અલંકારસર્વસ્વ · ભાગ 4160

તરુણીનાં નારાયણત્વાભેદે ઽપિ શ્રીવલ્લભ ઇત્યેવ, તથૈવાર્થિત્વાત્ ।
બાલાનાં તુ યત્કિઞ્ચિદિતિ નૂતનં વસ્તુ દ્રષ્ટવ્યમિત્યેવ, તથા વ્યુત્પત્તેઃ ।
યદ્વા પ્રત્યેકં સમસ્તા રુચ્યર્થિત્વવ્યુત્પત્તયોભેદદૃષ્ટૌ નિમિત્તં પ્રપઞ્ચિતમ્ ઉલ્લેખપ્રસ્તાવે ।
તદિદમભિસન્ધાયાહ-અત્રાભિન્નસ્યાપીતિ ।
અભિન્નસ્ય ધર્મિણા ઇતિ શેષઃ ।
વિષયવિભાગેન ।
પરિણતવયસ્કાદિ(ના) ।
લાવણ્યેત્યત્ર સમ્બન્ધે ઽસમ્બન્ધ- ।
અત્રૈકનિર્માતૃનિષ્ટતયા ધર્મસમ્બન્ધે ઽસમ્બન્ધઃ ।
અથ ભિન્નનિર્માતૃનિષ્ઠતયાપિ દર્શયિતુમાહ-યથા વેતિ ।
અસ્યાઃસર્ગેતિ ।
શૃઙ્ગારૈકરસ ઇતિ પ્રત્યેકમભિસંબધ્યતે ।
પુષ્પં પ્રવાલેલિ ।
અત્ર પુષ્પપ્રવાલાદિકયોઃ સાક્ષાદસમ્બન્ધે ઽપિ યદીતિ સંભાવનયા સમ્બન્ધઃ ।
પુષ્પકાલે પ્રવાલત્વાપગમાત્ ।
ન ચ મન્તવ્યં સંભાવનાયાં વ્યાપારપ્રાધાન્યાત્ અત્રોત્પ્રેક્ષૈવેયમિતિ ।
તતો ઽનુકુર્યાદિતિ સમન્વયવાક્યે અધ્યવસિતપ્રાધાન્યાત્ ।
અત ઉત્પ્રેક્ષાનુગૃહીતેયમતિશયોક્તિઃ ।
તદિતમભિસન્ધાયાહ-અત્ર સંભાવનયા સંબન્ધ ઇતિ ।
અથોત્પ્રેક્ષાગ્રહણમન્તરેણાપિ અસંબન્ધે સંબન્ધમુદારહતિ-દાહો ઽમ્ભઃ પ્રસૃતિમિતિ ।
અત્ર દાહબાષ્પશ્વાસવપુષામમ્ભઃ પ્રસૃતિં પચત્વપ્રણાલોચિતત્વદીપકલિકાપ્રેઙ્ખોલનપાણ્ડિમમજ્જનેષુ સંબન્ધાભાવે અપિ સિદ્ધત્વેનોક્તિઃ ।
તદેતદાહ-અત્ર દાહાદીનામિત્યાદિ ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસે દ્વૈવિધ્યમાહ-કાર્યકારણેત્યાદિ ।
વિપર્યયઃ કાર્યસ્ય પૂર્વકાલભાવિતા ।
હૃદયમિતિ ।
અત્ર હૃદયસ્ય દયટિતાધિષ્ઠાનં કુસુમચાપબાણાધિષ્ઠાનસ્ય કારણમ્ ।
કારણઞ્ચ નિયતપૂર્વકાલભાવિ ।
તદિહાન્યથોપન્યસ્તમિતિ પૌર્વાપર્યવિપર્યયઃ ।
અવિરલેતિ ।
નીપઃ કદમ્બઃ ।
પ્રાવૃડયનં પથિકગેહિનીમૃતિકારણમ્ ।
અત્ર ત્વાયાતો મૃતા ઇતિ નિષ્ઠાભ્યાં તયોઃસમકાલતા ।
નનુ ભેદે ઽભેદાદિકથ નમસઙ્ગતમ્ ઇત્યત આહ-એષુ પઞ્ચસ્વિતિ ।
લોકાતિક્રાન્તગોચરંલોકાતિશા યિત્વલક્ષણં ગોચરયતીત્યર્થઃ ।
અતો ભેદે ઽભેદરૂપો મુખ્યાર્થો ન વિવક્ષિત ઇતિયાવત્ ।
નનુ ભેદે ઽભેદાધ્યવસાયો લક્ષણમતિશયોક્તેઃ ।
તદભેદે ભેદ ઇત્યાદાવવ્યાપકમિત્યત આહ-અત્ર ચાતિશયાખ્યમિત્યાદિના ।
યદિહ ભેદે ઽભેદાદિરૂપાયા અતિશયોક્તિનિમિત્તભૂતં પ્રયોજકમતિશયાખ્યં ફલં તત્રાભેદાધ્યવસાયો, ન તુ ફલિનોઃ ।
તદિતમુપદર્શયતિ-તથા હીત્યાદિ ।
વદનાદીનાં યદ્વસ્તુવૃત્તસિદ્ધં સૌન્દર્યં તત્કવિસમર્પિતેન કમલાદિસૌન્દર્યેણ સહાભેદેનાધ્યવસિતં સદ્ભેદે ઽભેદાદિવચનસ્ય નિમિત્તં કમલમુખાદિકયોરભેદાધ્યવસાયો યોજયિતું શક્યઃ ।

તથાસતિ અવ્યાત્પિદોષઃ સ્યાદિત્યત આહ-અભેદે ભેદ ઇત્યાદિ ।
આદિશબ્દાત્ સમ્બન્ધે ઽસમ્બન્ધપરિગ્રહઃ ।
પ્રકારેષ્વિતિ ।
બહુવચનં તદવાન્તરભેદપરમ્ ।
અભેદે વાસ્તવે યદા ભેદકથનં ન હિ તદા ફલિનોરભેદાધ્યવસાયઃ ।
ફલં તુ તત્રાપ્યભેદેનૈવાધ્યવસીયત ઇત્યત આહ-અણ્ણં લડહત્તણઅં ઇત્યાદાવિતિ ।
અણ્ણં લડહત્તણઅમિત્યાદૌ હિ યત્ વસ્તુ તસ્મિદ્ધં લડહત્વં યચ્ચાન્યત્વેન કવિસમર્પિતં સાતિશયં, ન ખલુ તયોર્ભેદઃ કશ્ચિત્ ।
કિન્તુ સમાન્યપ્રજાપતિનિર્માણકવિસમર્પિતનિર્માણયોરેવ ફલિનોર્ભેદઃ ।
અયં ન્યાયઃસમ્બન્ધે ઽસમ્બન્ધઃ ઇત્યત્રાપિ સમ ઇત્યાહ-એવમન્યત્રેતિ ।
તત્રાપિ ખલુ "લાવણ્યદ્રવિણે"ત્યાદૌ વેધસો લાવણ્યર્દ્રવિણસમ્બન્ધે ઽપ્યસંબન્ધઃ કેવલં ન પુનસ્તન્વ્યા નૈસર્ગિકલાવણ્યકવિસમર્પિતવેધઃસમ્બન્ધિ લાવણ્યયોરસંબન્ધઃ ।
એવ "મસ્યાઃ સર્ગવિધા"વિત્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
નિયમતો લક્ષણભૂતમધ્યવસિતપ્રાધાન્યં ફલાભિપ્રાયેણૈવેત્યાહ-તદભિપ્રાયેણૈવેત્યાદિ ।
અથ કાર્યકારણલક્ષણપ્રકારે પુનર્વિવેચયિષ્યમાણો પૌનરુક્ત્યશઙ્કાં શમયિતુમાહ-પ્રકારપઞ્ચકેત્યાદિ ।
કાર્યતાશ્રયત્વાત્ તત્રાપિ સઙ્ગતિઃ પ્રપઞ્ચાર્થત્વાત્ નાનર્થક્યમિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
અભેદાધ્યવસાયો હિ ફલે ઽતિશયનામનિ ।
ન પુનઃ ફલિનોસ્તત્રાભેદો ન સિધ્યતિ ॥
અથાધ્યવસાયમૂલમલઙ્કારદ્વયં નિગમયન્ ધર્માન્તરમધિચિકીર્ષુરાહ-એવમધ્યવસાયાશ્રયેણેત્યાદિ ।
ગમ્યમાનૌપમ્યાશ્રયેષ્વપિ યન્ન્યાયાત્પ્રાધાન્યમર્હતિ તદ્દ્વયમધિકરોતિ-તત્રાપિ પદાર્થેત્યાદિના ।
તત્ર તુલ્યયોગિતાર્થં સૂત્રમ્ ।
ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વે પદાર્થગતત્વેન પ્રસ્તુતાનામપ્રસ્તુતાનાં વા સમાનધર્માભિસમ્બન્ધે તુલ્યયોગિતા
ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વે પદાર્થગતત્વેનેત્યધિકારદ્વયમ્, અન્યત્તુ લક્ષણં વ્યાચષ્ટે-ઇવાદ્યપ્રયોગ ઇત્યાદિ ।
પ્રાકરણિકાનામપ્રાકરણિકાનાં વેતિ વિષયદ્વયમ્ ।
ગુણક્રિયા ચેતિ ધર્મદ્વયમ્ ।
અત શ્ચાતુર્વિધ્યમનુસન્ધેયમ્ ।
પ્રાકરણિકેષુ ગુણાભૈસંબન્ધઃ, ક્રિયાભિસમ્બન્ધશ્ચ ।
અપ્રાકરણિકેષુ તથેતિ ।
સમાનગુણ ક્રિયાસંબન્ધો હિ તુલ્યયોગિ(તા) ।
તામિમાં નિરુક્તિમાવિષ્કરોતિ-અન્વિતાર્થેતિ ।
અન્વિતાર્થા અન્વર્થા ।
સજ્જેતિ ।
તામિમાં નિરુક્તિમાવિષ્કરોતિ-અન્વિતાર્થેતિ ।
અન્વિતાર્થા અન્વર્થા ।
સજ્જેતિ ।
દિનાનિ સજ્જાનામાતપત્રાણાં પ્રકરૈરઞ્ચિતાનિ ।
પદ્માનિ તુ સજ્જાતાનાં સુજાતાનાં પત્રાણામ્ ।
પાટલેત્યેકત્ક વર્ણાઃ, અન્વત્ર તુ પુષ્પમ્ ।
પ્રાકરણિકાર્થવિષયતાં ક્રિયાભિસંબન્ધં ચ દર્શયતિ-અત્ર ઋતુવર્ણનેત્યાદિ ।
ઋતુર્ગ્રીષ્મઃ ।
પ્રાકરણિકેષુ ગુણાભિસન્ધાયાહ-એવં ગુણે ઽપીતિ ।
યોગપટ્ટ ઇતિ ।

અત્ર તપઃ પ્રસ્તાવાદ્યોગપટ્ટાદીનાં પ્રકૃતત્વમ્ ।
ઉચિતત્વં ગુણસ્વભાવાભિમાનરૂપતયાભિસંબધ્યતે, યદ્યુચિતાનિ તદુચ્યતામિત્યાક્ષેપાત્ ।
અનેન ગુણક્રિયયોર્ભાવાભાવાભિમાનરૂપં વૈચિત્ર્યમપ્યાસૂત્રિતમ્ ।
ધાવત્ત્વવશ્વેતિ ।
અશ્વપૃતનાયાઃસકાશાત્ ગૂર્ઞ્જરનૃપસ્ય ભગ્રસ્ય મુખે પતિતં રજઃ ।
કયાપિ સાનુકમ્પયા તન્વ્યા પ્રમૃષ્ટમ્ ।
યશસ્તુ તવાસિલતયા ।
અપ્રાકરણિકવિષયં ક્રિયાભિસંબધં દર્શયતિ-અત્ર ગૂર્જરં પ્રતીત્યાદિ ।
ગૂર્જરાપેક્ષયાહિકયાપીતિ નિર્દેશાત્ તન્વ્યા અપ્રાકરણિકત્વમ્ ।
અસિલતાયાસ્તુ વર્ણ્યનાયકવિષયતયા ।
ત્વદઙ્ગેતિ ।
ત્વદઙ્ગમાર્દવં પશ્યતઃ સર્વસ્યૈવ ચિત્તે માલત્યાદીનાં કઠોરતાવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર માલત્યાદિષુ અપ્રાકરણિકેષુ કઠોરત્વગુણાભિસંબન્ધઃ ।
તુલ્યયોગિતાં નિગમયતિ-એવમેષેતિ ।
પ્રકૃતેષ્વથવાન્યેષુ જ્ઞાતવ્યા તુલ્યયોગિતા ।
ગુણક્રિયાભિસમ્બન્ધાત્ સમાનાદન્વિતાર્થિકા ॥
અથ સઙ્ગતિપુરસ્કારેણ દીપકં પ્રસ્તૌતિ-પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોઃ ઇત્યાદિ ।
અથ સૂત્રમ્-
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં તુ દીપકમ્
સમાનધર્માભિસંબન્ધ ઇત્યનુષજ્યતે ।
અધિકારમનુસ્મારયન્ વ્યચષ્ટે - ઓપમ્યસ્યેત્યાદિના ।
ઇહ પ્રાકરણિકાઃ અપ્રાકરણિકાશ્ચોપાદીયન્તે ।
તેષ્વેકતરત્રોપાત્તઃસાધારણો ધર્મો ઽન્યત્રોપકરોતિ ।
અતો દીપનરૂપાદુપકારાત્ દીપસદૃશો ઽયમિતિ કૃત્વા દીપકમિદમ્ ।
તદિદમુક્તમ્-પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકેત્યાદિના ।
ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વં પ્રાગ્વદેવેત્યાહ-તત્રેવાદ્ય પ્રયોગાદિત્યાદિ ।
યશ્ચાત્રોપમાનોપમેયભાવઃ સ તુલ્યયોગિતાતો વિલક્ષણ ઇત્યાહ-સ ચેત્યાદિ ।
વાસ્તવઃ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકનિમ્નત્વાત્ ।
પૂર્વત્ર તુલ્યયોગિતાયામ્ ।
વૈવક્ષિકઃ વિવક્ષયા કૢત્પઃ ।
વૈવક્ષિકત્વેહેતુઃ - શુદ્ધપ્રાકરણિકેત્યાદિ ।
શુદ્ધપ્રાકરણિકત્વે હિ ઉપમાનત્વં વાસ્તવમ્ ।
શુદ્ધાપ્રાકરણિકત્વે તૂપમેયત્વમ્ ।
તદિદં વિશદીકરોતિ-પ્રાકરણિકત્વેત્યાદિના ।
નનુ પ્રતિસ્વં ક્રિયાસમ્બન્ધે કથં પદાર્થગતં ઇત્યત આહ-અનેકસ્યૈકક્રિયેત્યાદિ ।
સમ્બધ્યમાનધર્મસ્યૈકત્વાત્પદાર્થત્વોપચરણમિત્યર્થઃ ।
અતો વાક્યાર્થગતત્વે વાસ્તવે ત્રૈવિધ્યમુપપદ્યત ઇત્યાહ-વસ્તુતસ્ત્વિત્યાદિ ।
રેહૈ ઇતિ ।
રાજતે મિહિરેણ નભો રસેન કાવ્યંઃ સરેણ યૌવનમ્ ।
અમૃતેન ધુનીધબસ્ત્વયા નરનાથ ભુવનમિદમ્ ॥

ધુની સરિદ્ધવઃ પતિઃ, સાગર ઇત્યર્થઃ ।
ઇદં ક્રિયાયાઃ આદિવાક્યગતત્વાદાદાદિદીપકમ્ ।
સંચારેતિ ।
નિલયો ગૃહમ્ અસ્તમયશ્ચ ।
પલ્લવરાગો માણિક્યવિશેષઃ યોગાઢરાગઃ(?) ।
ઇદમપ્યાદિદીપકમ્ ।
ક્રિયાયાઃ પ્રથમ પદત્વમ્ તન્ત્રમિતિ દ્યોતયિતુમ્-(યથા વેતિ) ।
(વિસમઅઓ)ઇતિ ।
એતન્મધ્યદીપકમ્ ।
(બોલે ઇ)ઇતિ મધ્યે વાક્યે ક્રિયાવિનિવેશાત્ ।
કિવણાણેતિ ।
કૃપણાનાં ધનં નાગાનાં ફણામણિઃ કેસરાણિ સિંહાનામ્ ।
કુલપાલિકાનાં ચ સ્તનૌ કુતઃસ્પૃશ્યન્તે ઽમૃતાનામ્ ॥
જીવિતાન્ન (જીવિતાં ન?) સ્પૃશ્યન્તે ઇત્યર્થઃ ।
ક્રિયાદીપકત્રયં નિગમયતિ-એવ-મેકેતિ ।
અનયૈવનીત્યા કારકદીપકં ઉદાહર્તુમાહ-અત્ર ચ યથેત્યાદિ ।
સાધૂનામિતિ ।
કારકદીપકત્વં વિકૃણોતિ અત્રોપકરણાદિતિ ।
માલાદીપકં તુ પ્રસ્તાવાન્તરે ભવિષ્યતીત્યાહ-છાયાન્તરેણ ત્વિતિ ।
દીપકં વાસ્તવૌપમ્યં પ્રકૃતાપ્રકૃતાશ્રયમ્ ।
આદિમધ્યાન્તવાક્યેષુ ક્રિયાકારકભેદતઃ ॥
અથ વાક્યાર્થગતત્વેન પ્રતિવસ્તૂપમાં સૂત્રયતિ-
વાક્યાર્થગતત્વેન સામાન્યસ્ય વાક્યદ્વયે પૃથઙ્નિર્દેશ પ્રતિવસ્તૂપમા
સઙ્ગતિમાહ-પદાર્થારબ્વેતિ ।
ઇહ નાનાલઙ્કાર શઙ્કામપનેતું વિષયં વિભજતિ-તત્ર સામાન્યધર્મસ્યેત્યાદિ ।
ઇત્તા(ઇવા?)દિકમુપાદાય સામાન્યધર્મસ્ય સકૃન્નિર્દેશ ઉપમાયામેવોદાહૃતં ઽપ્રભામહત્યાશિખયેવ દીપઽ ઇતિ ।
ઇવાદિકમુપાદાયવસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાસકૃન્નિર્દેશે ઽપિ સૈવ ઽયાન્ત્યા મુહુર્વલિતકન્ધરમાનનં તદાવૃત્ત વૃન્તશતપત્રનિભઽમિતિ ।
ઇવાદિકમનુપાદાય યથા સકૃન્નિર્દેશસ્તદા પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં સમસ્તત્વે દીપકં, તથૈવ વ્યસ્તત્વે તુલ્યયોગિતા ।
તદુભયમપિ સમનન્તરમેવ દર્શિતમ્ ।
અસકૃન્નિર્દેશેતુ દ્વયી ગતિઃ-શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં, બિમ્બપ્રતિબિમ્બો વા ।
શુદ્ધસામાન્યત્વં નામ સમ્બન્ધિભેદમાત્રાદ્ધર્મસ્ય પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
તથા ઇવાદ્યનુપાદાને પ્રતિવસ્તૂપમા ।
પ્રતિવસ્તૂપમાંનિર્વક્તિ-વસ્તુશબ્દસ્યેત્યાદિ ।
વસ્તુશબ્દ ઇહ વાક્યાર્થપરઃ ।
ઉપમા તુ સામ્યમ્ ।
પ્રતિવાક્યાર્થં ભવતીત્યન્વર્થાશ્રયણા ।
નનુ યદિ ધર્મસ્યાસકૃન્નિર્દેશરૂપં શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં તદા કિં પર્યાયાન્તરેણેત્યત આહ-કેવલં કાવ્યેત્યાદિ ।
ઉદ્દેશપ્રતિનિર્દેશભાવાભાવે યદા તસ્યૈવ પુનરુપાદાનં, તદા પર્યાયાન્તરાભાવે અનવીકૃતદોષઃ સ્યાત્ ।
અતઃ પર્યાયાન્તરેણ પૃથઙ્નિર્દેશેઃ ઇતિ કાવ્યસમયઃ ।
સો ઽયં પ્રતિવસ્તૂપમાવિષયઃ ।

અથ ધર્મ્યપેક્ષો બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો યદા, તદા દૃષ્ટાન્તો વક્ષ્યત ઇત્યાહ-દ્વિતીયપ્રકારેત્યાદિ ।
સાદૃશ્યાધિકારમનુસ્મારયતિતદેવમૌપમ્યેત્યાદિ ।
ચકોર્ય ઇતિ ।
આવન્ત્યઃ અવન્તીપ્રભવાઃ ।
ધર્મસ્ય શુદ્ધસામાન્યરૂપતાં પર્યાયાન્તરત્વં ચ દર્શયતિ-અત્ર ચતુરત્વમિત્યાદિ ।
વિચ્છિત્ત્યન્તરાયાહ-ન કેવલમિત્યાદિ ।
લાઘવાય પ્રાગુદાહરણમેવ વૈધર્મ્યેણ દર્શયતિ-વિનાવન્તીરિતિ ।
અસકૃદ્ધર્મનિર્દેશાદિવાદેરનુપગ્રહાત્ ।
પ્રતિવસ્તૂપમાજ્ઞેયાપ્રતિવાક્યાર્થસામ્યતઃ ॥
અથ દૃષ્ટાન્તં સૂત્રયતિ-
તસ્યાપિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બતયા નિર્દેશે દૃષ્ટાન્તઃ
વ્યાચષ્ટે-તસ્યાપિ ન કેવલમિત્યાદિ ।
પ્રતિવસ્તૂપમાન્યાયેન દ્વૈવિધ્યમાહ-અયમપીતિ ।
અબ્ધિર્લઙ્ઘિત ઇતિ ।
ગુરુકુલાક્લિષ્ટઃ નિત્યોપાસનેન તદેકશરણીભૂતઃ ।
અત્ર બહૂનાં વાનરભટૈઃ મન્થાચલેન સહધર્મ્યપેક્ષો બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
દિવ્યવાગુપાસનસ્ય અબ્ધિલઙ્ઘનેન ગુરુક્લિષ્ટત્વસ્યા પાતાલનિમગ્રત્વેન ચ ધર્માપેક્ષઃ ।
નનુ જાનાતિ જાનીત ઇતિ જ્ઞાનસ્ય પૃથઙ્નિર્દેશાત્ કથમિદં દૃષ્ટાન્તોદાહરણમિત્યત આહ-અત્ર યદ્યપીત્યાદિ ।
નૈતન્નિબન્ધનમિતિ ।
ન હિ જ્ઞાનનિબન્ધનં ઔપમ્યં વિવક્ષિતં, જ્ઞાનસ્યોપચારાત્ ।
યત્ર તુ વિવક્ષા તત્ર ન કિઞ્ચિન્ન્યૂનમિત્યત આહ-યન્નિબન્ધનં ચેત્યાદિ ।
ઇદં સાધર્મ્યે ।
કૃતઞ્ચેતિ ।
ત્વયા મનસિ ગર્વાભિમુખે કૃતે તત્ક્ષણમેવ દ્વિષો નિહતા ઇત્યર્થઃ ।
દ્વૌ ચકારૌ ક્રિયયોરેક રૂપકાલતામાહતુર્યતઃ ।
વૈધર્મ્યેણ પ્રતિબિમ્બનં નિદર્શયતિ-અત્ર નિહિતત્વાદેરિત્યાદિ ।
નિહતત્વં ગર્વાભિમુખીકરણં ચ અન્વયમુખેન ઉક્તમ્ ।
તમઃસ્થાનં ઉદયાદ્રિમૌલિત્વં ચ વ્યતિરેકમુખેન ।
ન યાવદિત્યુપન્યાસાત્ ।
અતો વૈધર્મ્યેણ પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
બિમ્બાનુબિમ્બન્યાયેન નિર્દેશે ધર્મધર્મિણોઃ ।
દૃષ્ટાન્તાલઙ્કૃતિર્જ્ઞેયા ભિન્નવાક્યાર્થસંશ્રયા ॥
નિદર્શનાં સૂત્રયતિ-
સંભવતાસંભવતા વા વસ્તુસમ્બન્ધેન ગમ્યમાનં પ્રતિબિમ્બકરણંનિદર્શના
સઙ્ગતિમાહ-પ્રતિબિમ્બેતિ ।
વ્યાચષ્ટે-તત્ર ક્વચિદિત્યાદિ ।
વસ્તુસમ્બન્ધો વાક્યાર્થસમ્બન્ધઃ ।
ઇત્થમિયં દ્વિધા-સમ્ભવદ્વસ્તુસમ્બન્ધા, અસમ્ભવદ્વસ્તુસમ્બન્ધાચેતિ-ચૂડામણીતિ ।
યો ગિરિરાગતં અભ્યાગતં રવિં સતાં આતિથેયી અતિથિસત્કૃતિઃ કાર્યેતિ બોધયન્ ધત્તે ।
યોજયતિ-અત્ર બોધયન્ધત્ત ઇતિ ।

બો ધનસમર્થસ્ય આચારોગિરૌ પ્રયિક્તઃ તસ્યાચેતન્ત્વે ઽપિ કારીષો ઽગ્રિરધ્યાપયતીતિવત્ ગિરિઃ ગૃહમેધિનો બોધનક્રિયાસમર્થાન્ કરોતીતિ તત્સામર્થ્યાચરણો ણિચઃ પ્રયોગાત્ સમ્ભવતિ વસ્તુસમ્બન્ધઃ ।
અવ્યાત્સ ઇતિ ।
સ શિવો ઽવ્યાદિત્યર્થઃ ।
યસ્યેન્દુઃ સ્મરચાપલીલાં સ્પૃશતિ ।
અત્રાન્યસમ્બન્ધિન્યા લીલાયા અન્યેન સ્પર્શાસંભવાત્ ઇયમસંભવદ્વસ્તુસમ્બન્ધા ।
નનુ તર્હિ અસઙ્ગતિરેવ સ્યાદિત્યત આહ-લૌલાસદૃશીં લીલામિત્યાદિ ।
લક્ષણાશ્રયણાદદૂરવિપ્રકર્ષમ્ ।
વૈચિત્ર્યાન્તરાયાહ-એષાપીત્યાદિ ।
સમનન્તરેદાહૃતાયામેકક્રિયાભિસમ્બન્ધાત્ પદાર્થવૃત્તિતા ।
ત્વત્પાદેતિ ।
નખરત્નાનાં નિસર્ગશોણાત્વાત્ અલક્ત(ક)માર્જનમેવ પાણ્ડુરીકરણં ન ભવતિ યતઃ અત્ર યેષાં દૃષ્ટાન્તધીઃ તે મન્દા ઇત્યાહ-કેચિદિત્યાદિ ।
વાક્યાર્થનૈરપેક્ષ્યે દૃષ્ટાન્તઃ ।
સાપેક્ષત્વે તુ નિદર્શનેત્યાહ-યત્ર તુ પ્રકૃત ઇત્યાદિ ।
સામાનાધિકરણ્યે નાધ્યરોપ્યત ઇતિ વાક્યૈકતાશ્રયણેન એકક્રિયાન્વયાત્ પ્રકૃતાન્તઃ પાતિત્વં નીયત ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર વાક્યે પ્રકૃતાપ્રકૃતવાક્યયોઃ સમ્બન્ધાનુપપત્તિમૂલા નિદર્શનૈવેત્યર્થઃ ।
યત્રાપ્યનતિસ્ફુટં સાપેક્ષત્વં દૃષ્ટાન્તધીર્માભૂદિતિ ઉદાહરણેન દર્શયતિ-એવં ચશુદ્ધાન્તેત્યાદિ ।
આશ્રમવાસિનો જનસ્ય શુદ્ધાન્તદુર્લભં વપુર્યદીતિ યચ્છ્રબ્દ ઉત્તરવાક્યે તર્હિદૂરીકૃતા ઇતિ તચ્છ્રબ્દ મુત્થાપયતિ ઇતિ વાક્યાર્થયોઃ સાપેક્ષત્વાન્નિદર્શનૈવ ઇયમ્ ।
તદેતદાહ-ઉક્તન્યાયેનેતિ ।
અથ વૈચિત્ર્યાન્યરાયાહ-ઇયં ચ સામાન્યૈનૈવેત્યાદિ ।
સામાન્યેન વાક્યાર્થયોપસંબન્ધાત્ પ્રતિપાદનં વૈચિત્ર્યાનતરોપોદ્ધાતઃ ।
વૈચિત્ર્યાન્તરં વિવેચયતિ-ઉપમેયવૃત્તસ્યેત્યાદિ ।
શુદ્ધાન્તદુર્લભમિત્યાદૌ હિ ઉપમેયવૃત્તે ઽધ્યારોપિતસ્ય ઉપમાનવૃત્તસ્યામ્ભવઃ ।
અથૈતદ્વિપર્યયો ઽપિ - વિયોગ ઇતિ ।
વિયોગેન નિમિત્તેન પાણ્ડરીભૂતાનાં નારીણાં ગણ્ડતલેયઃ પાણ્ડિમાસખર્જુરી મઞ્જરીગર્ભરેણુષ્વલક્ષ્યતેત્યત્ર ઉપમેયવૃત્તસ્ય ગણ્ડપાણ્ડિમ્રો મઞ્જરીગર્ભરેણુરૂપ ઉપમાનવૃત્તેર્લક્ષ્યત્વાસંભવાત્ ઉપમા પ્રતીયતે ।
તદેતદાહ-અત્ર ગણ્ડતલમિત્યાદિ ।
અસ્યૈવ ચ પ્રકારસ્ય વૈચિત્ર્યાન્તરાયાહ-એષ પ્રકાર ઉપમેયવૃત્તસ્ય ઉપમાનવૃત્તે ઽન્વયાસંભવલક્ષણામ્ ।
મુણ્ડસિરેતિ ।
મણ્ડશિરસિ બદરફલં બદરોપરિ બદરં સ્થિરન્ધારયસિ ।
દ્વિગુચ્છ્રાયસે આત્મા મૂઢઃ છ્રેકાશ્છ્રલ્યન્તે ॥
છ્રેકા વિદગ્ધાઃ ।
છ્રલ્યન્તે છલં નીયન્તે ।
અત્ર છ્રેકછ્રલનહેતોર્નષ્ફલદુઃસઙ્ઘટમૂઢકાર્યપરમ્પરાલક્ષણસ્ય પ્રતીયમાનસ્ય ઉપમેયવૃત્તસ્ય બદરધરણાદાવુપમાનવૃત્તે ઽન્વયાસંભવઃ ।
સ ચ પરસ્પરસવ્યપેક્ષત(યા)પડ્ક્ત્યવસ્થાનત્ શૃઙ્ખલાન્યાયેન સ્થિતઃ ।
મિથો ઽનપેક્ષપડ્ક્ત્યવસ્થાનલક્ષણાયા માલારૂપેણાપિ સંભવતીત્યાહ-ઇયમપીતિ ।
અપિશબ્દો ભિન્નક્રમઃ ।
માલયાપિ ભવન્તીત્યર્થઃ ।
અરણ્યેતિ અરણ્યરુદિતં કૃતં તાદૃશોદુઃખાતિભારસ્ય દુઃખભાગિજનમન્તરેણ અનુભૂતત્વાત્ ।
શવશરીરમુદ્વર્તિતં અગરુચન્દના દિનાનુલિત્પમ્ ।
તથાવિધસ્ય સંસ્કારસ્ય તસ્ય વા સ્વસ્ય વા અન્યેષાં વા ભોગાયોગાત્ ।
સ્થલે ઽબ્જમવરોપિતં ભુવનલાલનીયસ્ય વસ્તુનો ઽપત્વાત્ ।

સુચિરમિતિ પ્રતિવાક્યમન્વીયતે ।
ઊષરે વર્ષિતં નૈરર્થક્યનૈષ્ફલ્યયોરુદ્વેલત્વાત્ ।
શ્ચપુચ્છ્રમવનામિતં ચિરસંસ્કારાધાને ઽપ્ય નાહિતંસંસ્કારત્વાત્ ।
બધિરકર્ણજાપઃ કૃતઃ ।
જાપઃ ઉપાંશુરહસ્યોક્તિઃ ।
અપાત્રમિતિ જ્ઞાત્વૈવ દુરુત્કણ્ઠયા સમારમ્ભાત્ ।
અન્ધમુખમણ્ડના કૃતા તસ્ય અનુપયોગાદન્યેષાં વિડમ્બનાસ્પદત્વાત્ ।
અબુધો જનઃ સેવિતો યદિતિ વાક્યાર્થેન વિશેષિતો યચ્છબ્દઃ પ્રધાન વાક્યાર્થભૂતા(મ્) ક્રિયા (મુ)પગૃહ્ણાતિ ।
યદબુધજનસેવનં તદરણ્યરુદિતાદિકરણામિત્યુપમેયવૃત્તસ્ય ઉપમાનવૃત્તે ઽધ્યારોપિતસ્ય અન્વયાસંભવો માલયાવતિષ્ઠતે ।
અથ શાબ્દોપાદાનાં વિનાપિ અર્થાક્ષેપાદેવ નિદર્શનાવૈચિત્ર્યં ભવતીત્યાહ-ક્વચિત્પુનરિત્યાદિ ।
નિષેધો હિ પ્રાત્પિપૂર્વક એવેતિ પ્રાત્પિમાક્ષિપતિ ।
નિષેધાક્ષિત્પાયાઃ પ્રાપ્તેઃ સમ્વન્ધાનુવપપત્તિરપિ ક્વચિન્નિદર્શનાબીજમિત્યર્થઃ ।
તદા(ની મિય)માર્થીતિ ભાવઃ ।
ઉત્કોપ ઇતિ ।
અત્ર પદ્ભ્યાં હંસગતિર્મુક્તેતિ ત્યાગરૂપનિષેધબલાત્ પાદયોર્હસગતિપ્રાત્પિરાક્ષિત્પા ।
સા સાક્ષાત્સમ્બદ્ધુમશક્તા સાદૃશ્યમવગમયતિ ।
તદેતદાહ-અત્ર મુક્તેતીત્યાદિ ।
સમ્ભવદ્વસ્તુસમ્બન્ધો ઽસમ્ભવદ્વાવબોધયેત્ ।
પ્રતિબિમ્બં યદિ તદા નિર્જ્ઞાતવ્યા નિદર્શના ॥
બિમ્બાનુબિમ્બાર્થતયા વાક્યયોઃ પ્રકૃતાન્વયોઃ ।
સ્યાન્નૈરપેક્ષ્યે દૃષ્ટાન્તઃ સાપેક્ષત્વે નિદર્શના ॥
ઇત્થમભેદપ્રાધાન્યાધિકારનિપાતિનો ઽલઙ્કારાઃ વિવેચિતાઃ ।
અથ ભેદપ્રાધાન્યેન વ્યતિરેકં સૂત્રયતિ-
ભેદપ્રાધાન્યે ઉપમાનાદુપમેયસ્યાધિક્યે વિપર્યયે વા વ્યતિરેકઃ
ભેદપ્રાધાન્યે સાધર્મ્ય ઇત્યનુષજ્યતે ।
ભેદપ્રાધાન્યં વ્યતિરેકસ્યોક્તચરમનુસ્મારયન્ અધિકરોતિ - અધુનેત્યાદિ ।
ભેદમસમ્ભવવૈચિત્ર્યદ્વયં પ્રભેદબીજત્વેન ઉટ્ઘાટયતિ-ભેદો વૈલક્ષણ્યમિત્યાદિ ।
વિપર્યયશબ્દાત્ મિથ્યાજ્ઞાનભ્રમો મા ભૂદિત્યાહ-વિપર્યયો ન્યૂનગુણત્વમિતિ ।
દિદ્દક્ષવ ઇતિ ।
અત્ર નીલોત્પલિની વિકાસાપેક્ષયાક્ષિસહસ્રપક્ષ્મલતાયા અધિકગુણત્વમ્ ।
ક્ષીણઃ ક્ષીણો ઽપીતિ ।
અત્ર અનિવર્તિનો યૌવનસ્ય ક્ષયિણો ઽપિ ભૂયો ઽભિવર્ધિતશશિવ્યપેક્ષયા ન્યૂનગુણત્વમ્ ।
તદેતદુભયં યોજયતિ-અત્ર વિકસ્વરેત્યાદિના ।
ભેદપ્રધાને સાધર્મ્યે વ્યતિરેકો વિધીયતે ।
આધિક્યાદુપમેયસ્ય ન્યૂનત્વાદ્વોપમાનતઃ ॥
સર્હેક્તિં સૂત્રયતિ-
ઉપમાનોપમેયયોરેકસ્ય પ્રાધાન્યનિર્દેશે ઽપરસ્ય સહાર્થસમ્બન્ધે સહોક્તિઃ
અધિકારમનુસ્મારયન્ સામગ્રીમસ્યા વિવિનક્તિ-ભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યેવેત્યાદિના ।
નનુ સહાર્થ તયા તુલ્યકક્ષ્યયોઃ કથં ભેદપ્રધાનતેત્યત આહ-ગુણપ્રધાનભાવેત્યાદિ ।
સત્યમ્ ।

સહાર્થસામર્થ્યાત્ સાધર્મ્યમેવાત્ર ।
ભેદપ્રાધાન્યં તુ વ્યતિરેકનયેન સાધાર્મ્યભિત્તિ કમિહ ન ભવતિ અપિ તુ ગુણા પ્રધાનભાવભિત્તિકમિતિ યાવત્ ।
નનુ સમાનયોગત્વે ગુણપ્રાધાનભાવો ઽપિ કીદૃગીત્યત આહ-સહાર્થપ્રક્તેતિ ।
સહાર્થો હિ તૃતીયાં તં ગુણત્વેન પ્રયોજયતિ ।
નનુ સહાર્થત્વે ક ઉપમાનોપમેયભાવ ઇત્યત આહ-ઉપમાનોપમેયત્વં ચેત્યાદિ ।
તદ્ધિ તૃતીયાન્તસ્ય વિશેષણત્વાદુપમાનત્વં વિવક્ષ્યતે ।
ઇતરસ્ય તુ વિશેષ્યત્વાદુપમેયત્વમ્ ।
અતો વૈવક્ષિકમેવ ન તુ વાસ્તવમિતિ ભાવઃ ।
અવાસ્તતત્વે હેતુમાહ-દ્વયોરપીત્યાદિ ।
નનુ દ્વયોઃ પ્રાકરણિકત્વમેવાપ્રાકરણિકત્વમેવ વેતિકિં નિયામકમિત્યત આહ-સહાર્થસામર્થ્યાદિતિ ।
નનુ તર્હિ વૈવક્ષિકત્વે કતરત્ કેન રૂપેણ વિવક્ષ્યતામિત્યત આહ-તૃતીયાન્તસ્યેત્યાદિ ।
નનુ પ્રધાનમપિ તૃતીયાન્તેન નિર્દેશમર્હતીત્યત આહ-શાબ્દશ્ચેતિ ।
સહશબ્દો હિ નિયમેન તૃતીયાન્તસ્ય શાબ્દગુણત્વં કલ્પયતિ ।
ઇતરસ્ય તુ પ્રાધાન્યમ્ ।
તર્હિ અર્થાપેક્ષયા કા સ્થિતિરિત્યત આહ-વસ્તુતસ્ત્વિતિ ।
ગુણસ્યાપિ પ્રાધાન્યં, પ્રધાનસ્યાપિ ગુણત્વં વિપર્યયઃ ।
અપિશબ્દાદનવસ્થિતિરપિ ।
એવં ન્યાયક્રમે સ્થિતે ઽપિ વિશેષો ઽન્યો ઽસ્યાઃ પ્રયોજક ઇત્યાહ-તત્રાપીત્યાદિ ।
અતિશયોક્તિરપિ ન સાકલ્યેન અસ્યા મૂલમિત્યત આહ-સા ચેત્યાદિ ।
કાર્યકારણપ્રતિનિયમવિપર્યયો ઽત્ર તુલ્યકાલતા ન તુ કાર્યસ્ય પૂર્વકાલતા સહાર્થત્વાત્ ।
અભેદાધ્યવસાયસ્તુ દ્વિધા ભવતીત્યાહ-અભેદાધ્યવસાયશ્ચેત્યાદિ ।
તેનેયં ત્રિવિધોપક્ષિત્પા ।
વૈચિત્ર્યાન્તરમુપક્ષિપતિ-સાહિત્યં ચાત્ર્યેત્યાદિ ।
કર્તૃકર્માદિ સાહિત્યનિબન્ધનેનાપિ પ્રાભેદેન પ્રથત ઇતિ યાવત્ ।
ક્રમેણોદાહરણાનિ ।
ભવદપરાધૈરિતિ- અત્રાપરાધાનાં તૃતીયાન્તત્વાદ્ગુણતા ।
સન્તાપસ્ય પ્રથમાન્તત્વાત્પ્રધાનતા ।
અતો ગુણપ્રધાનભાવ નિબન્ધનૈવાત્ર ભેદપ્રધાનતા, ન પુનર્વૃદ્ધિક્રિયાનિબન્ધના ।
સ ચ ગુણપ્રધાનભાવઃ સહાર્થપ્રયુક્તઃ ।
દ્વયોશ્ચ પ્રાકરણિકત્વાદુપમાનોપમેયભાવો વૈવક્ષિકઃ ।
અપરાધાનાં ચ તૃતીયાન્તત્વાત્ વિશેષણાનામુપમાનત્વં નિયતમપરાધા યથા વર્ધન્ત ઇતિ ।
સન્તાપસ્ય તુ પ્રધાનત્વાદુપમેયત્વં સન્તાપસ્તથા વર્ધત ઇતિ ।
સ ચાયં ગુણપ્રધાનભાવઃ શાબ્દઃ ।
અર્થં વ્યપેક્ષ્ય તુ સન્તાપ એવ (ઇવ)અપરાધા વર્ધન્ત ઇત્યપિ પ્રાપ્તેઃ ।
ન્યાય ક્રમો ઽયં ઉદાહરણાન્તરેષ્વપિ યોજનીયઃ ।
અત્ર કાર્યકારણસમકાલત્વલક્ષણાતિશયોક્તિર્મુલમિતિ દર્શયતિ-અત્રાપરાધાનામિત્યાદિ ।
અસ્તં ભાસ્વાનિતિ-સંહ્રિયન્તાં વિપ્રકીર્ણાનિ એકીક્રિયન્તામિત્યર્થઃ અત્ર શ્લેષાભિત્તિકાભેદાધ્યવસાયરૂપા મૂલમિતિ દર્શયતિ-અત્રાસ્તઙ્ગમનમિત્યાદિ ।
અસ્તમ્ એકદા ગિરિઃ અન્યદાત્વવસાદ ઇત્યુભયાર્થત્વમ્ ।
કુમુદદલૈરિતિ-અત્ર પુનઃ અશ્લેષભિત્તિકાભેદાધ્યવસાયરૂપમૂલમિતિ દર્શયતિ-અત્ર વિઘટનમિત્યાદિ ।
એવમતિશયોક્તિમૂલત્વાદિલક્ષણો યો વિશેષઃ તદભાવે સહોક્તિમાત્રં નાલઙ્કાર ઇતિ વ્યુત્પાદયતિ-એતદ્વિશેષેતિ ।

પ્રત્યુદાહરતિ-અનેન સાર્ધમિતિ ।
કર્તૃસાહિત્યલક્ષણં વૈચિત્ર્યમપ્યેષ્વેવ દર્શિતમિત્યાહ-એતાન્યેવેતિ ।
એષુ હિ સન્તાપાપરાધાદિ કર્તૃસાહિત્યમ્-દ્યુજન ઇતિ ।
દ્યુજના દેવાઃ ।
દ્યુજનસ્ય મૃત્યુના સહ મનોરથાવાત્પિઃ દૈત્યબલક્ષયઃ ।
અત્ર કર્મસાહિત્યં દર્શયતિ-અત્ર કરોતિક્રિયેત્યાદિ ।
દ્યુજનમૃત્યોઃ આત્પિક્રિયાપેક્ષયા કર્તૃત્વે ઽપિ તસ્યોપસર્જનત્વાત્ નેહ કર્તૃસાહિત્યમ્ ।
યા તુ (ચક્ર ઇતિ)પ્રધાનભૂતા કરોતિક્રિયા તદપેક્ષયા કર્મત્વાત્કર્મસાહિત્યમેતદિતિ યાવત્ ।
એવં કરણાદિસાહિત્યવૈચિત્ર્યમુન્નેયમ્ ।
અથ પુનર્વૈચિત્ર્યાયાહ-ઇયં ચેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષિત્પમિતિ ।
ધનુષ ઉત્ક્ષેપઃ જ્યાવન્ધસઙ્ઘટ્ટનમ્ ।
આસ્ફાલનમાકર્ષઃ ।
શિલીમુખમોક્ષ ઇત્યાદિ ક્રમિકાણિ ધાનુષ્કકર્માણિ ।
તત્રા કર્ષણમાત્રાન્તં પરિપણાનાત્તાવન્ત્યેવોપવર્ણિતાનિ ।
તત્રાતિવત્સલસ્ય કૌશિકસ્ય પુલકાનાં ધનુરુત્ક્ષેપસમ સમયમુત્ક્ષેપઃ, મત્સરગ્રસ્તત્વાત્ ઉત્ક્ષેપમાત્રા પરિતોષિતાનાં ભૂપાનાં ધનુર્નતિ(સમ)સમયં મુખનતિઃ ।
પરિપણતાકર્ષણસ્ય જનકસ્ય નત્યન્તં સંશયાનુવૃત્તેઃ ।
જ્યાસ્ફાલનસમસમયં સંશયબુદ્ધ્યાસ્ફાનમ્ ।
વૈદેહ્યાઃ પુનઃ પરિપણનસિદ્ધ્યન્તમનાકૃષ્ટમનઃસમાકર્ષસમસમ(યં)મ(નઃ)સમાકર્ષઃ ।
ભાર્ગવાહઙ્કૃતિકન્દલસ્ય તુ ધનુર્ભઙ્ગાન્તમભગ્રસ્ય ભઙ્ગસમસમયં ભઙ્ગઃશ્રીમતા રામચન્દ્રેણાકારીતિ સમન્વયાત્ કર્મસાહિત્યમિહ માલાત્વેનાવતિષ્ઠતે ।
એવમન્યદપિ માલાત્વેન જ્ઞેયમ્ ।
ગુણપ્રાધાનભાવો યઃ શાબ્દસ્તેન ભિદોત્કટા ।
સંશ્રિતાતિશયોક્તિં ચ સહોક્તિઃસમયોર્મતા ॥
અથ વિનોક્ત્યૌ સઙ્ગતિમાહ-સહોક્તિપ્રતિભટેત્યાદિ-પ્રતિભટભૂતાં પ્રતિયોગિભૂતામ્ ।
તત્ર સૂત્રમ્-
વિના કઞ્ચિદન્યસ્ય સદસત્ત્વાભાવો વિનોક્તિઃ
વ્યાચષ્ટેસત્ત્વસ્યેત્યા(દિ) ।
(વ્યત્યયેનાભાવશબ્દાર્થૌ)પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યેતે ।
શોભનત્વાભાવો ઽશોભનત્વં તત્ત્વાભાવઃ શોભનત્વમિતિ ।
કઞ્ચિદર્થં વિના યત્ર શોભનત્વં નાસ્તિ સૈકા વિનોક્તઃ ।
યત્ર ત્વશોભનત્વં નાસ્તિ સાન્યેતિ દ્વિરૂપેયમિત્યર્થઃ ।
નનુ કસ્મિંશ્ચિત્ તત્ત્વાસત્વે ઇત્યેતાવતૈવ પર્યાત્પૌ (કિં?)નિષેધદ્વયાશ્રયણગૌરવેણોત્યત આહ-અત્ર ચેત્યાદિ ।
અન્યનિવૃત્તિપ્રયુક્તેતિ ।
અન્યનિવૃત્તિશ્ચેત્ સદસત્ત્વનિવૃત્તિં ન પ્રયોજયતિ ।
તદા ન વિનોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
ન હ્યસ્મિન્ સતિ તત્ત્વમસત્ત્વંવેત્યુક્તૌ વિચ્છિત્તિઃ કાચિત્ ।
અતો ઽન્યનિવૃત્તિપ્રયુક્તા સદસત્ત્વનિવૃત્તિરેવ વિનોક્ત્યલઙ્કારઃ ઇતિ ભાવઃ ।
અસ્મિન્સતિ સત્ત્વમસત્ત્વં ચેતિ વસ્તુવિધિઃ , સત્ત્વલઙ્કારફલત્વેન પ્રાત્પે પ્રકાશ્યત ઇત્યાહ-એવં ચાન્યનિવૃત્તાવપિ ઇત્યાદિ ।
દ્વિરૂપાયા અપિ પરિપાટ્યોદાહરણં - વિનયેતિ ।
અત્ર વિનયશશિસત્કત્વનિવૃત્ત્યા શ્રીનિશાવિદગ્ધા (ધતા)નિ વૃત્તિરિતિ સત્ત્વાભાવોદાહરણમ્ ।

વિનયાદિષુ ચ સત્સુ શ્રીપ્રભૃતિસદ્ભાવઃ ફલત્વેન પ્રકાશ્યતે ।
તદિદમભિસન્ધાયાહ-અત્ર વિનયાદીત્યાદિ ।
વિનાદિ શબ્દાભાવે તદર્થં સદ્ભાવે વિનોક્તિરેવેતિ વ્યુત્પાદયિતુમાહ-અત્ર વિના શબ્દ ઇત્યાદિ ।
યથા સહોક્તાવિતિ ।
સહોક્તાવપ્યયં ન્યાય ઇતિ યાવત્ ।
અત્રોદાહરતિ-નિરર્થકં જન્મેતિ ।
અત્ર તુહિનાશુદર્શનં વિના નલિનીજન્મ ન શોભનમિતિ પ્રતીયતે ।
અતો વિનોક્તિઃ ઇયમ્ ।
વિનાશબ્દાનુપાદાને ત્વાર્થીતિ વિશેષઃ ।
તદિદમભિસન્ધાયાહ-ઇત્યાદૌ વિનોક્તિરેવેત્યાદિ ।
અત્ર ચ હેતુહેતુમદ્ભાવવ્યક્તયો વિનોક્તેરેવ વિચ્છિત્તિવિશેષાધાયકઃ ન પુનરલઙ્કારાન્તરમિત્યાહ-ઇયં ચ પરસ્પરેત્યાદિ ।
ઉદાહૃતવિષય ઇતિ ।
નિરર્થકં જન્મેત્યયમુદાહૃતો વિષયઃ ।
મૃગલોચનયેતિ ।
લોકે હિ મૃગલોચનાં વિના વિચિત્રવ્યવહારપ્રતિભાપ્રાગલ્ભ્યં નાસ્તિ સુહૃદા વિના ચ સુન્દરાશયત્વમ્ ।
અસ્ય તુ નરેન્દ્રસૂનોર્ન તયેતિ શ્લોકાર્થઃ ।
અસત્ત્વા ભાવં દર્શયતિ-અત્રાશોભનત્વાભાવાદિત્યાદિ ।
પ્રતિભાપ્રાગલ્ભ્યં સુન્દરાશયત્વં ચ શોભનપદાર્થૌ ।
નિગમયતિ-સૈષા દ્વિધેતિ ।
સદસત્ત્વનિવૃત્તિશ્ચેન્નિવૃત્ત્યાન્યસ્ય વર્ણ્યતે ।
તદા દ્વિધા વિનોક્તિઃસ્પાદ્વિધિરત્ર ફલં ભવેત્ ॥
અથ વિશેષણવિચ્છિત્તિમૂલૌ સમાસોક્તિપરિકરૌ પ્રસ્તૌતિ - અધુના વિશેષણેતિ ।
વિશેષણ વિચ્છિત્તિશ્ચ દ્વિરૂપા સાભ્યં સાભિપ્રાયતા ચ ।
સામ્યે સમાસોક્તિમધિકરોતિ-તત્રાદાવિત્યાદિ ।
તત્ર સૂત્રમ્ ।
વિશેષેણસામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે સમાસોક્તિઃ
યત્ર વિશેષ્યાંશે પ્રકૃતમાત્રપરતા વિશેષણસામ્યાત્ પુનરપ્રકૃતો ઽવગમ્યતે સા સમાસેન સંક્ષેપેણા અભિધાનાત્ સમાસોક્તિઃ ।
તદેતદ્વ્યાચિખ્યાસુર્વિષયવિભાગાયાહ-ઇહ પ્રસ્તુતેત્યાદિ ।
ક્વચિદ્વાચ્યત્વમ્ ।
ઉભયેષામિતિ શેષઃ ।
ક્વચિદ્ગમ્યત્વં, એકતરેષામિત શેષઃ ।
શ્લેષનિર્દેષભ્ગ્યેતિ ।
વિશેષણવિશેષ્યાંશયોઃ શ્લેષોરનિબન્ધને નેત્યર્થઃ ।
પૃથગુપાદાનેન વિતિ ।
વિશેષણાંશે પૃથક્ શબ્દોપાદાનેનેત્યર્થઃ ।
એતદ્દ્વિભેદમપિ વાચ્યત્વં શ્લેષાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
યદા પુર્ગમ્યત્વં પ્રસ્તુતવિષયં વિશેષણસામ્યાત્ તદાનીમ પ્રસ્તુતપ્રશંસા, યદા ત્વપ્રસ્તુતવિષયં તદા સમાસોક્તિરિતિ વિવેકઃ ।
અપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે યદિ વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યં તદા કિં સ્યાદિત્યત આહ-વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યે શ્લેષપ્રાપ્તેરિતિ ।
શ્લેષમૂલધ્વનિપ્રાત્પેરિતિ યાવત્ ।
નનુ શ્લેષાલઙ્કારઃ શબ્દશક્તિમૂલધ્વનિશ્ચેતિ ત્રિષુ વિષયેષ્વપ્યસ્તિ શ્લિષ્ટપદાપનિબન્ધઃ ।

તત્ર યદા શ્લેષઃ તદાર્થદ્વયસ્ય નિયમેન વાચ્યતા ।
વાચ્યત્વં ચૈવં સંભવતિ-યદાર્થૌ દ્વાવપિ પ્રાકરણિકૌ સ્તઃ અપ્રાકરણિકૌ વા તદા વિષેષણવિષ્યાંશયોર્દ્વયોરપિ શ્લિષ્ટપદોપનિબન્ધાત્ શ્લેષાલઙ્કારઃ ।
અભિધાયા અનિયન્ત્રણાત્ દ્વાવપ્યર્થૌ વાચ્યૌ ।
અથ યદૈકસ્ય પ્રાકરણિકત્વમિતરસ્ય અપ્રાકરણિકત્વં તદા વિશેષ્યાંશે પૃથક્ શબ્દોપાદાનબલાદેવ શ્લેષાલઙ્કારઃ ।
યદિ વિશેષ્યાંશે ઽપિ શ્લિષ્ટપદોપનિબન્ધઃ તદા પ્રકરણનિયન્ત્રિતાયા અભિધાયાઃ પ્રાકરણિકાર્થઃ એવોપક્ષયાદ પ્રાકરણિકર્થાવગતિર્વ્યઞ્જનસ્યૈવ વિષયઃસ્યાત્ ।
યદસમાસોક્તિસ્તદા ।
વિશેષણાંશે અર્થદ્વયપ્રતિપાદકશબ્દોપનિબન્ધઃ વિશેષ્યાંશે તુ પ્રાકરણિકાર્થમાત્રપરતા ।
તદા વિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વાદુક્તલક્ષણા સમાસોક્તિઃ ।
યદા પુનઃ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોઃ વિશેષણવિશેષ્યાંશે ઽપિ શ્લિષ્ટતા તદા તાવન્ન સમાસોક્તિઃ વિશેષણમાત્રસામ્યલક્ષણા યતઃ શ્લેષાલઙ્કારત્વપ્રાત્પિરપિ ।
કથમ્? તત્રાર્થદ્વયસ્ય વાચ્યતૈવ લક્ષણં યતઃ, ન હ્યત્ર દ્વયોર્વાચ્યતોપપત્તિઃ પ્રકરણપક્ષપાતિન્યા અભિધાયા અપ્રાકરણિકેર્ઽથે સ્પર્શાભાવાત્ અપ્રાકરણિકસ્ય સમન્વયસમનન્તર પ્રતીતિકત્વાત્ શબ્દશક્તિમૂલસ્ય ધ્વનેઃ શ્લેષેણ વિષયગ્રાસપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
વિવિક્તો ઽયં ઘણ્ટાપથઃ ધ્વનિનિદર્શનરહસ્યવિદામિત્યલમ્ ।
અથ સમાસોક્તિરૂપકયોઃ વૈધર્મ્યં વિવેચયતિ-વિશેષણસામ્યવશાદિત્યાદિના ।
હિર્હેતૌ ।
યતો વિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતોર્ઽથઃ પ્રતીયતે, અતો વિશેષ્યાંશે સંસ્પર્શાભાવાદ્વિશેષ્યં પ્રકૃતાર્થં ન સ્વેન રૂપેણ રૂપવન્તં કર્તુમીષ્ટે કિન્દુ વિશેષણાંશપ્રતીતં સ્વવ્યવહારં વિશેષણાંશપ્રતીતે પ્રકૃતાર્થવ્યવહારે ઽવચ્છ્રેદકત્વેન સમારોપયતિ ।
તદિદમાહ-પ્રસ્તુતા વચ્છ્રેદકત્વેન પ્રતીયત ઇતિ ।
અવચ્છેકત્વાચ્ચેત્યાદિ ।
વ્યવહારસમારોપઃ ન તુરૂપકાદ્વૈધર્મ્યમિત્યાહ-અવચ્છેદકત્વાચ્ચેત્યાદિ ।
વ્યવહારસમારોપઃ ન તુ રૂપસમારોપઃ ।
નનુ યદા રૂપસમારોપઃ તદા કિં સ્યાદિત્યત આહ-રૂપસમારોપેત્યાદિ ।
અવચ્છ્રાદિતત્વેન ક્રોડીકૃત્વેન ।
પ્રકૃતરૂપરૂપિતત્વાત્ અપ્રકૃતરૂપેણ ઉપરઞ્જિતત્વાત્ રૂપકમેવ ।
વિવેચિતં ચૈતદ્યથાયોગં પરિણામાલઙ્કૃતૌ ।
અત્રાવાન્તરશ્લોકાઃ - અપ્રસ્તુતં પ્રતીતં ચેદ્ભેદકાંશૈકસામ્યતઃ ।
વ્યવહારં સમારોપ્ય પ્રસ્તુતે ન્યગ્ભવત્યથા ॥
તેનાપ્રસ્તુતવૃત્તાન્તારોપેણ પ્રસ્તુતં સ્વયમ્ ।
સંક્ષેપેણોચ્યતે તસ્માત્સમાસોક્તિરિયં મતા ॥
સ્યાદ્વિશેષ્યાંશસામ્યં ચેત્પ્રસ્તુતાકારરૂપિતમ્ ।
ભવેદપ્રસ્તુતં ભેદ્યં રૂપકાલઙ્કૃતિસ્તદા ॥
ઇતિ ॥
અસ્યા વિશેષપ્રપઞ્ચનાર્થમાહ-તચ્ચ વિશેષણસામ્યમિત્યાદિ ।
સાધારણ્યમુભયત્ર પ્રવૃત્તિનિમિત્તસંભવઃ ।
ઔપમ્યગર્ભત્વં તદ્ગર્ભસમાસાશ્રયણાત્ ।
ઇત્થં તદ્વિશેષણસામ્યં ત્રિધા ભવતીત્યર્થઃ ।
અતઃસમાસોક્તિરંપિ ત્રિધા ।
ક્રમેણોદાહરણાનિ-ઉપોઢરાગેણોતિ ।
રાગઃ સન્ધ્યારુણિમા કામશ્ચ ।
તારકેત્યતો નક્ષત્રદૃગન્તર્મણ્ડલયોઃ પ્રતિપત્તિઃ ।
મુખં પ્રારભ્ભો વક્ત્રં ચ ।
તિમિરમંશુકમિવ તિમિરસદૃશમંશુકં ચ ।
લક્ષણં યોજયિતુમાહ-અત્ર નિશાશશિનોરિત્યાદિ ।

નાયકશ્ચનાયિકા ચ નાયકૌ ।
"પુંમાંસ્ત્રિયે"ત્યેકશેષઃ ।
ઉપોઢરાગત્વાદિશ્લિષ્ટ વિશેષણમહિન્મા ખલ્વત્ર નિશાશશિનૌ નાયકવ્યવહાર વિશિષ્ટૌ પ્રતીયેતે ।
નનુ કથમ્ અત્ર નિર્જ્ઞાયતે વ્યવહારસમારોપો ન રૂપસમારોપ ઇત્યત આહ-અપરિત્યક્તેત્યાદિ ।
યદિ રૂપસમારોપસ્તદા પ્રકૃતૌ રૂપકન્યાયેન સ્વં સ્વં રૂપમવચ્છ્રાદિતત્વેન પરિત્યજ્ય યદવચ્છ્રાદકમુપમાનરૂપં તાદ્રૂપ્યમુપગૃહ્ણાતિ ।
ઇહ પુનર્વિશેષ્યાંશે નિષ્પ્રતિયોગિકતયા જ્ઞાતયોરત એવાપરિત્યક્ત સ્વ રૂપયોઃ નિશાશશિનોર્વિશેષણસામ્યાવગમિતેન નાયકત્વધર્મેણ વિશિષ્ટતયા પ્રતીતેઃ ।
અતો વ્યવહારસમારોપ એવ ।
તન્વીતિ ।
પુષ્પમ્ આર્ત્તવં રજઃ, પ્રસૂનં ચ ।
ઇહ તનુત્વાદીનાં વિશેષણાનામુભયત્રૈકાર્થતાસામ્યં ન તુ શ્લિષ્ટતા ।
તદેતદાહ-અત્ર તનુત્વેત્યાદિ ।
નનુ તનુત્વાદિધર્મસામ્યાત્ કથં લતાવ્યવહારપ્રતીતિરિત્યત આહ-તત્ર ચ લતૈકેત્યાદિ ।
વિકાસો હિ લતાયા એવ તત્સમારોપો લોલાક્ષ્યા લતાવ્યવહારપ્રતીતેઃ કારણમ્ ।
નનુ વિકાસસ્ય લતૈકગામિત્વાત્કથં સાધારણ્યમિત્યત આહ-વિકાસસ્ત્વિત્યાદિ ।
યથૈવં વિશેષણસાધારણ્યં ધર્મસમારોપશ્ચ વ્યવહારસમારોપસ્ય કારણં તથા કાર્યસમારોપો ઽપીતિ વ્યુત્પાદયુતુમાહ-એવં ચ કાર્યેત્યાદિ ।
કાર્યસમારોપનિબન્ધનો હિ ભેદ ઇહ ધર્મસમારોપનીત્યા સુજ્ઞાનઃ ઉપરિ ચ શુદ્ધત્વેન પૃથગ્રાશીકરિષ્યતિ ।
અત ઇહ નોદાહૃતઃ ।
એવમાદૌ ધર્મકાર્યયોરન્યતરારોપમન્તરેણ અપ્રકૃતાર્થો નાવગમ્યતે ।
પ્રકરણનિયન્ત્રિતાયા અભિધાયાઃ પ્રાકરણિકાર્થ એવોપક્ષયાત્ ।
અતો ધર્મકાર્યયોરન્યતરારોપ એવ વ્યઞ્જનવ્યાપારોત્થા પનેનાપ્રકૃતાર્થાવગતિહેતુઃ ।
ઇતો વિશેષણસાધારણ્યનિબન્ધનાસમાસોક્તિર્ન્યાયવિદામેવ વિભક્તવિષયા ।
અસ્ફુટત્વાત્તદિદમભિસન્ધાયાહ-ઇયઞ્ચેત્યાદિ ।
પૂર્વાપેક્ષયા શ્લિષ્ટવિશેષણનિબન્ધના સમાસોક્તિઃ પૂર્વા તદપેક્ષયેત્યર્થઃ ।
દન્તપ્રભા પુષ્પચિતેતિ ।
અત્રાનપેક્ષિતાખ્યાને વાક્યે શ્રવણ સમનન્તરમેવ દન્તપ્રભાપુષ્પચિતત્વાદિના હેતુના હરિણેક્ષણાયાઃ સુવેષતા પ્રતીયતે ।
અતસ્તદા સુવેષત્વલક્ષણકાર્યવશાદ્વિશેષણાનાં દન્તપ્રભાઃ પુષ્પાણીવેત્યુપમાસમાસપરત્વમ્ ।
અથ દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈરિતિ મધ્યમપદલોપિ સમાસાન્તરપ્રત્યાયિતૈઃ પુષ્પપલ્લવાદિભિઃ વિશેષણાસામ્યદશાયાં લતાવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
તદેતદવબોધયતિ-અત્ર દન્તપ્રભા ઇત્યાદિના ।
લતાવ્યવહારપ્રતીતિરિતિ વદતા રૂપકસમાસસ્યાપ્રાત્પિરાસૂચિતા ।
વ્યવહારસમારોપે સમાસોક્તિઃ ।
રૂપસમારોપે તુ રૂપકમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ યતઃ અતઃ પ્રતીતો ઽપિ રૂપકસમાસ ઇહ ન્યાયતો ન પ્રાપ્નોતિ ।
નન્વેવમાદૌ પ્રાગુપમાસમાસાસસમાશ્રયણનિમિત્તં યદિ સુવેષત્વાદિના નોપાત્તં તદા કિં સ્યાદિત્યત આહ-અત્રૈવ પરીતેત્યાદિના ।
પરીતા કેશપાશાલિવૃન્દેન પરિગતા ।
ઇહ દન્તપ્રભાપુષ્પાણીવેત્યાદિના કિમુપમાસમાસઃ, ઉત દન્તપ્રભા એવ પુષ્પાણીત્યાદિકો રૂપકસમાસ ઇતિ સન્દેહઃ, ઉપમારૂપકયોઃ સાધકબાધકાભાવાત્ ।
અતઃ સન્દેહરૂપસઙ્કરસમાશ્રયેણ પૂર્વં યોજના ।
ન ચ મન્તવ્યં સમાસઃ સન્દેહો પપન્ન ઇતિ, સન્દેહસ્ય કવિપ્રતિભોત્થા પિતસ્ય વિચ્છ્રિત્તિરૂપત્વાત્ ।
અતઃસઙ્કરસમાશ્રયેણાદૌ યોજના ।
અથ સન્દેહોપશમકાલે દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈરિત્યાદિ પૂર્વવદેવ મધ્યમપદલોપસમાસઃ લતાવ્યવહારપ્રતીતૌ સમાસોક્તાવેવ વિશ્રન્તિઃ ।
ઇત્થં ચ સતિ ઉપમા સમાસગર્ભતયા સઙ્કરસમાસગર્ભતયા ચ સમાસોક્તિભેદો ઽયં દ્વિધા દર્શિતો મન્તવ્યઃ ।
નનુ કેવલરૂપકસમાસાશ્રયેણાપિ સમાસોક્તિભેદો ઽયં કિં નેષ્યત ઇત્યત આહ-રૂપકગર્ભત્વેન ત્વિતિ ।

પ્રાક્ રૂપકસમાસે અથ તદ્ગર્ભતયોપમાસમાસાશ્રયે યદ્યપિ વિશેષણસામ્યં ભવત્યેવ, તથાપિ ન તત્ સમાસોક્તેઃ પ્રયોજકમ્ ।
કુતઃ? એકદેશવિવર્તિમુખેનૈવ લતાવ્યવહારપ્રતીતૌ સમાસોક્તેઃ વૈયર્થ્યાત્ ।
નનુ ઉપમાસમાસે સઙ્કરસમાસે ચ સમાસોક્તિવૈપર્થ્યં કિં ન સ્યાદિત્યાહ-ન ચ પ્રાઙ્નિદર્શિતેત્યાદિ ।
એષ ન્યાયઃ સમાસોક્તિવૈપર્થ્યાપત્તિલક્ષણઃ ।
તત્ર હેમુમાહ-ઉપમાસઙ્કરયોરેકદેશવિવર્તિનોરભાવાત્ ।
ન હ્યુપમાલઙ્કારઃ સઙ્કરાઙ્કારશ્ચ એકદેશવિવર્તિત્વેન કેનચિદનુશિષ્ટૌ ।
અતઃ સ્વતન્ત્રાલઙ્કારત્વસંશયાન્નાન્યબાધક્ષમૌ ।
રૂપકં તુ એકદેશવિવર્તિતયાનુશિષ્ટમન્યબાધક્ષમમેવ ।
અત એવંવિધે વિષયે રૂપકપ્રાત્પૌ સમાસોક્તે પ્રાત્પિરિતિ સોદાહરણં દર્શયિતુમાહ-તચ્ચૈકદેશવિવર્તીત્યાદિ ।
નીરક્ષ્ય વિદ્યુન્નયનૈરિતિ ।
પયોદો વિદ્યુન્નયનૈર્નિશાયામભિસારિકાયાઃ મુખં નિરીક્ષ્ય ધારાનિપાતૈઃ સહ ચન્દ્રો મયા વાન્ત ઇતિ ધિયેવાર્તતરં રરાસેત્યર્થઃ ।
અત્રાશ્લિષ્ટમ્ એકદેશવિવર્તિરૂપકં સમાસોક્તેર્નાવકાશં દદાતીતિ દર્શયતિ-અત્ર નિરીક્ષણેત્યાદિ ।
નિરીક્ષણં હિ પુરુષધર્મો ન પયોદધર્મઃ ।
અતઃ પુરુષાનુસારેણ યોજને વિદ્યુત એવ નયનાનીતિ રૂપકમેવ ન પુનરુપમા સઙ્કરો વા ।
અતઃ પયોદે દ્રષ્ટૃપુરુષરૂપણમર્થાદિતિ એકદેષવિવર્તિતા ।
તચ્ચેદમાર્તતરં રરાસેતિ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયા એવ નિમિત્તં સમાસોક્તે રપ્રાત્પિરેવેતિ ભાવઃ ।
મગનણનેતિ-પત્રાણિ દલાનિ તાન્યેવ પત્રાણિ તાલદલાનિ ।
લિપયોરીતયઃ તા એવ લિપયો ઽક્ષર સન્નિવેશાઃ ।
કાયસ્થો દેહી ગણકઃ ।
એષુ રૂપણસામર્થ્યાન્મદનો મહારાજતયા મધુશ્ચ શ્રીકરણાગ્રણીત્વેન રૂપિતઃ પ્રતીયતે ।
તદેતદુપદર્શયતિ-અત્ર હિ પત્રલિપીત્યાદિ ।
નનુ પત્રાણીવેત્યાદિરુપમા કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-દ્વિરેફમષીત્યાદિ ।
મષીયોગો હિ મધાવસંભવન્નુપમા સમાસંબાધિત્વા ગણકવૃત્તેઃ સંભવસ્તદનુસારેણ રૂપકસમાસં સાધયતીતિ યાવત્ ।
નનુ સમાસોક્તિપ્રસ્તાવે કિં સોદાહરણં રૂપકભેદપ્રદર્શનેનેત્યત આહ-અસ્ય ચ પ્રચુર ઇત્યાદિ ।
અસ્ય એકદેશવિવર્તિરૂપકસ્ય ।
અત્રાવાન્તરશ્લોકૌ- સ્યાદૌપમ્યસમાસેન સમાસોક્તિર્વિનિશ્ચયે ।
સ્યાત્સઙ્કરસમાસેન સમાસસ્ય તુ સંશયે ॥
ન રૂપકસમાસસ્ય પ્રાત્પાવસ્યાઃ પ્રવર્તનમ્ ।
રૂપકાદર્થસંસિદ્ધેરેકદેશવિવર્તિનઃ ॥
અતઃ પ્રભેદાન્તરપ્રથનાય ઉક્તભેદાન્ સંચષ્ટે-તદેવમિત્યાદિ ।
ઇયં ખલુ શ્લિષ્ટાત્સાધારણાદૌપમ્યગર્ભાચ્યેતિ વિશેષણવૈચિત્ર્યાત્ ત્રિધોદ્દિષ્ટા ।
તત્ર શ્લિષ્ટાદ્વિશેષણાદેકવિધા ।
સાધારણાત્પુનર્ધર્મસમારોપકાર્યસમારોપાભ્યાં દ્વિધા ।
ઔપમ્યગર્ભાદપિ ઉપમાસમાસેન સઙ્કરસમાસેન ચેતિ દ્વિધા ।
શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટતયા તુ રૂપકસમાસદ્વયમસ્યા ન વિષયઃ ।
અતઃ પઞ્ચ પ્રકારાઃ ।
ઇત્થં વિશેષણસામ્યાત્પઞ્ચપ્રકારત્વસિદ્ધા વવાન્તરં વિશેષસહિતામિમાં પુનસ્ત્રિરાશિકતયા સંચષ્ટે-ઇત્થં શુદ્ધકાર્યેત્યાદિના ।
કાર્યસ્ય શુદ્ધત્વં નામ નિરૂપિત વિશેષણસામ્યા સંકીર્ણતા ।
પ્રથમં વિશેષણસામ્યનિબન્ધનભેદોદયાવર્વાગિત્યર્થઃ ।
અત્રૈતદાકૂતમ્-વિશેષણ સામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે હિ સમાસોક્તિઃ ।

તચ્ચ વિશેષણસામ્યં શુદ્ધકાર્યસમારોપે સત્યુપચરિતં, યથા વિલિખતીત્યાદાવુદાહરિષ્યમાણેપદ્યે સ એકો રાશિઃ , યદા પુનરિદમનુપચરિતં તદા પઞ્ચધોદાહૃતમ્ પ્રાક્ સ દ્વિતીયઃ ।
ઉભયમયત્વે તુ તૃતીયો રાષિઃ ।
અનુપચરિતવિશેષણસામ્યનિબન્ધનસ્ય ન્યાયનિર્ભરત્વેન પ્રાક્ પ્રદર્શનં પઞ્ચવિધત્વેન કૃતમિતિ ।
અથ તદેવ પ્રાક્ પ્રદર્શનમનુસ્મારયતિ-વિશેષણાસામ્યં ચેતિ ।
નનુ શુદ્ધકાર્યસમારોપે વિશેષણસાન્યમુપચરિતમ્ , અન્યદાત્વનુપચરિતં અનુગતમેકરૂપં તુ પ્રયોજનં નાનુપશ્યામ ઇત્યત આહ-સર્વત્ર ચાત્રેત્યાદિ ।
એવકારેણ તદેકપ્રાણતાં સમાસોક્તેરભૈપ્રૈતિ ।
તસ્ય ચાતુર્વિધ્યં દર્શયતિ-સ ચ લૌકિક ઇત્યાદિ ।
વસ્તુજાતિગુણાદિ ।
અનેન ચ વ્યવહારસમારોપચાતુર્વિધ્યેન રાશિત્રયમપિ પ્રત્યેકં ચતુર્ધા પ્રથતે ।
અતઃસમાસોક્તિઃ પ્રપઞ્ચચવતીત્યાહ-તદેવં બહુપ્રપઞ્ચેતિ ।
તત્રાદ્યં રાશિમુદાજિહીર્ષરાહ-તત્ર શદ્ધકાર્યેતિ ।
વિલિખતીતિ ।
ઉચ્ચૈર્વિલેખ(ન)(?)ગાઢં કચગ્રહઃ પત્રાવલ્યામસામઞ્જસ્યમંશુકવિકર્ષશ્ચેચેતિ હઠકા (મુ)કકાર્યમ્ ।
હઠાદિતિ વિકર્ષથણ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અત્રોપચરિતત્વાદપ્રસ્તુતાવગતૌ વિશેષણસામ્યં નાતિબદ્ધભરમ્ અપિ તુ શુદ્ધકાર્યસમારોપ એવ ઇત્યાહ-અત્ર પત્રાવલીત્યાદિ ।
ખદિરે ઽત્યસંભવાત્ પત્રાવલીગ્રહઃ ।
વ્યુત્ક્રમોક્તાનાં ક્રમસ્વારસ્યાયાનુસ્મારયતિવિશેષણસમ્યેનેતિ ।
વિશેષણસામ્યં હિ યદા શ્લિષ્ટતા તદોભયાર્થતા ।
યદા સાધારણ્યં તદોભયત્ર પ્રવૃત્તિનિમિત્તસંભવઃ ।
યદૌપમ્યગર્ભવિશેષણતા તદા સમાસભેદ ઇતિ ।
વિશેષમસામ્યવશાદેવ અપ્રસ્તુતાવગતિરિતિ જ્ઞેયમ્ ।
અથોભયમયત્વેનોદાહરતિલિર્લૂનાનીતિ ।
નીરસૈઃ શુષ્કૈ રહૃદયૈશ્ચ ।
કણ્ટકિભિઃ ક્ષુદ્રશઙ્કુમદ્ભિઃ ઘાતકજનયોગિભિશ્ચ ।
ઉભયમયતાં યોજયતિ-અત્ર કણ્ટકિભિરિતિ ।
એષિત્રિષુ રાશિષુ વ્યવહારસમારોપ વૈચિત્ર્યનિબન્ધનાત્ ભેદાનુપદર્શયિતુકામ આહ-વ્યવહારસમારોપેત્યાદિ ।
દ્યામાલિલિઙ્ગેતિ ।
અમ્બરં નભો વાસશ્ચ ।
નિમગ્રચરપુષ્પ શરત્વં દાહેન ।
તરુણઃ પ્રબલો યુવા ચ ।
અત્ર અમ્બરકરતરુણેષુ વિશેષણ સામ્યમ્ ।
અન્યત્ર કાર્યસમારોપઃ ।
અત્ર લૌકિકવસ્તુનિ લૌકિકવ્યવહારસમારોપઃ ।
પ્રદર્શિતોદાહરણેષુ ચ ।
તત્ર લૌકિકં વસ્તુ વિવિધમિત્યાહ-લૌકિકં ચેતિ ।
યૈરિતિ ।
એકરૂપમવિકૃતં ।
વૃત્તિષુ જાગરિતાદિષુ ।
અવ્યયં સૌષુ(પ્ત્યા)દિષુ સ્થગિતમ્ ।
અત એવાસઙ્ખ્યતયા પ્રવૃત્તમ્ ।

જાગરે વિશ્વઃ પ્રથમઃ , સ્વપ્ને તૈજસો દ્વિતીયઃ, સૌષુપ્તે પ્રાજ્ઞસ્તૃતીય ઇતિ ।
સઙ્ખ્યયા વસ્તુતો રહિતં તુરીયસ્ય સર્વાનુસ્યૂતત્વાત્ ।
ઉક્તં હિ શ્રીમદ્ગૌડપાદૌઃ-"માયા સઙ્ખ્યા તુરીયમિ"તિ ।
યૈરીદૃશં ત્વાંપશ્યદ્ભિઃ પરત્વજુષો વિભક્તેર્લોપઃ કૃતઃ ।
અસ્માત્પરમસ્તીતિ વિભાગો લુત્પઃ ।
તૈસ્તવ સક્ષણં કૃતં (મન્યે)પરમેશ્વરસ્ય હિ સર્વવૃત્તિષ્વકત્વં રૂપમવ્યયત્વં અસંખ્યતા ન કુતશ્ચિદપિદેશકાલાદેર્ભેદ ઇતિ ઇદમેવ લક્ષણમ્ ।
ઇદમાગમશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધં વસ્તુ ।
અથ સર્વાસુ કારિકાદિવૃત્તિષ્વેકત્વાદિસંખ્યારહિતમવ્યયે હિ સ્યાદિતિ પ્રતિયોગ્યેકત્વં નાસ્તિ કિં ત્વભેદૈકત્વમેવર્ ।
ઇદૃશમવ્યયં પશ્યદ્ભિઃ પરત્વજુષઃ પ્રકૃતેઃ પરત્વલક્ષણાયાઃ વિભક્તેઃ પ્રથમાદેર્લોપઃ કૃતઃ ।
ઇદમવ્યયલક્ષણં"સદૃશં ત્રિષુ લિઙ્ગેષ્વિ"ત્યાદિના પ્રતિપાદિતમ્ ।
ઇદં વ્યાકરણાપ્રસિદ્ધં વસ્તુ ।
અત્ર વિશેષણાસામ્યમેવ ।
સીમાનમિતિ ।
અત્ર નયનસીમાલઙ્ઘનેન પ્રત્યક્ષપ્રમાણસ્યાવિષયતા ।
અન્યેનાસઙ્ગત્યા નિયતસમ્બન્ધાભાવાત્ અનુમાનસ્ય, વચઃસ્પર્શાભાવાચ્છબ્દસ્ય લૌકિકસ્ય અદૃષ્ટો પમાનતયોપમાનસ્ય, અર્થાદનાપાતાદર્થાપત્તેર્ન ચ ન યદિતિ પ્રમાણાનુક્તાવપિ વસ્તુતર્ ઇદૃશિ લાવણ્યે મીમાંસાદિસિદ્ધાદૃષ્ટાદિવસ્તુસમારોપઃ ।
ચોદનૈકલક્ષણસ્ય પ્રમાણાન્તરાસન્નિકર્ષાદત્ર વિશેષણાસાધારણ્યમ્ ।
શાસ્ત્રીયવસ્તુનો વૈવિધ્યં પ્રદર્શયતિ-એવં તર્કે ત્યાદિ ।
સ્વપક્ષેતિ ।
પક્ષો ગરુત્ સાધ્યધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી ચ ।
હેતિસાયુધં હેતુર્લિઙ્ગં ચ ।
વિશેષો ઽતિશયઃ પદાર્થવિશેષશ્ચ ।
માનારોષઃ પ્રમાણં ચ ।
મન્દમગ્નિમિતિ ।
અત્ર મન્દાગ્રિશ્વયથુતિમિરદોષાવિર્ભાવઃ ઓષધિપતેર્ભિષજો ઽસન્નિધાવિતિ ।
અત્ર વિશેષ્યાંશે ઽપિ સામ્યમિત્યુદાહરણાન્તરં મૃગ્યમ્ ।
યદ્વા ચન્દ્રમસ ઇતિ વિશેષ્યાધ્યાહારાદોષધિપતેરિત્યેતત્ વિશેષણાતયા વિવક્ષિણીયમ્ ।
પ્રસર્પત્તાત્પર્યૈરિતિ ।
યે તાત્પર્યવિદઃ યે ચાનુમાનરસિકાઃ તૈરપિ (અવિ)જ્ઞેયશ્ચાસૌ પારિમિત્યં જહાતિ ન વક્તું શક્યઃ ન ચ લક્ષયિતું કિન્તુ ગુરુવરઃ !તવ સહૃદયસ્થો ગુણગણો બુધૈરપૂર્વવ્યાપારગુણગણાન્તરવ્યાપારાતિશાયિ વ્યાપાર ઇત્યવસિતઃ ।
અત્ર ગુણગણે શૃઙ્ગારાદિરસવ્યવહારઃ સમારોપિત ઇત્યાહ-અત્ર ભરતેત્યાદિ ।
રસં હિ ભરતોપજ્ઞમ્ આમનન્તિ ।
વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિસંયોગાદ્રસનિષ્પત્તિરિત્યામ્નાનાત્ ।
તદ્વ્યવહારમુપપાદયતિ-તથા હ્યત્રેત્યાદિના ।
ન તાત્પર્યશક્તિજ્ઞેય ઇતિ ।
તાત્પર્યં હિ નામ અભિહિતાન્વયમતે સમન્વયશક્તિઃ અભિધોત્તીર્ણા સમન્વયમાત્ર વિશ્રાન્તયાનયા સમન્વયસમનન્તર પ્રતીતિકો રસો ન જ્ઞાયતે ।
વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિભાઃસહ નિયતસમ્બન્ધાભાવાદનુમાનસ્યાપિ ન વિષયઃ ।
સાક્ષાત્સઙ્કેતા વિષયત્વાત્ ન વાચ્યઃ ।
મુખ્યાર્થબાધાદ્યભાવન્નાપિ લક્ષ્યઃ અપિ તુ વેદ્યાન્તરવિગલનાદપરિમિતઃસન્ અભિધાલક્ષણાતાત્પર્યોત્તીર્ણેન વ્યઞ્જનાખ્યેન કાવ્યૈકગામિના શાસ્ત્રાન્તરાપૂર્વેણ વ્યાપારેણ વિષયીક્રિયમાણો લૌકિકત્વાત્ અનુકાર્યમભિનયપ્રયાસનિઘ્નત્વાત્ અનુકર્તારં ચ પરિહૃત્ય સહૃદયૈકગત ઇતિ બુધૈરવસીયતે ।
દિઙ્માત્રમિદં, રસમીસાંસાયાં વિસ્તરઃ ।
પ્રકૃતાનુપયોગીતિ ન ક્રિયતે ।
સંપ્રદાયપ્રકાશિન્યાં કાવ્યપ્રકાશટીકાયાં વિતત્ય કૃત ઇતિ તત એવાવધાર્ય ઇત્યલમ્ ।

જ્યોતિઃશાસ્ત્રાદિવસ્તુસમારોપો ઽનયા રીત્યા જ્ઞેય ઇત્યાહ-એવમન્યદિતિ ।
પશ્યન્તીતિ ।
અત્રૈદુપહ્વરમ્-વાગ્દેવતા હિ પરા પશ્યન્તી મધ્યમાવૈખરી ચેતિ ચતુષ્પદપરિમિતા ।
તત્ર નામરૂપાત્મકં પ્રપઞ્ચં સ્વાત્મન્યુપસંહૃત્ય સ્વરૂપજ્યોતીરૂપિણી જાગરિતાદિધામત્રયોલ્લઙ્ઘિની પરા ।
નામરૂપપ્રપઞ્ચોલ્લાસનાય પ્રાથમિકપ્રાણપરિસ્પન્તાભિમાનિની કન્દમન્દિરા મણિપૂરકાવધિપ્રસરન્તી બીજભાવાપન્નનિર્વિભાગવર્ણમયીવિશ્વાભિમુખી ભવન્તી સૌષુત્પવૃત્તિઃ પશ્યન્તી ।
પારાયાઃ સકાશાદુદિતા મણિપૂરકાત્ અનાહતાવધિ પ્રાણપરિસ્પન્દોત્ક્ષુભિતબુદ્ધિવૃત્ત્યભિમાનિની વર્ણપદાદિપરિગ્રહાન્તઃસંજલપાત્મિકા પશ્યન્તીપ્રભાવા સ્વપ્નવૃત્તિર્મધ્યમા ।
અનાહતાન્મુખકરન્દરાવધિ પ્રસૃતાબહિઃસંજલ્પાત્મિકા સ્થૂલા મધ્યમોદ્ભવાજાગરિતવૃત્તિર્વૈખરી ।
આસાં નામ નિરુક્ત્યાદિવિશેષઃ પ્રથમશ્લોકવિવરણે પ્રપઞ્ચિતઃ ।
અથ સંહારાવસરે જાગરિતલયપુરસ્કારેણ વૈખરી મધ્યમાયાં લીયતે ।
મધ્યમાયયાં લીયતે ।
મધ્યમા સ્વપ્નલયપુરસ્કારેણ પશ્યન્ત્યામ્, સા ચ સૌષુત્પલયપુરસ્કારેણ પરાયામ્, પરા તુરીયપર્વાત્મિકા સમાધિવૃત્તિરુચ્યતે ।
ઇત્થં ચ સતિ શક્તિમાનાત્મા પરાયાં તુરીયાં , પશ્યન્ત્યાં પ્રાજ્ઞાઃ, મધ્યમાયાં તૈજસઃ, વૈખર્યાં વિશ્વ ઇત્યાગમાર્થદિક્ ।
અથ શબ્દસઙ્ગત્યા વ્યાકુર્મઃ ।
પ્રભો!વશ્યેન્દ્રિયતયા પ્રભવનશીલ! તવ પરયા દેવ્યા સહ ક્રીડાદૃઢાલિઙ્ગને અપ્રયાસેન તાદૃશી સમાધિસામરસ્યે પ્રવૃત્તે બાહ્યા વાક્ કથં ચાટૂચ્ચારણાચાપલં સ્ફુટતાલ્વોષ્ઠપુટવ્યાપારમખતતાં કથં નામ વિતનુતાં ચાપલકથૈવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
કુતો નાસ્તીત્યત આહ-આભ્યન્તરી પશ્યન્તી ત્રપયેવાત્માનં યત્ર તિરયતિ, મધ્યમાપેક્ષયાભ્યન્તરતમા સ્વાત્માનં ન પ્રકાશયતુમીષ્ટે ।
તુરીયપર્વણિ પ્રાણાનુદયાદ્યત્ર મધ્યમાપિ મધુરધ્વન્યુજ્જિહાસારસાત્ ત્રુટ્યતિ ।
અન્તઃસઞ્જલ્પરૂપં મધુરમપિ ધ્વનિં નોન્મૂલયતીત્યર્થઃ ।
યત્ર પરા સમાધૌ પશાયન્તીમધ્યમયોરનુદયઃ ।
તત્ર વૈખરી કથં નામ પ્રવર્તતામ્ ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
અત્રાગમસિદ્ધે વસ્તુનિ લૌકિકવસ્તુવ્યવહારઃ શૃઙ્ગારાત્મકઃસમારોપિતઃ ।
યથા પરયોદેવ્યા પટ્ટમહિષ્યા સહ તવ ક્રિડાદૃઢાલિઙ્ગને પ્રવર્તમાને અન્યા કાચિદાભ્યન્તરી આભ્યન્તરત્વાદેવ યુવયોરાલિઙ્ગનં પશ્યન્તી ત્રપયેવાત્માનં યત્ર તિરયતિ ગોપયતિ ।
મધ્યમાપિ નાભ્યન્તરી ન ચ બાહ્યા ।
મધ્યમાવૃત્તિર્મધુરધ્વનિઃ યથા ભવતિ તથા ઉજ્જિહાસારસાત્ ત્રુટ્યતિષ ।
ઉદ્ગાતુકામા કૌતુકાદુપરમતિ ।
તત્ર બાહ્યા પરિગ્રહવેશ્યા ચાટૂચ્ચારણચાપલં કથં વિતનુતામિતિ ।
અત્ર લક્ષણયોજનાયાહ-અત્રાગમેતિ ।
લૌકિકવસ્તુનિ કાવ્યોપયોગિવૈવિધ્યં ઉક્તચરંમ્ અનુસ્મારયતિ-લૌકિકવસ્ત્વિતિ ।
નનુ વિશેષસામ્યં સમાસોક્તિલક્ષણમુક્તમ્ ।
શુદ્ધકાર્યસમારોપે તુ તદવ્યાપકમિત્યત આહ-તત્ર શુદ્ધકાર્યેત્યાદિ ।
શુદ્ધકાર્યસમારોપે હિ વિલિખતિ કુચાવિત્યાદૌ યત્ કુચવિલેખનાદિ હ(ઠ)કા(મુ)કકાર્યં તસ્ય યદ્યપિ ન મુખ્યતયા યત્ ખદિરાદિવિશેષણત્વં, અથાપ્યુપચારેણ વિશેષણીકરણં , તત્ (તત્ર?)યથાકથઞ્ચિલ્લક્ષણયોજના કાર્યા ।
નનુ કિં ઉપચારાશ્રયણેનેત્યત આહ-પૂર્વશાસ્ત્રાનુસારેણેત્યાદિ ।
અથ યત્ર સમાસોક્તેરસામઞ્જસ્યં તત્ર ન્યાયસઞ્ચારેણ સમઞ્ચારેણ સમઞ્જસીકર્તુમાહ-ઇહ ત્વિત્યાદિના ।
ઐન્દ્રં ધનુરિતિ ।
આર્દ્રનખક્ષતાભમ્ ઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુપયોધરેણ દધાના સકલઙ્કમિન્દું પ્રસાદયન્તી શરદ્રવેસ્તાપભભ્યધિકં ચકાર ।
પયોધરો મેધઃ કુચશ્ચ ।
પ્રસાદાતિ શયેકલઙ્કોદ્ધુરીભાવાત્ સકલઙ્કત્વોક્તિઃ જારત્વાવિષ્કરણાય ।
પ્રવૃડપેક્ષયા શરદિરવેઃ તાપાધિક્યમ્ ।
અત્ર ચર્ચા-અસ્તિતાવદિત્યાદિ ।
નાયકત્વપ્રતીતિરસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞઘાયા તદાક્ષિપતિ-ન ચેત્રેતિ ।
સાકુકસ્ત્યા નાયકત્વપ્રતીતિરસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાય તદાક્ષિપતિ-ન ચાત્રેતિ ।

સાકુતસ્ત્યા નાયકત્વપ્રતીતૌ નાસ્તિહેતુરિત્યર્થઃ ।
હેતુસદ્ભાવમાશઙ્ક્ય નિરાચષ્ટે-પ્રસાદયન્તીત્યાદિ ।
સકલઙ્કપ્રસાદલક્ષણવિશેષણસામ્યાત્ શરદસ્તાવદિસ્તિ નાયિકાત્વપ્રતીતિઃ, તજનુદુણત્વેનેન્દુરરયોર્નાયકત્વપ્રતીતિરિતિ ચેત્ મન્યસે, નૈતદ્ધયતે ।
કુતઃ આર્દ્રનખક્ષતાભં ઐન્દ્રં ધનુરિતિ વિશેષણસ્યાસામ્યાત્ ।
ઐન્દ્રં ધનુઃ શરદ એવવિશેષણં ન નાયિકાયાઃ ।
નન્વાર્દ્રનખક્ષતાભમિતિ વિશેષણૌપમ્યાદેકદેશવિવર્તિન્યુપમા શરદિ તત્સામર્થ્યાદિન્દુરવ્યોઃ નાયકત્વપ્રતીતિરસ્ત્વિત્યત આહ-ન ચૈકદેશેતિ ।
યદ્યેકદેશવર્તિન્યુપમા કેનચિદુક્તા તદા તત્સામર્થ્યાદનયોર્નાયકત્વપ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચેયમુક્તા કેનચિત્ ।
અત સ્તત્સામર્થાત્ કથમનયોર્નાયકત્વવ્યવસ્થિતિઃ ।
અત્ર સમાધિત્સુરાહ-ઉચ્યત ઇતિ ।
એકદેશવિવર્તિનીત્યાદિ ।
યદ્યપિ સાક્ષાન્નોક્તા અથાપિ નાસ્યાઃ પ્રતિષેધો ઽસ્તિ ।
નનૂક્તિપ્રતિષેધયોર્દ્વયોરપ્યભાવે કથં સંભવ ઇત્યત આહ-સમાન્યલક્ષણેતિ ।
નનુ યદ્યેકદેશવિવર્તિન્યુપમાયા ઇહ સંભવઃ તદર્યુપમાલઙ્કારસ્યૈવ પ્રાત્પિર્મ સમાસોક્તેરિત્યત આહ-અથાત્રેત્યાદિ ।
અથેત્યધિકારે ।
યદ્યુપમાનત્વેન નાયકો ઽધિકારી કશ્ચિત્પ્રતીયતે, ભવેત્પ્રાત્પિરુપમાલઙ્કારસ્ય ।
નહિ પ્રતીયતે નાયકો ઽત્ર કશ્ચિદધિકારી ।
અપિ તુ રવિશશિનોરેવ નાયકત્વવ્યવહારે પ્રતીતિઃ , તયોરેવાસ્યાં શરદિ નાયકત્વોપચારાત્ ।
ઇત્થં સમાસોક્તિપ્રાત્પૌ, તદનુસારેણ શબ્દન્યાસો ન્યાય્ય ઇત્યત આહ-તદત્રેત્યાદિ ।
આર્દ્રનખક્ષતે શ્રુત્યાસ્થિતમપ્યુપમાનત્વમિન્દ્રધનુષિસંચારણીયમ્ ।
કુતઃ? વસ્તુપર્યાલોચનયા ।
તામેવ વસ્તુપર્યાલોચનાં સ્ફુટયતિ-ઇન્દ્રચા(પાભં)ઇત્યાદિ ।
પ્રતીતિઃ પદાર્થાન્તરસમભિવ્યવહારાદિત્થમ્ એવ યતઃ ।
અન્યનિષ્ઠસ્ય ધર્મસ્યાન્યત્ર સંચારણં કુત્ર દૃષ્ટમિત્યત આહ-યથા દધ્નેત્યાદિ ।
દધ્ના જુહોતીત્યત્ર હિ હવનગતત્વેન વિધિઃ પ્રતીતઃ સ ત્વગ્નિહોત્રં જુહોતીત્ય(ત)એવ સિદ્ધ ઇતિ ।
વસ્તુપર્યાલોચનયા યથાદધ્નિ સંચાયેતે તથેહાપ્યનુસન્ધેયમિતિ યાવત્ ।
અતઃ સમાસોક્તિરેવેયમિતિ નિગમયતિ-એવમુપમાનુપ્રાણિતેતિ ।
ઐન્દ્રધનુષ ઉપમેયસ્યોપમાનત્વઙ્કૢપ્તેઃ વૈવક્ષિકોપમાનુપ્રાણિતત્વમ્ ।
અથ યત્ર ન્યાયતઃ સમાસોક્તિમપોહ્ય એકદેશવિવર્તિન્યુપમૈવ પ્રથતે તં વિષયં દર્શયિતુમાહ-ઇહ પુનરિતિ ।
નેત્રૈરિવેતિ ।
અત્ર સરઃશ્રિયાં નાયિકાત્વપ્રતીતૌ નિમિત્તં વિવચયતિ-સરઃ શ્રિયમિતિ ।
વિશેષણસામ્યાન્નાયિકાત્વપ્રતીતિર્ન સમાસોક્ત્યા ।
અત એવ વ્યવહારસમારોપો ઽપિ ન ભવતીત્યાહ-તસ્માન્નાયિકેતિ ।
નાયિકાપ્યત્ર સરઃ શ્રિયામુપમાનતયા, ન તુ વ્યવહારસસારોપેણ સરઃશ્રીધર્મતયા અત એવંવિધે વિષયે ગત્યન્તરાભાવાદેકદેશવિવર્તિની ઉપમૈવોપાસ્યા ।
અનુક્તા કથમુપાસ્યેત્યત આહ-યૈસ્ત્વિતિ ।
અસ્માભિસ્તાવદુપપત્તિભિરુક્તા ।
યૈસ્તુ નોક્તા તૈરપિ ગત્યન્તરાભાવાદુપસંખ્યાતવ્યૈવેત્યર્થઃ ।
નનુ પૂર્વમેકદેશવિવર્તિન્યુપમા નિરાકૃતા, સમ્પ્રતિ સાધિતેતિ વ્યાઘાત ઇત્યત આહ-યત્ર તુ કેશપાશેત્યાદિ ।
દન્તપ્રભાઃ પુષ્પાણીવેત્યાદિ સમાસેનોક્તાયામુપમાયાં સત્યામપિ દન્તપ્રભાસદૃશૈઃ પુષ્પૈરિવેત્યાદિ સમાસાન્તરમહિમ્ના વિશેષણસામ્યમુપપદ્યતે ।
તત્રૌપમ્યગર્ભવિશેષણોત્થાપિતા સમાસોક્તિરેવ યુક્તા ।

સમ્પ્રતિ તુ નેત્રૈરિવેત્યત્ર ગત્યન્તરાભાવાદેકદેશવિવર્તિન્યુપમૈવ વ્યવસ્થાપિતેતિ વ્યઘાતાભાવાત્ સર્વમવદાતમ્ ।
અથાર્થાન્તરન્યાસ પ્રભાવિતાયામસ્યાં વૈચિત્ર્યાન્તરં અસ્તીત્યાહ - સા ચેત્યાદિ ।
સમર્થ્યઃ પ્રકૃતોર્ઽથઃ સમર્થકસ્ત્વપ્રકૃતઃ ।
અથોપગૂઢ ઇતિ ।
ઉપગૂઢે આલિઙ્ગિતે ।
યયૌ અપગતા ।
અત્ર સમર્થ્યગતા ।
અસમાપ્તેતિ ।
અત્ર તુ સમર્થકગતા ।
ઉભયત્ર યોજનાયાહ-અત્રોપગૂઢત્વેનેત્યાદિ ।
ઉપગૂઢત્વં શાન્તતટિત્કટાક્ષત્વં ચ વિશેષણસામ્યં તદુત્થાપિતયા સમાસોક્ત્યા નાયકવ્યવહારપ્રતીતિઃ ।
તથા સતિ સમાસોક્ત્યાલિઙ્ગિતો યો ઽયં વિશેષાત્મા સ સામાન્યાત્મના અર્થાન્તરન્યાસેન સમર્થ્યતે ।
સામાન્યરૂપસ્ય ચ સમર્થકસ્યોત્થાનમ્ ।
પરિભ્રષ્ટપયોધરાણામિતિ શ્લેષવશાદુપગૂઢ ઇતિ વિશેષણં સાધારણતયા સ્ફુટમ્ ।
શાન્તતટિદિત્યેતત્તુ પ્રાગુપમાગર્ભમ્ ।
તટિતઃ કટાક્ષા ઇવાસ્યા(વ યસ્યા?) ઇતિ ।
અથ તટિત્સદૃશ કટાક્ષેતિ સમાન્યરૂપસમર્થોર્ઽથઃ સ્ત્રીલિઙ્ગપુલ્લિઙ્ગનિર્દેશગર્ભેણ ભજનરૂપેણ કાર્યેણોત્થાપિતયા સમાસોક્ત્યા સમારોપિતનાયકવ્યવહારેણ વિશેષાત્મના રવિસન્ધ્યાવૃત્તાન્તેન સમર્થ્યતે ।
ઉત્પ્રેક્ષાવશાત્ વૈચિત્ર્યાયાહ-આકૃષ્ટિવેગેતિ ।
વેષ્ટના વેષ્ટનં યસ્ય મન્દરગિરેઃ, પાદઃ પર્યન્તપર્વતઃ ચરણશ્ચ ।
અત્ર સમાસોક્તેરુત્પ્રેક્ષાયાશ્ચ સમકાલતાં દર્શયિતુમાહ-અત્ર નિર્મોકેત્યાદિ ।
નિર્મોકપટ્ટપરિવેષ્ટનયા મન્દાકિનીતિ કથનાત્તદપહ્નવેન મન્દાકિનીસમારોપઃ, તસ્યાશ્ચ યત્પ્રાન્તપર્વતવેષ્ટનં તચ્ચરણમૂલવેષ્ટનમેવેતિ, પાદશબ્દશ્લેષોત્થયા ભેદે ઽભેદઃ ઇત્યેવંરૂપયા અતિશયોક્ત્યાધ્યવસીયતે ।
તથાધ્યવસિતં ચ મન્થવ્યથેત્યાદિ ફલોત્પ્રેક્ષામુત્થાપયતિ ।
સા ચ અમ્બુરશિમ્દાકિન્યોર્ભર્તૃપત્નીવ્યવહારસમાશ્રયાં સમાસોક્તિ સ્વસમકાલમુત્થાપયતીતિ અનયોરેકકાલતા ।
ઇત્થમન્યત્રાપિ દર્શયતિ-એવં નખક્ષતેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાન્તરમનુપ્રવિષ્ટેતિ સમકાલતા સૂચિતા ।
ઇત્થં વૈચિત્ર્યમ્ અનુસન્ધેયમિતિ નિગમયતિ-એવમિયમિત્યાદિ ।
વિશેષણાંશસામ્યેનાપ્રસ્તુતાર્થસ્ય ગમ્યતા ।
સમાસોક્તિર્મતા યેન સંક્ષિપ્યાર્થો ઽભિધીયતે ॥
શુદ્ધકાર્યસમારોપે સામ્યં સ્યાદૌપચારિકમ્ ।
વ્યવહારસમારોપઃ સાક્ષાદસ્યાં પ્રયોજકઃ ॥
સ્યાદ્વિશેષણસામ્યં ચેત્ સમાસાન્તરસંક્ષયાત્ ।
ઉપમા બાધતે નૈનામેકદેશવિવર્તિની ॥
દૃશ્યતેર્ઽથાન્તરન્યાસે સમર્થ્યે ચ સમર્થકે ।
ઉત્પ્રેક્ષાયોગિની ચૈષા ક્વચિત્સ્યાદેકકાલગા ॥
પરિકરં લક્ષયતિ-
વિશેષણસાભિપ્રાયત્વં પરિકરઃ
સઙ્ગતિમાહ-વિશેષણવૈચિત્ર્યેતિ ।
વ્યાચષ્ટે-વિશેષણનામિત્યાદિ ।
પ્રસન્નગંભીરત્વં નામ પદાનાં વ્યાઙ્ગ્યાર્થગર્ભીકાર એવ ન તુ વ્યઙ્ગ્યસ્ય વાચ્યાતિશાયિતા ।
નિર્વક્તુમાહ-એવં ચેતિ ।

વાચ્યોન્મુખત્વં વાચ્યાઙ્ગતા ॥
રાજ્ઞઃ ઇતિ ।
રાજ્ઞો ન તુ યાદૃશતાદૃશસ્ય ।
તત્રાપિ માનધનસ્ય ન ત્વવમાનસહસ્ય ।
કાર્મુકભૃતો ન નિરાયુધસ્ય ।
દુર્યોધનસ્ય ન તુ શક્યયોધનસ્ય ।
અગ્રતો ન ત્વસમક્ષ્યમ્ ।
કુરુબાન્ધવસ્ય મિષતઃ કર્ણસ્ય શલ્યસ્ય ચ ન નિઃસહાયસ્ય ।
સર્વૈવેય-"મનાદરે ષષ્ઠી" ।
ઇત્થં મિષતો દુર્યોધનકર્ણશલ્યાનનાદૃત્યેત્યર્થઃ ।
દુઃશાસનસ્યેત્યનુક્ત્વાતસ્ય પાણ્ડવવધૂકેશામ્બરાકર્ષિણ ઇત્યુક્તિઃ હન્તવ્યત્વપ્રસિદ્ધ્યૈ ।
જીવતા એવ ન તુ મૂર્ચ્છિતસ્ય મૃતસ્ય વા ।
તીક્ષ્ણાકરજક્ષુણ્ણાદ સૃગ્વક્ષસઃ ન ત્વાયુધવિદારિતાત્ ।
કોષ્ણં ન તુપર્યુષિતમ્ ।
મયાદ્ય પીતમિતિ ભીમસેનોક્તિઃ ।
સાભિપ્રાયતાં દર્શયતિ-અત્રેત્યાદિ ।
વાક્યે ઽપિ દર્શયતિ-એવમઙ્ગરાજેત્યાદિ ।
વિશેષણાનાં વ્યઙ્ગ્યાર્થગર્ભીકરણલક્ષણા ।
સોત્પ્રાસતા પરિકરો વ્યઙ્ગ્યઃ પરિકરો યતઃ ॥
શ્લેષં લક્ષયતિ-
વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યે દ્વયોર્વોપાદાને શ્લેષઃ
અર્થદ્વયસ્ય યદા પ્રાકરણિકત્વમપ્રાકરણિકત્વમેવ વા તદા વિશેષણવિશેષ્યયોઃ શબ્દસામ્યે શ્લેષઃ ।
યદા તૂભયમયત્વં અર્થદ્વયસ્ય તદા વિશેષ્યાંશે પૃથગુપાદાને શ્લેષ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સઙ્ગતિમાહ-કેવલવિશેષણેતિ ।
ઇદમિતિ વચનવિશેષણમ્ ।
વ્યાચષ્ટે-તત્ર દ્વયોરિત્યાદિ ।
વિશેષણવિશેષ્યસામ્ય એવેતિ ।
ઉભયત્ર શબ્દસામ્યે સત્યેવેત્યર્થઃ ।
વિશેષ્યાંશે ઽપિ શબ્દસામ્યં તદા અર્થપ્રકરણાદિના અભિધાનિયાસ્યાત્ ન તુ શ્લેષસ્ય ।
અનેકાર્થો હિ શબ્દઃ પ્રકરણાદિના પ્રાકરણિક એવાર્થે નિયમ્યતે ।
આદ્યે તુ પ્રકારદ્વયે નિયમહેત્વભાવાત્ દ્વાવપિ વાચ્યૌ ।
ઇત્થં સતિ વિકલ્પો વ્યવતિષ્ઠત ઇત્યાહ-અત એવેતિ ।
શ્લિષ્ટપ્રકારદ્વયેતિ ।
આદ્યં પ્રકારદ્વયં શ્લિષ્ટં વિશેષ્યાંશે ઽપિ શ્લેષાર્થત્વાત્ ।
યેન ધ્વસ્તેતિ ।
અનઃશાકટમ્ ।
અભવેન અસંસારેણ બલિદૈત્યજિત્કાયઃ પુરામૃતસંવિભાગકાલે સ્ત્રીકૃતઃ સ્ત્રીભાવં નીતઃ ।
યશ્ચ ઉદ્વૃત્તકાલિયાદિભુજઙ્ગઘાતીતિ ।
અરવલયવાન્ અરવલયં ચક્રમ્ ।
અગં ગોવર્ધનં ગાં મહીં ચ યઃ કૃષ્ણઃ વરાહાવતારે અધારયત્ ।

યસ્ય ચ સ્તુત્યં નામ અમરઃ શશિમચ્છિરોહર ઇત્યાહુઃ ।
શશિમદ્રાહુઃ શશિનં મથ્નાતીતિ ।
અન્ધકાનાં વૃષ્ણિસરહચરાણાં ક્ષયકૃત્ આવાસકરઃ ।
સ માધવસ્ત્વાં સર્વદા પાયાત્ ।
અથ યેન ધ્વસ્તમનોભવેન નાશિતમન્મથેન બલિજિત્કાયઃ વિષ્ણોર્વપુઃ પુરાણાં સંહરણે અસ્ત્રીકૃતઃ ।
યશ્ચેદ્વૃન્દ્રકલાવત્ સ્તુત્યં ચ નામ હર ઇત્યાહુઃ ।
અન્ધકાસુરક્ષયકરઃ ઉમાધવો ગૌરીપતિઃસર્વદા ત્વાં પાયાત્ ।
અત્ર હરિહરયોર્દ્વયોરપિ પ્રાકરણિકતા ।
નીતાનામિતિ ।
લુબ્ધૈર્મધુલંપટૈઃ વ્યાધૈશ્ચ ભૂરિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ એકદા શિલીમુખૈર્ભ્રમરૈઃ અન્યદા ભૂરિબાણૈઃ ।
વનં જલં વિપિનં ચ ।
કમલાનાં પદ્માનાં મૃગાણાં ચ ।
અત્ર પદ્મમૃગયોરપ્રાકરણિકતા ।
સ્વેચ્છેતિ ।
વિષયો દેશકોશાદિસ્ત્ર્યાદિશ્ચ ।
દેહીતિ વિતરેતિ દેહવાનિતિ ચ ।
માર્ગણશતૈર્યાચકસાર્થૈઃ ।
વક્તું ન યાતીત્યેકદા માર્ગણશતૈઃ પ્રયોગભેદાન્ (ત્)શતસઙ્ખ્યૈર્બાણૈઃ દુઃખં દદાતીત્યન્યદા ।
જીવિતં જીવિકા જીવશ્ચર્ ।
ઇશ્વરઃ દુર્વિદગ્ધઃ ।
પ્રભુરત્ર પ્રાકરણિકતઃ, અપ્રાકરણિકો મનોભવઃષ અત્ર વિશેષ્યયોર્દ્વયોરુપાદાનમ્ ।
ઉદાહરણત્રયે ઽપિ યોજનાયાહ-અત્ર હરિહરેત્યાદિ ।
પુનસ્ત્રૈવિધ્યાયાહ-એષ ચ શબ્દાર્થેતિ ।
ઉદાત્તાદીતિ ।
લૌકિકશબ્દેષ્વપિ સ્વરભેદાદેવાર્થાવગતિઃ ।
તાલ્વોષ્ઠાદિવ્યાપારઃ પ્રયત્નઃ અયં શબ્દાન્યત્વે હેતુઃ ।
શબ્દશ્લેષે લિઙ્ગાન્તરમાહ-યત્ર પ્રાયેણેતિ ।
અર્થશ્લેષસ્તુ અન્યથેત્યાહ-અત એવેતિ ।
ઉભયશ્લેષમાહ-સઙ્કલનયેતિ ।
ઉભયશ્લેષમુદાહરતિ-રક્તચ્છદત્વમિતિ ।
છદોદલંવાસાશ્ચ ।
વિકચાઃ વિકસ્વરાઃ, કચરહિતાશ્ચ ।
જલૈઃસઙ્ગતં નાલમાદધાનાઃ જડજનૈઃસખ્યમલં નાદધાનાઃ ।
પુષ્પેષુ કુસુમાનતરેષુ રુચિં શોભાં પુષ્પબાણપ્રિયતાં ચ ।
ઉભયશ્લેષતાં દર્શયતિ-અત્રરક્તેત્યાદિ ।
પૃથગનુદાહરણે હેતુમાહ-ગ્રન્થગૌરવેતિ ।
અથાસ્ય સાવકાશનિરવકાશાદિચર્ચામ્ આરભતે-એષ ચેત્યાદિના ।
અલઙ્કારાન્તરેષ્વપ્રાપ્તેષુ અનારભ્યમાણો ઽયં નિરવકાશત્વાત્ બલીયાનિતિ બાધિત્વા તત્પ્રતિભામાત્ર મુત્પાદયતીતિ કેચિત્ ।
યેન ધ્વસ્તેતિ ।
અન્યે પુનઃ "યેન ધ્વસ્તમનોભવેને"તિ અલઙ્કારાન્તરવિવિક્તો ઽસ્ય વિષયઃ ઇતિ સાવકાશત્વાન્નાન્યબાધકઃ ।