṣyate na tu hetuphale, athāpyuddeśakramavirodhātsoṃ'śo nodājihīrṣitaḥ /
evamudāharaṇeṣudāhartavyā viśeṣāṃśāḥ svayamanusandheyāḥ /
kramasyāvivakṣaṇāt nāsmābhiḥ pratisvaṃ pratanyante /
atra jātyutprekṣātvaṃ vivicya darśayati-atrāṅkuretyādi /
atha kriyotprekṣā-limpatīvetyādi /
kriyotprekṣātvaṃ vivecayati-atra lepanetyādi /
na ca mantavyaṃ varṣaṇasya nabhaḥkartṛkatvāt na tamogatatvamiti /
nabhaso 'pi tamasādhiṣṭhintasyaiva varṣaṇakartṛkatvasaṃbhavādanena paraṃparāyātāyā api sambhāvanāyā utprekṣātvaṃ dyotitam /
nanūttarārdhānudāharaṇe ko heturityata āha-uttaretvityādi /
upamaiva notprekṣeti /
atraitadupahvaram-upamānāṃśaścellokataḥ siddhastadopamaiva dvayoḥsiddhatvādivaśabdaḥ sādharmyadyotakaḥ /
yadā tu kavikalpitaḥ tadotprakṣaiva /
upamānasya lokato 'saṃbhavādivaśabdaḥ saṃbhāvanāṃ dyotayati yataḥ /
atrāvāntaraślokau- yadāyamupamānāṃśo lokataḥsiddhimṛcchrati /
tadopamaiva yenevaśabdaḥ sādharmyasūcakaḥ //
yadā punarayaṃ lokādasiddhaḥ kavikalpitaḥ /
tadotprekṣaiva yenevaśabdaḥsaṃbhāvanāparaḥ //
iti //
atha guṇotprekṣā-saiṣāsthalīti /
iyaṃ pratiṣṭhamānasya dāśaratheḥ sītāṃ pratyuktiḥ /
guṇotprekṣātvaṃ darśayati-duḥkhaṃ guṇaṃ iti /
atha dravyotprekṣā-pātālametaditi /
dravyatvaṃ darśayati-candrasyetyādi /
udāharaṇacatuṣke 'pi anugataṃ viśeṣam uddhāṭayati-etāni bhāvābhimāna ityādi /
athābhāvābhimāne-kapolaphalakāviti /
kaṣṭa kṛcchrāt /
tathāvidhāviti /
svanubhavaikasamadhigamyo ramaṇīyātiśayodyotyate /
kṣāmatāgamanaṃ naisargikam /
parasparadarśanābhāvo hetutvenotprekṣyate /
ata evābhāvābhimānarūpanā /
tadetaddarśayati-atrāpaśyantāvitītyādi /
nyāyasya sujñānatvāt /
sthālīpulākanyāyenodāharaṇamātramiti na vyutkramadoṣaḥ śaṅkanīyaḥ /
kramāpekṣayā tu jātyādyutprekṣāpuraskāreṇodāhartavyam /
tadetadabhisandhāyāha-evaṃ jātyādāvapyūhyamiti /
itthaṃ jātyādi catuṣkam abhāvābhimānarūpatayodāhṛtam /
atha bhedāṣṭakasya guṇakriyānimittatodāhartavyā /
tatra guṇanimittakatvenodājihīrṣurāha-navabisalatetyādi /
tadvivecitacaram /
evaṃ guṇanimittakatvaṃ kriyādyutprekṣātraye sphuṭataratvādudāharaṇanirapekṣanityabhisandhāya kriyānimittakatvenodāharatir-idṛkṣamityādi /
kṣāmatā gamanalakṣaṇakriyāhyadarśanotprekṣāyā nimittam /
iyatā ṣoḍaśakamudāhṛtaṃ mantavyam /
atha nimittopādānānupādānābhyāṃ ṣoḍaśakasya yaddvaividhyaṃ pratijñātaṃ tatra nimittopādānasya samanantarodāharaṇānyevodāharaṇatvena darśayati - ete nimittetyādi /
kuṭikatva kṣāmatāgamanayorupādānādanupādānamapyudāhṛteṣveva darśayati-liṃpatīvetyādi /
atra lepanāditvena saṃbhāvane vyāpanādi nimittaṃ nopāttam /
iyatā dvātriṃśadbhedā udāhṛtāḥ /
atha dvātriṃśaddhetuphalasvarūpātmakatayā tridhodāhartavyā /
tatra heturūpatayodāharati-viśleṣaduḥkhādivetyādi /
atra duḥkhaguṇo hetutvenotprekṣitaḥ /
itthaṃ jātikriye hetutvenāvagantavye /
dravyotprekṣāyāṃ tadabhāvāt tannibandhanam aṣṭakaṃ pātanīyam /
atha svarūpatayodāharati-kuberajuṣṭāmityādi /
juṣṭāṃ sevitām /
kuberajuṣṭā digudīcī, sā pratināyikātvenānusandhīyate /
samaya ekadartuviśeṣaḥ /
anyadātvananyatra gamanalakṣaṇāḥ saṃketaḥ /
dakṣiṇasyāṃ diśi nāyikātvamanusandhīyate /
vyalīkam aparādhaḥ /
atra niśvāsasya svarūpamevotprekṣyaṃ, na tu hetuḥ phalaṃ vā /
itthaṃ guṇotprekṣāditraye svarūpātmakatvaṃ jñeyam /
atha phalavotprekṣā-colasyetyādi /
atra darśanakriyā vipāṭanaphalatvenotprekṣyate /
itthaṃ jātiguṇayorapi phalatvamanusandheyam /
dravyotprekṣāyāṃ hetuphalāsaṃbhavāt tannibandhanaṃ ṣoḍaśakaṃ pātanīyam /
itthamaśītividhāpi vācyotprekṣā sākalyenodāhṛtakalpaiva /
tadetannigamayannāha-evaṃ vācyotprekṣāyā ityādi /
atha pratīyamānā paripāṭyodāhriyate-mahilāsahaḥsetyādinā /
mahilāsahasrabharite tava hṛdayesubhaga! sā amāntī /
divasamananyakarmā aṅgaṃ tanvapi tanayati //
divasamityatyantasaṃyoge dvitīyā /
pratīyamānāmutprekṣāmuddhāṭayati-amā(a)ntītyatretyādinā /
nyāyasya sujñānatvāt vistarabhīrurāha-evaṃ bhedāntareṣviti /
arthāśriyāpi dharmaviṣaye śliṣṭa śabdahetukā saṃbhavatīti yoddiṣṭā tāmudāharati-śliṣṭaśabdetyādi /
ananyeti /
prasiddhastyāgīti gānaprakāraḥ /
mārgaṇāḥśārāḥ yācakāśca /
lakṣyayojanāyāha-atra dharmaviṣaya iti /
mārgaṇaviṣayībhāvo dharmaḥ saṃbhāvanāśaṃ eva pratītiviśrānteḥ śleṣo notprekṣābādhakaḥ /
kastūrīti /
rolambābhṛṅgāḥ /
aṅkaḥ paryāntaḥ /
sthāsakaścarcikā /
upamopakramatāmupapādayati-atra yadyapītyādi /
"sarvaprātipadikebhya upamānārthe kvip ityeke ācāryā" iti sūtrārthaḥ /
atra kvipo māhātmyādupāpratītāpi saṃbhāvanāyāṃ paryavasyatīti /
kaṇṭhatviṣāṃ tilakādirūpatvaniyamāsiddheḥ tilakādirūpatāpi kadācitsyādupamānāṃśe saṃbhāvanāprāṇatvameva natu vāstavatvam /
ata utprekṣāyāṃ paryavasānam /
tadidamabhisandhāyāha-tathāpyupamānasyetyādi /
upamānasya tilakādeḥ prakṛte kaṇṭhatviṅruḍpe saṃbhavaicityāt saṃbhāvanamātrasyocitatvāt /
saṃbhāvanasyotthāne utprekṣaṇasyodayāt /
athopamārthakapratyayāntaraprayoge 'pi upamopakramatvaṃ darśayitumāha-yathā vetyādi /
keyūrāyitamityatrāpi hi kyaṅgo māhātmyādupamā pratītiraṅgadādeḥ /
keyūrādivadācaraṇe niyamābhāvāt tathātvasaṃbhāvanāyām utprekṣaiva paryavasyati /
athopamānāṃśasya vastuto 'siddhasya kavikalpanāyātatve sarvaivopamā (pratipādaka)śabdamāhātmyādāmukhe pratītāpyutprekṣātvena paryavasyatītyabhisandhāyāha-eṣā cetyādi /
aprapañcane hetumāha- iti tviti /
gatāsu tīramiti /
sasaṃbhramā gatiḥ phenollāsahetuḥ /
atrevaśabdādaṭṭahāsasya saṃbhāvyatā /
yattu vyaktivivekakṛdīddaśi viṣaye manyate-"ivādiśabdaireva prakṛtārthasyāsattvapratīteḥ chralādiśabdāḥ punaraktā" iti tat mandam /
na khalvīddaśi viṣaye chalādiśabdāprayoge 'pi prakṛtārthasyāsatyāsatyatā gamyate /
api tu utprekṣāṃ prati hetubhāva eva /
yathā atraiva "phenaparaṃparābhi"riti pāṭhe /
ataḥsāpahnavatvalakṣaṇamutprekṣāvaicitryaṃ chralādiprayogaikaśaraṇam /
tadetadabhisandhāyāha-atrevaśabdetyādi /
athotprekṣāyā eva prapañcanārthaṃ tattadalaṅkārabījabhūta tattatpadāvāpoddhārābhyām alaṅkāravaicitryamāvirbhavatīti vyutpādayati-apara ivetyādinā /
aparaśabdāprayoge 'pi pākaśāsanaḥ siddhatayā pratīyata ityupamaiva /
tatprayoge tu prakṛto rājaiva aparapāśāsanatvenādhyavasīyate /
ivaśabdāñcādhyavasānasya sādhyatetyutprekṣaiva /
iva śabdāpohe rūpakabhedaprādhānyapratīteḥ /
itthaṃ nānāvaicitryanirbharāyāmasyāṃ kutracidaṃśe niyamena vācyatā, kutracittu kāmacāraḥ iti vyutpipādayiṣurhetūtprekṣāṃ tāvat vyutpādayati-tadevaṃprakāretyādinā /
prakṛtasaṃbandhinaḥ upameyasaṃbandhinaḥ /
yasya dharmasya heturutprekṣyate, sa dharmo 'dhyavasāyavaśāt abhedopacaraṇavaśāt abhinna utprekṣānimittamāśrīyate niyamena vācyo bhavati /
asyopamānadharmeṇa sahābhedāśrayaṇaṃ vācyatvaṃ veti niyamadvayamanusandheyam /
yadaivaṃ na syāt tadotprekṣamāṇo heturabhittikameva citraṃ syādityāha-anyathā kaṃ pratīti /
tāmimāṃ vyavasthāmudāharaṇato hṛdayaṃ gamayati-yathā apaśyantāvityādinā /
atra kapolau prakṛtau tatsaṃbandhī dharmaḥ kṣāmatā taddhetutvena darśanamutprekṣatam /
tadutprekṣaṇe ca na kevalā kapolakṣāmatā nimittam, api tu loke parasparamadraṣṭroryā kṣāmatā tadabhinnatvenā dhyavasitā saivaṃ cotprekṣitā darśanalakṣaṇasya hetoḥ phalam /
tadadamabhindhāyāha-atra kapolayorityādi /
tacca bhinnamiti phaladaśāyām abhedenādhyavasīyata ityarthaḥ /
adarśanaṃ pratya prakṛtaiva hi kṣāmatā phalaṃ, tatra nimittaṃ hetūtprekṣaṇe prayojakam /
parasparamadraṣṭroryatkṣāmatāgamanaṃ tena sahābhedenādhyavasitamityarthaḥ /
iyamabhāvābhimānarūpakriyālakṣaṇā hetūtprekṣā /
evaṃ bhāvābhimānarūpalakṣaṇāhetūtprekṣāyāmapi nyāyaḥsamāna ityāha-evam dṛśyatetyādinā /
atrāpi hi nūpuragatamaunitvasya hetutvena duḥkhamutprekṣitam /
tadutprekṣaṇe ca laukikaduḥkhamaunatvābhedenādhyavasitaṃ nūpuramaunitvameva nimittaṃ duḥkotprekṣaṇaphalaṃ ca /
iyaṃ prakriyā sarvatraiva hetūtprekṣāyāmekarūpetyāha-evaṃ sarvatreti /
atha svarūpotprekṣāyāṃ kvaciddharmīṃ dharmyantaragatatvenādhyavasīyate /
kvacittu dharma eva dharmyantaragatatvena /
tatrobhayatrāpi nimittāṃśaḥ kadācidvācyo bhavati /
kadācittu netivivecayutumārabhate - svarūpotprekṣāyāṃ yatra dharmītyādinā /
sa vaḥ pāyādityādi /
atrendukalākapālāṅkurayoḥ sādharmyasyāsiddhatvāt /
kuṭilatvalakṣaṇasya śabdenopādānam, "veleva rāgasāgarasye"tyatra tu saṃkṣobhakāritāyāḥ prasiddhatvādanupādānam /
atha dharmasya dharmigatatvenādhyavasāne nimittopādānānupādāne darśayati-yatra ca dharmaṃ evetyādi /
prāpyābhiṣekamiti /
dviṣāṃ bhūriti samanvayaḥ /
atra dharmasaṃbhāvanaṃ, nimittopādānañca vivecayati-atra bhūgatatvanetyādi /
lipmatīveti /
nimittānupādānaṃ vivecayati-atra tamogatetyādi /
nanu dharme dharmotprekṣaṇavaicitryāya vyāpane lepanamutprekṣyatāmityata āha-vyāpānādau tviti /
nimittamanyadanveṣyaṃ syāditi /
yathā lepanotprekṣaṇe vyāpanaṃ nimittatvena gamyate, na hi tathā vyāpanotprekṣaṇe nimittamanyadavagamyate /
ato 'navagatasya kalpanamavagatasya parityāga iti doṣadvayamāpatediti bhāvaḥ /
deṣāntaramapyudbhāvayati-na ca viṣayasyeti /
yadi vyāpanameva utprekṣaṇaviṣayaḥ na hi tasyagamyamānatā yuktā /
tatra hetuḥ - tasyotprekṣitādhāratveneti /
utprekṣitam utprekṣiṇaṃ, tadādhāratvenābhidhātuṃ , prastutasyābhidhātumevocitātvāt /
ato lepanamevotprekṣyamiti nigamayati-tasmādyathoktamerveti /
atha phalotprekṣāyāṃ nimittānupādānam asaṃbhavamityārabhate-phalotprekṣāyāmityādi /
tasya phalasya yadeva lokasthityā kāraṇaṃ , tadevotprekṣaṇanimittam /
taccennopādīyeta, tadevotprekṣyamāṇaṃ phalaṃ kasya phalatayoktaṃ syāt /
ataḥ phalotprekṣāyāṃ nimittopādānaniyama eva /
tadidamudāhṛtya darśayati-rathasthitānāmiti /
atrottaradiśasturagotpattibhūmitvāt tadgamanaṃ purātanaturaṅgaparivartane hetuḥ /
tadevotprekṣaṇanimittam /
tadanupādāne parivartamānaṃ utprekṣyamāṇaṃ kasya phalaṃ syāt /
tadidamabhipretyāha-atra parivartanasyetyādi /
anenāśīcilidhatvena dṛṣṭeṣu prabhedeṣu punaḥ keṣāñcit pātodarśitaḥ /
tathāhi-upāttanimittā ye ṣoḍaṣabhedāsteṣāṃ pratisvaṃ hetusvarūpa phalotprekṣaṇarūpatve aṣṭacatvāriṃśat /
dravye hetuphalotprekṣā pāte 'ṣṭa kahāniriti catvāriṃśat /
anupāttanimittatve tu ṣoḍaśakehetuphalarūpatābhāvāt svarupotprekṣaikarūpataiveti ṣoḍaśaiva /
ataḥ tatṣaṭpañcāśadeva prabhedāḥ /
yaditthamiyamutprekṣā atisūkṣmekṣikayā prapañcitā /
tatra-hetumāha-tadasāvityādi /
kakṣyāvibhāgo jātiguṇādirūpatayā sthitaḥ /
pracurasthito 'pi anākulanyāyatayā prabhūtavṛttirapi /
lakṣye duḥravadhāratvāt uttānadhiyāṃ lakṣyayojanāntamaśakyādhigamatvāt(na)prapañcita ityarthaḥ /
atha manyepramukhasya śabdasya saṃbhāvanādyotakatve 'pi tatprayogamātreṇotprekṣābhramo na kārya iti vyutpādayati-asyāścetyādi /
utprekṣāsāmagrayabhāva iti /
aprakṛtagataguṇakriyābhisambandhāt aprakṛtatvena prakṛtasaṃbhāvanamutprekṣāsāmagrī /
tadabhāve vitarko nūnamityabhyūhamātram /
tadidamanusmārayati-yathodāhṛtaṃ prāgityādi /
atra saṃgrahaślokāḥ - guṇakriyābhisambandhātprakṛte 'prakṛtātmanā /
saṃbhāvanaṃ syādutprekṣā vācyevādyaiḥ parānyathā //
jātikriyāguṇadravyotprekṣaṇa sā caturvidhā /
bhāvābhāvābhimānatve jātyādeḥsāṣṭadhā punaḥ //
guṇakriyānimittatve jñeyā ṣoḍaśadhā tathā /
dvātriṃśacca nimittasyopādānādanyathā sthiteḥ //
hetau svarūpe cotprekṣye phale ṣaṇṇāvatiḥ punaḥ /
dravyahetuphalātmatvāsaṃbhavāttadbhidācyutiḥ //
tathā pratīyamānāyāṃ nimittasyānupagrahaḥ /
nāpi svarūpaṃ tairbhedaiḥ tasmānnyūnā bhavediyam //
kvacicchraleṣeṇa dharmāṃśa gaternaiṣā na bādhyate /
upamopakramāpyeṣā bhavetsāpahnavāpi ca //
athotprekṣāṃ nigamayan atiśayoktiṃ saṅgatipuraskāreṇa prastauti-evamadhyavasāyasyeti /
siddhatva iti /
adhyavasitasya viṣayiṇaḥ prādhānye adhyavasāyasya siddhatvam /
atha sūtram-
adhyavasitaprādhānye tvatiśayoktiḥ
utprekṣātiśayoktyoḥ viṣayaṃ vibhaktumāha-adhyavasāye trayamityādi /
svarūpamadhyavasānaṃ vyāpārātmakam /
viṣayaḥ prakṛtor'thaḥ viṣayī tvaprakṛtaḥ /
tatrādhyavasāyasvarūpam utprekṣāprastāve vivecitam /
pratītivaiśadyāya smārayati-viṣayasya hītyādi /
antarnītatve nigīrṇatve /
tatrotprekṣāviṣayaṃ vibhajati-śādhyatve svarūpaprādhānyamiti /
atiśayoktiviṣayaṃ vibhajati-siddhatve adhyavasitaprādhānyamiti /
adhyavasito guṇīkṛtādhyavasāno viṣayī /
viṣayastu prādhānyaṃ nārhatītyāha-viṣayaprādhānyamiti /
naiva saṃbhavatīti viṣayasya /
viṣayiṇānigīrṇasvarūpapratītireva tirodhīyate /
prādhānayasaṃbhavaḥ kuta iti bhāvaḥ /
atiśayoktilakṣaṇaṃ nigamayati-adhyavasitaprādhānye ceti /
tadbhedānuddiśati-tasyāścetyādi /
krameṇodāharaṇāni-kamalamanambhasīti /
atra mukhanayanagātralakṣaṇānviṣayān nigīrya kamalakuvalayakanakalatālakṣaṇā viṣayiṇaḥ tadabhedenādhyavasitāḥ /
bhede 'bhedaṃ vivṛṇoti - atra mukhādīnāmityādi /
aṇṇaṃ saḍaheti /
anyatsaundaryamanyāpi ca kāpi vartanacchrāyā /
śyāmā sāmānyaprajāpate rekhaiva na bhavati //
laḍahatvaṃ prauḍhatvam /
abhede bhedaṃ darśayati-atra laḍahetyādi /
atrābhede bhedo dharmaniṣṭha ekaviṣayo darśitaḥ /
dharminiṣṭhatayā vibhinnaviṣayatayā ca darśayitumāha-yathāveti /
ṇārāṇottīti /
"nārāyaṇa iti pariṇatavayobhiḥ śrīvallabha iti taruṇībhiḥ /
bālābhiḥ punaḥ kautukena evameva dṛṣṭaḥ" //
ityatra pariṇātavayaskānāṃ śrīvallabhatvābhede 'pi nārāyaṇa iti (bhe)dena dṛṣṭastathaivābhiruceḥ /
Original text: Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Edition: S.S. Janaki: Alamkara-sarvasva of Ruyyaka, with Sanjivani Commentary of Vidyacakravartin - Text and Study, Delhi : Meharchand Lachhmandas 1965 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0