Alaṃkārasarvasva with Vidyācakravarti's commentary Saṃjīvanī · Part 120

śrīmadvidyācakravartiviracitā sañjīvanyākhyā vyākhyā viśvaṃ prakāśayati yā jātiguṇādyātmakaiḥ nijaiḥ prasaraiḥ /
saṃskāraguṇasamṛddhā vāṇī māmavatu saralasandarbhī //
rucakācāryopajñe seyamalaṅkārasarvasve /
sañjīvanīti ṭīkā śrīvidyācakravartinā kriyate //
udāharaṇaśeṣo 'tra dhvanau granthakṛtākṛtaḥ /
tadīyanyāyasampanaiḥ svapadyaiḥ pūrayāmi tam //
dhvanidarśanānuraktāḥ sūkṣmekṣikayā nirīkṣya ṭīkāṃ me /
kavayaḥsacetanā api vitanuta sāhityasāmrājyam //
kiṃ vistareṇa bahunā ṭīkāṃ sañjīvanīmimāṃ kaścit /
yadyabhyasūyati jaḍaḥ svameva pāṇḍityamabhyasūyati saḥ //
tatra tāvadadhikṛteṣṭadevatānamaskāra puraskāreṇa prakaraṇapratipādyamarthaṃ pratijānīte namaskṛtya paramiti /
sarvaiva khalviyaṃ vāk parā paśyantī madhyamā vaikharīti caturbhiḥ padaiḥ parimīyate /
yacchutiḥ - "catvāri vākparimitā padāni"ityādikā /
tatra parā nāma nirupadhikaṃ rūpam /
paśyantyādīni trīṇi punaraupādhikāni sthūlatvāt vigrahasthānīyāni /
yathā cāgamaḥ-
svarūpa jyotirevāntaḥ parā vāganapāyinī /
yasyāṃ dṛṣṭasvarūpāyām tradhikāro nivartate //
avibhāgena varṇānāṃ sarvakataḥsaṃhṛtakramā /
prāṇāśrayā tu paśyantī mayūrāṇḍarasopamā //
madhyamā buddhyupādānā kṛtavarṇaparigrahā /
antaḥsañjalpa rūpā sā na śrotramupasarpati //
tālvoṣṭha vyāpṛtti vyaṅgyā parabodhaprakāśinī /
bhanuṣyamātrasulabhā bāhyā vāgvaikharī matā //
iti //
tatra paśyantyādya paravāktrayāpekṣayā jyeṣṭhatvādādya parā /
dvitīyā viśvābhimukhībhāvātpaśyantī /
tṛtīyā nābhyantarī na ca bāhyeti kṛtvā madhyamā /
turīyā tuparāvabodhārthaṃ pravṛtteti vaikharī /
yadvā "khaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca; tadviśiṣya rāti dadātīti vikharo dehendriyasaṅghātaḥ tatra bhavā vaikharīti" jñeyam /
tadevābhisandhāyoktam-vācaṃ trividhavigrahāmiti /
caturvidhāmapi /
kīdṛśīṃ devīm? parādibhiścaturbhiḥ padaiḥ krīḍantīṃ nāmapūrvakatvāt sarvasyaiva rūpasya jagadetadvijigīṣamāṇāṃ samastavyavahārātmikāṃ svarūpāvabodhakṣamatayā dyutimayīmanyastutaustotavyatāyāṃ ca prabhavantīmavimarśāndhatamasa dhvaṃsanāt kāntimayīmapratihataprasaratvāt gatyātmikāñcetyarthaḥ /
tāmimāṃ namaskṛtya /
namaskāro hi nāma pṛthagahaṅkāraparityāgena namaskartavyamahimodghāṭanaṃ sāmarasyamiti yāvat /
tathāhi-yeyaṃ parā sā śaktatvam /
yā paśyantī sodyuktatā /
yā tu madhyamā sā pravṛttatā /
yā punarvaikharī sā nirvāhakateti /
śaktimato vaktureva svarūpaṃ parādiśaktayaḥ /

itthamimāṃ vācaṃ namaskṛtya nijānāṃ svenaiva praṇītānām alaṅkārasūtrāṇāṃ tātparyamucyate /
hṛdayamudghāṭyate /
kena prakāreṇa? vṛttyā vṛtti svarūpeṇa sandarbheṇa /
atha dhvanidarśanānusāreṇa prakāraṇaṃ praṇinīṣuḥ bhāmahodbhaṭādīnāṃ darśanasthitiṃ pūrvapakṣatveno panyasyati-iha hi tāvadbhāmahodbhaṭetyādinā /
atreyaṃ darśanasthiti dik /
kāvyaṃ hi nāma viśiṣṭaśabdārthātmakam /
tatrārtho vācyaḥ, pratīyamānaśca /
yathā- bhama dhaṃmia vīsattho so suṇāo ajja mārio deṇa /
golāṇai kaccha kuḍaṅga vāsiṇā daria sīheṇa //
atra svairiṇyuktau śvabhayanivṛttyā dhārmikabhramaṇāvidhirvācyatvena sthitaḥ, sākṣātsaṅketitatvenā vyavadhāna pratītikatvāt; godāvarītīre siṃhopalabdhyā bhramaṇaniṣedhastu pratīyamānaḥ, vākyārthasamanvayasamanantaramasaṅketitatvena pratīteḥ /
itthaṃ vācyavilakṣiṇaḥ pratīyamāno yor'thaḥ sa yathāyogaṃ rasavastvalaṅkārasvarūpeṇa triskandhaḥ san sacamatkāratvāt kavisaṃrambha gocaratvāt sahṛdayapratīti viśrāntiviṣayatvāñca kāvyātmā /
tasya mādhuryādayo guṇāḥ śauryādivatsamavāyavṛttyā upakurvate /
upamādayaḥ punaḥ kaṭakāditsaṃyogatavṛttyeti dhvanyācāryāḥ /
trividho 'pi pratīyamāno vācyopaskārakatvādalaṅkārakakṣyaivetyanye /
atha granthamavayavaśo vyākurmaḥ /
iha kāvyamārge /
alaṅkārapakṣa nikṣiptaṃ manyante, tattvaṃ punaranyatheti yāvat /
yanmanyante tatsaviśeṣaṃ darśiyitumāha-tathāhītyādinā /
paryāyoktamaprastutapraśaṃsā samāsokti rākṣepaḥ vyājastutirupameyopamā ananvayaḥ ityādiṣu vastumātrameva pratīyate na tu rasālaṅkārau /
vyañjanāvyāpārasyeha lakṣaghaṇāmūlatvāt /
lakṣaṇāmūlatve rasālaṅkārayorvyaṅgyatvāsambhavāt /
tatra pratīyamānalasyārthasya prakārāntareṇābhidhānaṃ paryāyoktam /
yadvakṣyati "gamyasyāpi bhaṅgyantareṇābhidhānaṃ paryāyoktam" iti /
yathā- spṛṣṭāstā nandane śacyāḥ keśasaṃbhogalālitāḥ /
sāvaghajñaṃ pārijātasya mañjaryo yasya sainikaiḥ //
atra hayagrīvasya svargavijayaḥ sainikasāvaghajñapārijātamañjarī sparśalakṣaṇena kāryeṇa pratyāyyate /
sāmānyaviśeṣabhāvādīnāṃ sambandhena yadaprastutātprastutapratītiḥ seyamaprastutapraśaṃsā /
yadvakṣyati - "aprastutātsāmānyaviśeṣabhāve kāryakāraṇabhāve sārūpye ca prastutapratītāvaprastutapraśaṃsā" iti /
yathā- taṇṇātthiṃ kiṃpi pahaṇo pakappiyaṃ jaṃ ṇa ṇiai gharaṇīe /
aṇāvaraagamaṇasīlaḥsa kālapahiaḥsa pāhijjaṃ //
[kannāsti kimapi patyuḥ prakalpitaṃ yanna niyatigṛhiṇyā /
anavaratagamanaśīlasya kālapathikasya pātheyam //
iti cchrāyā] /
atra anavaratagamanaśīlasya patyurnijagṛhiṇyā pātheyatvena yanna kalpitaṃ tadyathā nāsti, tathā kālapathikasya pāthematvena yadakalpitaṃ tannāstītyatra kālaḥsava grasatīti sāmānyarūpādaprastutāt prastuto viśeṣātmā prahastavadhaḥ pratyāyyate /
viśeṣaṇāsāmyādaprastutor'tho yadavagamyate sā samāsoktiḥ /
yadvakṣyati-"viśeṣaṇasāmyādaprastutasya gamyatve samāsoktiḥ" iti /
yathā- upoḍharāgeṇa vilolatārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā niśāmukham /
yathā samastaṃ timirāṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgādgalitaṃ na lakṣyitam //
atropoḍharāgatvādinā viśeṣaṇasāmyenāprastuto nāyakavṛttāntaḥ pratīyate /
uktasya vakṣyamāṇasya vā prākāraṇikasya viśeṣapratītyartham ābhāsato niṣedhanamākṣepaḥ /

yadvakṣyati uktavakṣyamāṇayoḥ prākaraṇikayorviśeṣapratītyarthaṃ niṣedhābhāsa ākṣepaḥ iti /
yathā - bālagra!ṇāhaṃ dūri tīe piosit ti ṇāmhavāvāro /
sā marai tujbhpha ayaso eaṃ dhaṃmakkharaṃ bhaṇimo //
['bālaka!nāhaṃ dūti tasyāḥ priyo 'sīti nāsmadvyāpāraḥ /
sā mriyate tavāyaśa etaddharmākṣaraṃ bhaṇāmaḥ //
iti cchrāyā '] atra 'nāhaṃ dītiti' dītitvaniṣedho viśiṣṭāsmi dūtītyavagamayati /
stutinindayoḥ nindāstutigamakatve vyājastutiḥ /
yadvakṣyati-"stutinindābhyāṃ nindāstutyorgamyatve vyājastutiḥ" iti /
yathā - he helājitabodhisattva vacasāṃ kiṃ vistaraistoyadhe! nāsti tvatsadṛśaḥ paraḥ parahitādhāne gṛhītavrataḥ /
tṛṣyatpānthajanopakāraghaṭanāvaimukhyalabdhāyaśo bhāraprodvahane karoṣi kṛpayā sāhāyakaṃ yanmaroḥ //
atra marorupakāraṃ karoṣīti stutirnindāmavagamayati /
upamānopameyayoḥ paryāyeṇa tathātvaṃ cedupameyopamā /
yadvakṣyati- "dvayoḥ paryāyeṇa tasminnupameyopamā" iti /
yathā-'khamiva jalaṃ jalamiva khaṃ haṃsaśvandra iva haṃsa iva candraḥ' /
atropamānopameyabhāvavinimayaḥ tṛtīya sabrahmacāriṇāṃ nivartayati /
ekasyaivopamānopameya bhāvakatve 'nanvayaḥ /
yadvakṣyati-"ekasyaivopamānopameyatve 'nanvaya" iti /
yathā -'yuddhe 'rjunor'juna iva prathitaprabhāvaḥ'-iti /
atra dvitīyasabrahmacārinivṛttiḥ /
ādi śabdāllāṭānuprāsādi parigrahaḥ /
eṣu paryāyoktāduṣu yadetadvastumātraṃ pratīyate svargavijayādikaṃ rasālaṅkāraparihāreṇa tadidaṃ sarvairapi pramāṇairātmatvenā vabhāsamānameva sadgaja nimīlikayā vācyāpaskārakatvena tairudbhaṭādibhiḥ pratipāditam /
nyagbhāvitavācyasya vācyakakṣyātilaṅghinaḥ kathamastu vācyopaskārakatvamiti bhāvaḥ /
kena prakāreṇa pratipāditam? "svasiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam" iti dvividhayā bhaṅgyā /
bhaṅgi prakāraḥ /
atrāyamāśayaḥ /
lakṣaṇamūlo 'yaṃ paryāyoktādiṣu pratīyamānor'thaḥ /
lakṣaṇā ca dvirūpā-ajahatsvārthaikā "kuntāḥ praviśanti" ityādau /
parā tu jahatsvārthā "gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ" ityādau /
tatrājahastvārthāyāṃ kuntānāṃ svataḥ praveśāsaṃbhave kauntikān ākṣipya praveśasaṃbhavaḥ /
ataḥsva siddhaye parānākṣipatīti tatra lakṣaṇā /
svakīya praveśādeḥsiddhaye parasya kauntikasyākṣepa iti /
jahatsvārthāyāṃ tu gaṅgādermukhyārthasyātyantamanupapattireva /
ataḥ parārthaṃ svasamarpaṇamiti lakṣaṇam /
parārthaṃ taṭāderghoṣādyadhikaraṇārthaṃ svasamarpaṇaṃ svasvarūpaparityāga iti /
itthaṃ ca satispṛṣṭāstā nandana' iti paryāyoktodāharaṇe sainikānāṃ sāvajñapārijātamañjarīsparśaḥ svargavijayamanākṣipya na saṃbhavatīti kuntādinayena svasiddhaye parākṣepaḥ /
evam "upoḍharāgeṇa" iti samāsoktyudāharaṇe 'pi jñeyam /
nāyakatvākṣepe sati niśādeḥ timirāṃśukādiyogasaṃbhavāt ajahatsvārthatvam /
atha "taṃ ṇātthī" ti aprastutapraśaṃsodāharaṇe mukhyārthasyāprastutatvāt; "bāḷagraṇāham"ityākṣepodāharaṇe dūtītvaniṣedhasyābhāsarūpatvāt "he helājite" ti vyājastutyudāharaṇe khajalayordvayorapi caikasyānekattvalābhābhāvāt mukhyārthasya atyantamanupapattireva /
ataḥ parārthaṃ svasamarpaṇāmiti lakṣaṇam /
tamimaṃ viṣayavibhāgam abhisandhāyoktam-yathāyogaṃ dvividhayeti /

yogo yogyatā tāmanatikramyetyarthaḥ /
itthaṃ vastudhvanau vimatirbhāmahādiṣu darśitā /
atha rudraṭe rasālaṅkāradhvanyorvimatimupanyasyati-rudraṭenāpītyādinā /
bhāvālaṅkāraḥ preyo 'laṅkāraḥ sa dvidhaivoktaḥ /
tathā hi- yasya vikāraḥ prabhavannapratibandhena hetunā yena /
gamayati tadabhiprāyaṃ tatprati bandhaṃ ca bhāvo 'sau //
iti //
bhāvasthitibhāvaśāntirūpeṇa rudraṭo bhāvālaṅkāraṃ dvidhaivoktavān /
tadidam utprekṣāvat kṛtyamiti bhāvaḥ /
yato bhāvāsaṅkārasya sandhiśabalatādi lakṣaṇā api bhedāḥ saṃbhavanti /
vakṣyati hi - bhāvodaya sandhiśabalatāśca pṛthagalaṅkārā iti /
rūpakādiṣvapi uttānadarśitāmudghāṭayati-rūpakadīpaketyādi /
rūpakaṃ dīpakam apahnutistulyayogitā /
ādiśabdānnidarśanādikaṃ ca lakṣayiṣyate /
tatropamālaṅkāraḥ pratīyamāno vācyaśobhāhetutvādupasarjanatvena noktaḥ /
tadapyasāramiti bhāvaḥ /
upamālaṅkārasya vācyaśobhā hetutvādupanyagbhāvanena utthāpitasya prādhanyena teṣvavasthānāt /
atha rasabhāvayoḥ ayathādṛśamudghāṭayati-rasavatpreyaūrjasvītyādi /
raso guṇībhūto rasavānalaṅkāro, bhāvastu preyān, rasābhāsa ūrjasvī, bhāvābhāsaḥsamāhitam /
evaṃ rasabhāvādiḥ vācyaśobhā hetutvenoktaḥ /
tadapi mandamiti bhāvaḥ /
yato rasāderalaṅkāratvaṃ sadātanaṃ na bhavati, prādhānyadaśāyāmalaṅkāryatvāt /
utprekṣātviti /
prātīyamānā svayameva kathitā pratīyamānāpyalaṅkāryatvena kathitetyarthaḥ /
tadapya gaṃbhīramiti yāvat /
pratīyamānadaśāyāṃ sarvasyaiva alaṅkārasyālaṅkāryakatvaṃ siddhāntitaṃ yataḥ /
trivindhaṃ vastvalaṅkārarasarūpamalaṅkāryatayā khyāpitameva /
kāvyajīvitatvenālaṅkāryameva sattathā na cetitamiti yāvat /
itthaṃ kāvyajīvitāṃśavicāravimukhānām alaṅkāramātrarasikatvāt uttānadṛśāṃ matam upanyasya, kāvyajīvitakāṃśaparāṇāṃ, matāni yathāvadupanyasyati-vāmanena tvityādinā /
sādṛśyanibandhanāyā iti vadatā sādṛśyaṃ saṃbandha-nibandhanā śabdavṛttirgauṇīti vadanto dūṣyatvena kaṭākṣitāḥ /
dhvanyācāryāṇāṃ gauṇyā vṛttyā lakṣaṇāntarbhāvo noṣṭaḥ /
sādṛśyanibandhanā lakṣaṇā vakroktyalaṅkāra "iti prathayatā kaścit dhvanibhedo lakṣaṇāmūlo 'tyantatiraskṛtavācya nāmālaṅkāratvenoktaḥ kāvyātmabhūtaḥsannalaṅkāryatvena nāvadhārita itiyāvat /
yasttvaṃśo 'laṅkāryo na bhavati so 'pyalaṅkāryatvena kathita ityāha-kevalaṃ guṇaviśiṣṭeti /
kevalagrahaṇādrasālakāranairapekṣyaṃ kaṭākṣitam /
rasālaṅkāra nirapekṣairmādhuryādi bhirguṇairviśiṣṭā yeyaṃ saṃghaṭanādharmabhūtā vaidarbhyādi rūpiṇī rītiḥ saiva kāvyātmetyuktā /
tathā ca sūtritaṃ tena - "rītiḥ ātmā kāvyasya"iti /
prakhyāpitaṃ ca - aviditaguṇāpi satkavibhaṇitiḥ karṇoṣu vamati madhudhārām /
anadhigataparimalāpi hi harati dṛśaṃ mālatīmālā /
iti //
idamapyayuktamiti bhāvaḥ /

tathāhi-kāvyasya śarīrasthānīyau (śabdārthau) kaṭakamukuṭādikalpā anuprāsopamādayaḥ /
vyaṅgyārthastu ātmabhūta iti sthite, śabdālaṅkārebhyoṣa'pi yo bāhyo varṇālaṅkāro 'nuprāsastatsamakakṣyakā etā rītayaḥ /
yato dvayorapi varṇadharmatā /
etadabhisandhāya vṛttyanuprāsavarṇālaṅkāraprastāve vaidarbhyādayo rītayo vivecitāḥ kāvyaprakāśa kṛdādibhiḥ /
granthakāro 'pi tatra vivecayiṣyati /
vyañjakāsvetāsu vyaṅgyarasasannikarṣādātmatva bhramaḥ uttāna dhiyām /
tadanuprāsādāvapi samānamiti mandametadrītimātrapakṣapātitvam /
vastutastu vyaṅgyārtha eva ātmā kāvyasya /
athodbhaṭādibhiḥ guṇālaṅkārayorbhedo 'pi nāvadhārita ityāha-udbhaṭādibhistviti /
sāmyaṃ sajātīyatvamityartha- /
tatra hetuḥ - "viṣayamātreṇa bhedapratipādanāditi" /
mātragrahaṇātsvarūpabhedābhāvaḥ kaṭākṣyate /
kāvyaśobhāhetutvalakṣaṇaṃ tu svarūpamekavidhameveti teṣāmāśayaḥ /
viṣāmāśayaḥ /
viṣayabhedaṃ darśayati-'saṅghaṭanetyādi' /
"saṅghaṭanādharmāguṇā, alaṅkārāstu śabdārthadharmāḥ" iti /
tadidamapyagambhīramiti bhāvaḥ /
guṇālaṅkārayośca svarūpata evātivibhinnatvāt /
tathāhi-aṅgino rasasya dharmā guṇāḥ aṅgayoḥ śabdārthayostvalaṅkārāḥ /
guṇāstuniyamenotkarṣahetavaḥ alaṅkārāstvaniyamena /
guṇāḥsamavāyena vartante, alaṅkārāstu saṃyogena /
yadāha- "ye rasasyāṅgino dharmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ /
utkarṣahetavaste syuḥ acalasthitayo guṇāḥ //
upakurvanti taṃ santaṃ ye 'ṅgadvāreṇa jātucit /
hārādivadalaṅkārāste 'nuprāsopamādayaḥ " //
iti //
itthaṃ ca sati alaṅkārāpekṣayā guṇeṣveva prakṛṣṭaḥ kāvyopaskāraḥ yadvadasphuṭaṭālaṅkāratve 'pi kāvyatvābhyupagamaḥ, na hi tadvat asphuṭaguṇatve /
yadāha-'analaṅkṛtī punaḥ kvāpīti' /
yadetadevaṃvidhaṃ guṇānāmalaṅkārāṇāṃ ca prādhānyaṃ , tatrāpi purātanānāṃ dṛṣṭirasamīcīnetyāha-'tadevaṃ alaṅkārā eveti' /
atha vakroktijīvitakārabhaṭṭanāyaka yoḥsaṃ [dṛṣṭī] sannikṛṣṭe dhvanidarśanasyetyabhiprāyeṇāha-'vakroktijīvitakāraḥ punarityādinā /
vaidagdhyabhaṅgībhaṇitisvabhāvāṃ vaidagdhyaprakāropetabhaṇitisvarūpāmityarthaḥ /
jīvitamuktavānityalaṅkāramātradurāgrahābhāvo dyotitaḥ /
anyo 'pi sārabhūtaḥ sūkṣmoṃ'śaḥ tena avadhārita ityabhiprāyeṇāha-vyāpāraprādhānyaṃ ceti /
vyāpāro rasapratyāyanātmā /
tasya prādhānyaṃ pratipede /
na punaḥ aprādhānasya alaṅkāramātrasyeti yāvat /
alaṅkārāḥ punarvācyakakṣyaivāsya saṃmatetyāha-abhidhāprakāretyādi /
yaśca vastvalaṅkārarasarūpaḥ trividhaḥ pratīyamānor'thaḥ yatra vidyamāno 'pi tatpratyāyanalakṣaṇasya' vyāpārasyaiva prādhānyamasya matamityāha-satyapi cetyādi /
upacāro lakṣaṇāśrayaṇāṃ tadvakrateti avivakṣitavācyādi samastadhvaniḥ kaṭākṣitaḥ /
itthaṃ ca sati dhvanidarśanā detad darśanasyālpakobheda ityāha-'kevalamuktivaicitryeti' /

atha bhaṭṭanāyakamatam-bhaṭṭanāyakenatvityādi /
prauḍhoktyābhyupagatasyeti /
bhoga itisvakapola kalpito vyavahāraḥ prauḍhoktistayāṅgīkṛtasyetyartharḥ /
idṛśasya vyañjanavyāpārasya kāvyātmatvaṃ kathayatā nyagbhāvitaśabdārtha svarūpo 'yaṃ vyāpārastasyaiva prādhānyamuktam /
sa ca vyāpāro laukiko na bhavatītyāha-tatrāpyabhidhābhāvaka tvetyādi /
tatra teṣu vyāpāreṣu madhyādabhidhābhāvakatve iti /
sākṣātsaṅketārtha viṣayā śaktirabhidhā /
asādhāraṇyena pratīteṣvartheṣu sādhāraṇīkaraṇarūpā śaktirbhāvikatvam /
etadvyāpāradvaradvayot tīrṇaḥ sādhāraṇīkṛteṣu vibhāvādiṣu rasacarvaṇātmāṃ bhogāparanāmadheyo vyāpāro viśrāntisthānatayā prādhanyenāṅgīkṛtaḥ /
atra darśane bhogādivyāvahārasya svakapolakalpitavyāpāraprādhānyami[tyaṃśo] dhvanikāradarśanavilakṣaṇāḥ /
atha siddhantaḥ-dhvanikāraḥ punarityādi /
dhvanikārastu vyaṅgyātmano vākyārthasyaiva kāvyātmatvaṃ siddhāntitavān /
tatrahedatuḥ -vyañjanavyāpārasyāvaśyābhyupagamyatvāditi /
kīdṛśasya ? abhidhālakṣaṇātātparyākhya vyāpāratrayottīrṇasya /
tātparya nāma padārthādhigamasamanantarabhāvinī samanvayaśaktiḥ /
etattrayottīrṇasyeti caturthakakṣyāvasthāpiyoktā /
dhvananadyotaneti /
dhvananaṃ dyotanaṃ pratyāyanaṃ vyañjanamityādiprasiddhaparyāyasahatastrasyāvaśyābhyupagamyatvāt tadanabhyupagame vyaṅgyārthapratītau na gatyantaraṃ yataḥ, ataḥ vyaṅgyor'tha evātmetyarthaḥ /
nanu vyañjanāvyāpāraḥ pradhānaṃ kiṃ na bhavati, ityata āha-vyāpārasya ca vākyārthatvābhāvāditi /
apratyakṣatvena niruktyanarhatvādvākyārthatvābhāvaḥ /
sarvā eva khalu padārthaśaktayaḥ kāryādipratītyanyathānupapattyā abhyūhyanta eva /
ato vyāpāro na prādhānam /
yaśca hetuḥ prādhānye so 'pi vyaṅgya evopapadyate, na tu vyañjanavyāpāra ityāha-vākyārthasyaiveti /
guṇālaṅkāropaskarttavyatvaṃ viśrāntisthānatvaṃ ca prādhānye hetuḥ /
ato vyaṅgyārtha eva kāvyātmeti siddhāntitavan /
atha bhūyastarā yuktīrabhyuccinoti-vyāpārasya viṣayamukhenetyādi /
vyañjanādegi vyāpārasya vyaṅyyārthamukhenaiva svarūpasiddhiḥ /
ato na vākyārthatva saṃbhavaḥ /
yathāsvarūpopalambho viṣayamukhena tathā prādhānyaṃ vicārakṣamatvamapi tanmukhenaivetyāha-tatprādhānyena prādhānyāt /
svarūpeṇa vicāryattvābhāvāditi ca /
viṣaya eva tu puṣkalaṃ vākyārthaṃ bhāvamarhatītyāha-viṣayasyaiveti /
sākṣātsvarūpa pratilaṃbhaḥ svataḥ prādhānyaṃ svalarūpeṇa vicāryatvaṃ cetyādi samagre bharaḥ /
tatsahiṣṇutvaṃ hi vyāṅgyārthalakṣaṇasya viśaṣayasyaiva /
ato viṣayasyaivātmatvaṃ yuktamityāha-tasmādviṣaya eveti /
samagrabhara sahiṣṇutvāt sa niravaśeṣavaibhavamarhatītyata āha-yasya guṇālaṅkāretyādi /
nanu rasādayo rasavadādyālaṅkārā eva prācāṃ matāḥ /
kathameṣāmalaṅkāryatvamityata āha - rasādayastviti /
tatra hetuḥ - alaṅkārāṇāmupaskārakatvāt rasādīnāṃ ca prādhānyenopaskāryatvācca iti /
rasādīnāṃ hi yadā guṇībhāvaḥ tadālaṅkāratvaṃ , yadā tu prādhānyaṃ tadālaṅkāryatvameva /
yata itthaṃ vyavasthā , atoḥ vyaṅgyārtha eva kāvyātmeti nigamayati - tasmād vyaṅgya evetyādi /

vākyārthībhūta iti prādhānyadaśāṃ kaṭākṣayati, aprādhānaya daśāyāmanātmatvāt /
tadidaṃ dhvanikṛto darśanām /
etadanusāritvamātmano darśayutumāha -eṣa eva pakṣa ityādi /
evakāreṇapakṣāntareṣvanupapattirāviśaṣkriyate /
āvarjakaḥ balādātmābhimukhīkārakaḥ /
tatra hetuḥ - vyañjanavyāpārasyetyādi /
ya icchranti vyaṅgyārthasya kāvyātmatāṃ, ye ca necchanti , sarvaireva khalvebhiḥ na śakyate hi vyañjanavyāpāro 'pahnotum /
yadi nāpahnutaḥ kiṃ tata ityata āha-tadāśrayaṇe cetyādi /
pakṣāntarasyāpratiṣṭhānaṃ darśaitacarībhiryuktibhiḥ siddham /
yattu tatra vyaktivivekakāraḥ pratyavasthaitaḥ tadupanyasyati - yattu vyaktivivekakāraḥ ityādinā /
liṅgatayā gamakatayā /
tādātmyatadutpattyabhāvāditi /
dharmadharmiṇorliṅgaliṅgibhāve tādātmyaṃ nāma niyataḥsambandhaḥ /
kāryakāraṇāyostu tadabhāve tadutpattirnāmāstīti /
anayorniyatasambandhayoḥ yadyanyataro na syāt tadā vyabhicārānna saṃbhavati liṅgaliṅgibhāva iti yāvat /
yata itthametat atastadavicāritābhidhānaṃ , tadetadvyaktivivekakṛto darśanaṃ vāyasavāśitakalpamiti yāvat /
evaṃ dhvanidarśanasamarthane yadyāvadasti yuktijātaṃ tadatigahanam /
dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoreva kāvyayormīmāṃsāyāmupayujyate; citrakāvyamīmāṃsāyāṃ tu nātyupayujyate ityāśayena nigamayiti-tadetat kuśāgrīyetyādi /
iha citrakāvye /
na pratanyate, yathopayogamanūdyata eveti yāvat /
atha yāvānupayogaścitraprastāve dhvanestāvanmātramanuvadati-asti tāvadityādinā /
yadyasti kiṃ tata ityata āha-tatra vyaṅgyasyetyādi /
prādhānye dhvanirnamottamaḥ kāvyabhedaḥ /
aprādhānye tu guṇībhūtavyaṅgya nāmā madhyamaḥ /
citrasya viṣayamāha-tatrottamo dhvanirityādinā /
sa cābhidhāmūlatayā lakṣaṇāmūlatayā ca prathate ityāha-tasya lakṣaṇābhidhāmūlatveneti /
lakṣaṇāmūlatve sati avivakṣita vācyākhyaḥ mukhyārthabādhaśālinyāṃ lakṣaṇāyāṃ vācyāṃśasyāvivakṣitatvāt /
abhidhāmūlatve tu vivakṣitānyaparavācyākhyaḥ , abhidhāyāṃ vācye bādhābhāvād vivakṣitatvaṃ, vyaṅgyāṅgatvena vivakṣaṇāt anyaparatā ceti vivakṣitānyaparatvam abhidhāmūlasya /
itthaṃ lakṣaṇāmūlo 'bhidhāmūlaśceti sāmānyato dhvanirdvirāśikaḥ /
tatra lakṣaṇāmūlasyāvāntarabhedamāha-ādyor'thantara iti /
ādyo lakṣaṇā mūlaḥsor'thāntarasaṅkramitavācyo atyantatiraskṛtavācyaśceti dvidhā /
ajahatsvārthatayā svasiddhaye parākṣepe sati arthāntarasaṅkramitavācyaḥ /
yathā - prārambhe śrutisundaraṃ pariṇātau pathyaṃ janaiḥsugrahaṃ /
nānāśāstrarasaiḥ prasannamadhuraiḥ pratyakṣaraṃ kṣālitam /
āhlādāya na kasya nāma viduṣāṃ vaktrāmbujādudgataṃ cittāntarvikasadviveka mukulāmodānubiddhaṃ vacaḥ //
atraivaṃvidhavaca upadeśālakṣaṇe arthāntare saṅkrāmati /
vacomātrasyaivaṃ vaiśiṣṭyāsaṃbhavāt /
atha yadā jahatsvārthatayā parārthaṃ svasamarpaṇaṃ tadātyantatiraskṛtavācyākhyaḥ /
yathā - eke mūkavadāsate jaḍadhiyo jihneti tatsannidhā vanye durviciktsitaṃ vidadhate tebhyo 'pi bībhatsate /
asthāne bahudhā stuvanti katicittairulkayā dahyate vidyā viklavate kayā na vidhayā prāpyāntikaṃ duṣprabhoḥ //

atra vidyāyāṃ hlībībhatsādiḥ gaṅgādau ghoṣādhikaraṇatādīva sarvathā svasaṃyogino svārthaṃ parityajya na saṃbhavatītyatyanta tiraskṛtavācyatā /
itthama vivakṣitavācyasyārthāntarasaṃkramita vācyo 'tyantatiraskṛtavācyaśceti dvau bhedau /
athābhidhāmūla prabhedadik /
dvitīyo 'pīti /
dvitīyo 'bhidhāmūlo vivakṣitānyaparavācyākhyaḥ /
tatra kvicid vyaṅgya kramo na saṃlakṣyate /
kvacitsaṃlakṣyate /
tasmādvivakṣitānyaparavācyo 'pi asaṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ saṃlakṣyakramavyaṅgyaśceti dvividhaḥ /
athānayoḥ sakṣaṇābhidhāmūladhvanyorvastvalaṅkāra rasarūpatā viṣayaviśeṣaṃ vyavasthāpayitumāha-lakṣaṇāmūla ityādinā /
yo hi lakṣaṇāmūlaḥ sa niyameva śabdaśaktimūlo vasturūpaśca bhavati /
yadvi yāvadasti jātiguṇākriyādyātmākaṃ padārthajātaṃ sarvamevaitadvastu kathyate /
tadeva kavikalpitavicchitti sadhrīcīnamalaṅkāraḥ /
rasāstu vibhāvānubhāvavyabhicāribhivyājyamānā ratyādayaḥ sahṛdayapratītiviśeṣāḥ /
atha vivakṣitānyaparavācyo yo 'yaṃ asaṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ sa niyamenārthaśaktimūla ubhayaśaktimūlaśca bhavati /
niyamena vasturūpo 'laṅkārarūpaśca bhavati /
tatra yadā rasabhāvarasābhāsa bhāvābhāsabhāvodayabhāvaśānti bhāvasandhibhāvaśabalatā vyajyante, tadā kramo na saṃlakṣyata iti asaṃlakṣyakramatvam /
tatra raseṣu śṛṅgāraḥsaṃbhogātmā yathā- puṣpodbhedamavāpya keliśayanāddarasthayā cumbane kāntena sphuritādhareṇa nibhṛtaṃ bhrūsaṃjñayā yācite /
ācchādya smitapūrṇā gaṇḍaphalakaṃ celāñcalenānanaṃ mandāndolitakuṇḍalastabakayā tanvyā vidhūtaṃ śiraḥ //
atra nāyikānāyakavṛttāntalakṣaṇo yo vācyor'thaḥ yā ca sahṛdayapratīteḥ vedyāntaravigalanena varṇyavastutanmayībhāvalakṣaṇā rasasaṃvit, na khalu tayoḥ kramaḥsaṃlakṣyate /
vidyamāno 'pi padma patraśatavyatibhedanayena avidyamānavadupalakṣyate /
vipralambhaśṛṅgāro yathā - nāntaḥ praveśamaruṇādvimukhī na cāsī dācaṣṭaroṣa paruṣāṇi na cākṣarāṇi /
sā kevalaṃ saralapakṣmabhirakṣipātaiḥ kāntaṃ vilokitavatī jananirviśeṣam //
evamādiṣvakramatvaṃ prāgvadanusandheyam /
hāsyo yathā - paimaraṇāmaṇḍaṇājjalavesā pāsaṃga esu taruṇesu /
ṇiddhasaraṃ parugrantī savibbhamaṃ haṇā i thaṇāvaṭṭham //
atra patimaraṇāmaṇḍanojjvalaveṣāyāḥ taruṇeṣu pārśvamupagateṣu satsu sadyaḥ snigdhasvaraṃprarudatyāḥ savibhramaṃ yadetatstanavṛttahananaṃ tat pracchannānurāgasyānaucityena pravṛtterhāsyamabhivyanakti /
karuṇasya yathā - sāhityalakṣaṇakale samupaiṣi navya vaidhavyamadya virate guruviṣṇudeve /
karṇāntikapraṇāyana praṇāyotsavāya tālīdalārpaṇamitaḥ paramakṣamaṃ te //
raudranya yathā - dṛpyatsūkara kālakaṇṭha śakalavyākīrṇa dhārāntarā krodhottālalulāyakaṇṭhanalakacchedārdhavaktrānanāḥ /
śrīballāla vidhāya keli mṛgayāmāvartamānasya te śārdūlendravasābhiṣekasamaye jīyāsurugrāḥśarāḥ //
vīrasya yathā - ādhāturbhuvanaṃ tadetadakhilaṃ cakṣuṣmadākīṭakā-d divyaṃ cakṣurananyalabhya mubhayatrāste paraṃ duḥsaham /
phāle bhūtapatermanobhavamukha kṣudra kṣayojjāgaraṃ bāṇe ca pratirājadarpadalanaṃ ballāla pṛthvīpateḥ //
bhayānakasya yathā - girikuñjeṣu gūḍhānāṃ tavāri varayoṣitām /
asūryaṃpaśyatāmātraṃ bhūticihneṣvaśiṣyata //
bībhatsasya yathā - svātmānandaṃ kimapi paramaṃ sādhu saṃbhuñjate ye teṣāmasyāṃ viṣayavitatau jāyate heyabuddhiḥ /
anyeṣāṃ tu prasaratitarāṃ pratyutāsvādanecchā chardiklinne kaphakaluṣite makṣikāṇāmivānne //
adbhutasya yathā - ākarṇitottamaguṇānuguṇeti kṛtvā yāmullilekha sucireṇa mano madīyam /
tāmākṛtiṃ visadṛśīmatimātramasyā dāsye 'pi nāsmi viniveśayituṃ vidagdhaḥ //
atra sucira madṛṣṭacaranāyikārūpasyānuguṇa śravaṇānurāgiṇo nāyakasya nāyikāprathamadarśane ākarṇitottama guṇānuguṇatayā manasā samullikhitacarī yā nāyikāmūrtiḥ, sā samprati sāśrātkṛtanāyikāmūrteratimātraṃ visadṛśī satī dāsītvenāpi niveśayituṃ na śakyata ityuktirābhirūpyanibandhanasya parāṃ kāṣṭhāmāviṣkaroti /
śāntasya yathā - mā bhaiṣīḥ kula mā vyathasva vinaya kleśo 'stu mā te śruta pradhvaṃsāya yatasva mā khalu mate māhātmya mā mā tyaja /

yuṣmadrauravasāradāraṇāparānmatvā tṛṇāya prabhūn bhikṣāparyaṭanārjitena kalaye piṇḍena piṇḍasthitim //
itthaṃ rasadhvanirdiṅmātreṇodāhṛtaḥ /
atha bhāvadhvaniḥ-bhāvo hi nāma nāyikāvyatirikte devatāgurunṛpaputrādau vyajyamānā ratirvākyārthatvena vyajyamānā nirvedādayo vyabhicāriṇāśca /
yathā- adya svapnamupāgatena yamunātīre mayāvasthitaṃ dṛṣṭastatra ca veṇuvādanipuṇo bālo gavāṃ pālakaḥ /
taṃ dṛṣṭvā karaṇairananyaviṣayairantarvilīno 'bhavaṃ yāvattāvadahaṃ cirādupacitaiḥ pāpaiḥ prabodhaṃ gataḥ //
yathā ca - saṃsārārtyā vidhuravidhuro brahma yatnādvicinvan nānārūpaṃ jagadidamahaṃ dṛṣṭavāneva pūrvam /
haste nyaste sati tava guro sāṃprataṃ mastake 'smim brahmaivaitatsakalamabhavanno jagannāpi cāham //
yathā ca - kāṣṭhāprātpiriyaṃ parā khalu parīpākasya bhāgyonnateḥ śrī ballāla nṛpāla!yadvayamiṃmau pādau tavopāsmahe /
yastiṣṭhetpratihāra sīmni bhavato ruddhapraveśaściraṃ kiṃ nāsāvapi colapāṇḍyapṛthvīpālaiḥsamaṃ gaṇyate //
itthaṃ putrādiviṣayo vyabhicārirūpaśca bhāvaḥ svayamūhyaḥ /
rasābhāso yathā - sphuranmukhāmodavivṛddha gandhaṃ, jighranmuhurmīlitaraktanetraḥ /
pūrvaṃ priyācañcupuṭopayuktaṃ cūtāṅkuraṃ cumbati cañcarīkaḥ //
ityādi //
atra tiryagviṣayatvādrarasasyābhāsatā /
dhīrodāttatvādyabhāvāt /
yadāha- "uttamaprakṛtirujjvalaveṣaḥ śṛṅgāraḥ" iti /
bhāvābhāso yathā - kvaṇādūdvirephāvalinīlaṅkaṇāṃ prasāryaṃ śākhābhujamāmra vallarī /
kṛtopagūhā kalakaṇṭhakūjitaiḥ anāmayaṃ pṛcchati dakṣiṇānilam //
atra sauhārdasyāropitatvāt bhāva ābhāsī bhavati /
bhāvodayo yathā - kelitalpagatamaṅghriyāvakaṃ, sūcayatyuṣasi cakṣuṣā priye /
bhū[bhrū] tribhāgamupakalpya bhaṅguraṃ, gūḍha hāsa madhuraṃ cukopa sā //
atra lajjāharṣayorudayaḥ /
bhāvasandhiryathā - netre jihyakharāruṇe kṣaṇāmatha vyāmīlyamānekṣaṇāṃ hastaṃ vyagragamāganaṃ kṣaṇāmatho dante śayānaṃ kṣaṇam /
sañcāraṃ viṣamākulaṃ kṣaṇamatha prakrāntalīlaṃ kṣaṇaṃ dhatte totriṣu ṣaṭpadeṣu ca samaṃ dattāvadhāno gajaḥ //
atra gajasya madākulasya yadetatkṣaṇamātraṃ netrayoḥ jihyākharā ruṇāyoḥ dharaṇāṃ samanantarameva yaccaitadūvyāmīlanaṃ, tathā haste ca yatkṣaṇāmatraṃ vyagro gamāgamaḥ yacca samanantarameva dante śayanaṃ, sañcāre ca kṣāṇāmātraṃ yeyaṃ viṣamākulatā, samantarameva yaścāyaṃ līlāprakramaḥ, tadetat vividhaṃ vilakṣaṇaṃ viceṣṭitadvayaṃ udbhavābhibhavadharmitayā kṣaṇaṃ kṣaṇāmāvirbhavat totriviṣayaṃ roṣaṃ ṣaṭpadaśabdalakṣitaṣaṭpadagītaviṣayaṃ harṣa ca parasparasyādattā vasaratayāsamutkṣubhitam abhivyanakti /
dvandva vṛttiṣu ca triṣvapi vākyeṣu pratisvaṃ kṣaṇaṃ kṣaṇamityupādānādyathā yathā samutkṣubhitābdhikallolakatpa [la]tayo totriṇāmuparyupari vinipāta janmāno roṣāveśamahāvegāḥ tathā tathā tadabhibhavakṣamāṇāṃ ṣaṭpadagītākarṇānasukhābhiniveśavikāsānāṃ madhye prādurbhāva iti pratyāyyante /
dhatta iti vartamānanirdeśena prārabdhāparisamātpabhāvādekatarasyāṃ koṭāvaniṣṭheti dyotyate /
tathā jihvākharāruṇatvavyagragamāgamatvaviṣamākulatvalakṣaṇādharmayogādvyālayamānatvadanteśayanatvaprakāntalīlatvalakṣaṇādharmayogāccānukṣaṇāmākulībhāvamāpādyamānairnaitrahastasañcārairliṅgairyadetadvodhyate, totriṣuṣaṭpadeṣu ca tulitamavadhānadānaṃ tadapyeka tarasyāṃ koṭā vaniṣṭāmeva vyanakti /
ato roṣaharṣa bhāvayorayaṃ sandhiḥ /
bhāvaśabalatā yathā - madhyesakhījanamupahvaravṛttajātaṃ vācā prakāśayati mayyupadeśavṛttyā /
sāsūyasapraṇāyasatrapa saprasādaiḥ sā māṃ vilokitavatī caṭulaiḥ kaṭākṣaiḥ //
atrāsūyādīnāṃ kaṭākṣeṣu samāropādvācyatā na mantavyā /
ato hṛdyevaṃ bhāvaśabalatā vyajyate /
bhāvaśāntiryathā tau saṃmukhapracalitau savidhe guruṇāṃ mārgapradānarabhasaskhalitāvadhānau /
pārśvāpasarpaṇāmubhāvapi bhinnadikkaṃ kṛttvā muhurmuhurapāsaratāṃ salajjau //
atra mativibodha yorupaśamaḥ /
eṣu rasādidhvaniṣu prapañco 'nyato jñeyaḥ /
citrakāvyaprapañcanapareṇa granthakṛtauvātisaṅkocitatvāt asmābhirdiṅmātramudāharaṇaiḥ pradarśitam /
atha saṃlakṣyakrame śabdaśaktimūlo 'laṅkārarūpo vasturūpaśca niyamena bhavati /
tatrālaṅkārarūpo yathā - prāpyādharadvayadhurāṃ paricumbatīva līlottaraṃ vilikhatīva nakhatvametya /

tasyāḥ kaṭākṣavalanaṃ gurusannidhau māmāśrliṣyatīva samavāpya ca bāhubhāvam //
atrotprekṣālaṅkāreṇa cumbanādikāraṇā bhāve 'pi saṃbhogasukhā vātpilakṣaṇākāryotpattirūpā vibhāvanā vyajyate /
vastudhvaniryathā - dṛṣṭiḥ kātaratāmupaiti sahasā tasminpuro 'vasthite, narmālāpini tatra na prativaco jihvāgramārohati /
saṃsparśaṃ ca na tasya vetyupacitastambhaṃ mamaitadvapuḥ saṃvṛttaḥsakhi saṅgamo 'pi virahaprāyo vidhātāsmi kim //
atra vastuni avastutvabhramāt maugdhyalakṣaṇaṃ vastu pratyāyyate /
athārthaśaktimūlovyañjakor'thaḥ svataḥ saṃbhavī kaviprauḍhoktiniṣpāditaḥ kavirnibaddhavaktṛprauḍhoktiniṣpāditaśceti trirūpaḥ /
sa cālaṅkārarūpo vasturūpaśceti pratyekaṃ dvaividhye ṣoḍhā /
ṣaḍvidhasya ca vyaṅgyor'tho vasturūpo 'laṅkārarūpaśceti dvādaśaṃbhedo 'yam /
tathā hi - svataḥsaṃbhavinā vastunā vastu svataḥsaṃbhavinā vastunā alaṅkāraḥ /
svataḥsaṃbhavinālaṅkāroṇa vastu, tena alaṅkāra iti caturdhā /
tathā kaviprauḍhoktiniṣpāditena vastunā vastu, tenālaṅkāraḥ kaviprauḍhoktiniṣpāditena alaṅkāreṇa vastu tena alaṅkāraḥ ityapi caturdhā /
itthaṅkavinibaddhavaktṝprauḍhoktiniṣpādite 'pi viṣayecāturvidhyamanusandheyam /
atra prapañcaḥ saṃpradāyaprakāśinyāṃ kāvyaprakāśaṭokāyāṃ asmābhiḥ vitatyopa darśita iti tato 'vadhāryaḥ /
iha tu granthagauravabhayāt prastāvānupayogācca na pratanyate /
diṅmātrantūdāhliyate- tatra svataḥsaṃbhavinā vastunā vastu yathā - adyāpi loke na kavirna so 'sti prācāṃ tulāṃ yaḥ prabalo 'dhiroḍhum /
purātano nāyamitīya deva tathāpi nindā yadi kiṃ karotu //
atra svataḥsaṃbhavinā vastunā aham evaṃvidha iti vaktuḥ svamāhātmyaprakhyāpanalakṣaghaṇaṃ vastu pratyāyyate //
kavinibaddhenālaṅkāreṇa vastu yathā - dṛṣṭirniṣṭhura baddhasārakhadirāṅgāra sphuliṅgopamā jihve sajjanatarjanolbaṇābalatkālāṅgulīcañcale /
dantāścāntakakelikānanaviṣāṃ (?)kūrānukāraḥsakhe jaṅghe dve yadi tebhujaṅgabhuvanaṃ valmīkaśeṣaṃ bhavet //
atra kaviprauḍhoktiniṣpāditena aprastutapraśaṃsālaṅkāreṇa vidhivihitamanāryāṇāṃ kvicidaṃśe daurbalyaṃ viśvamabhirakṣatīti vastu /
kavinibaddhavaktṛprauḍhoktiniṣpādito 'laṅkāreṇālaṅkāro yathā - aṇivāraovagūhaṇa saṃchrandālāvasoa vavasajaṇā /
bandhavamaraṇāmahūsava diahe diahe samo arasu //
chāyā-anivāritopagūhanasvacchrandālāpaśokavivaśajanaḥ /
bāndhavamaraṇamahotsavaḥ divase divase samavataratu //
iti //
kavinibaddhāyāḥ svairiṇyāḥ prauḍhoktiniṣpāditena rūpakālaṅkāreṇa upagūhanādinivāraṇāśālibhyo 'sya bāndhavamaraṇamahotsavasya atiśayapratyāyanātmā vyatirekālaṅkāraḥ pratyāyyate /
itthamanyadapyūhyam /
atha guṇībhūtavyaṅgyasvarūpadik /
guṇībhūtavyaṅgyaṃ vācyāṅgetyādi /
vācyāṅgatvamagūḍhatvamaparāṅgatvamasphuṭatvam, sandigdhaprādhānyaṃ tulyaprādhānyaṃ kākkākṣitpa masundaratvam iti vācyāṅgatvādayo bhedāḥ /
samāsoktyādau pradarśitamiti /
dhvanikārādibhiriti śeṣaḥ /
tatra vācyāṅgatvaṃ yathā - śūnye tvadripurājadhāmni sudṛśāṃ citrārpitā nāṃ karaṃ saṃllāpaspṛhayā patannapi muhuḥ kīraḥsamārohati /
śrīballālanṛpāla! śiñjitarasānmañjīrarekhāmukhaṃ cañcvagreṇa ca hanta haṃsapṛthukaḥsañcālayankrandati //
atra śūnyīkṛtaripurājaveśmā nāyakaprabhāvātiśayaḥ pratīyamāno 'pi śukahaṃsavṛttāntopapādakatvena sthita iti vācyāṅgatvam /
itthamagūḍhatvādayo 'pi bhedā jñeyāḥ /
itthaṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyayoḥ kāvyayoḥsvarūpamupodgadhātatvena yathāyogamupanyasya prakaraṇā pratipipādayiṣitaṃ citrākhyaṃ kāvyamadhikīrṣurāha-citraṃ tviti /
dhvaniguṇībhūtavyaṅgyāpekṣayā bhedabāhulyaṃ tarabarthaḥ /
athādisūtramavatārayitumāha-tathāhīti-atha sūtram /
ihārthapaunaruktyaṃ śabdapaunaruktyaṃ śabdārthapaunaruktyaṃ ceti trayaḥ paunaruktyaprakārāḥ

nanu citramityupakramya paunaruktyaprakārakathane kā saṅgatiḥ ityata āha ādau paunakuktyetyādi /
paunaruktyaprakārāṇām eṣāṃ yadetadādau vacanantinnirūpayiṣyamāṇānāṃ śabdārthobhayāśrayatayā kakṣyāvibhāgaṃ ghaṭayituṃ kakṣyāvibhāgasyaiva ca sphuṭīkārāya pratyekaṃ paunaruktyagrahaṇam /
ato 'nuprāsayamakādayaḥ śabdālaṅkārāḥ /
upamārūpakādayor'thālaṅkārāḥ /
lāṭānuprāsādayastūbhayālaṅkārāḥ iti kakṣyāvibhāgo 'nusandheyaḥ /
nanu śabdapratītipūrvakatvādarthapratīteḥ prathamaṃ arthapaunaruktyanirdeśo na yujyata ityata āha-arthāpekṣayetyādi /
antaraṅgatvaṃ prāthamikatvaṃ, arthagatanirdeśaḥ arthaviṣayaka paunaruktya nirdeśa ityarthaḥ /
cirantanaprasiddhyā bhāmahodbhaṭādipūrvācāryaprasiddhyanusāreṇa /
te hi punaruktavadābhāsākhyamarthālaṅkārameva pūrvaṃ lakṣitavantaḥ /
nirdiṣṭasya ca paunaruktyatrayasya sampabratipannatāmabhisandhāyāha-śābde prasthāna ityādi /
itiśabdaṃ yogyer'the vyavasthāpayati -itiśabdaḥ prakāra iti /
nanu traya evetisamāptyarthatā kiṃ neṣyata ityata āha-triśabdādevetyādi /
atrāyamāśayaḥ /
vibhāgenaiva tritvamavagatam /
triśabdāttu parisamātpiḥsiddhā, 'siddhe satyārambho niyamāya' iti nyāyāt /
ata itiśabdaḥ prakāre vivakṣyate /
na ca mantavyaṃ sati prakāraśabde paunaruktyaṃ prasajediti /
prakāraśabdo hi paunaruktyaprakāramābaha-sa ca paunaruktyaprakāraḥ kena prakāreṇa triprakāra iti jijñāsāyām itiśabdaḥ tatprakāra vacana iti sarvamavadātam /
vibhāvādhigagataṃ tritvaṃ triśabdena samāpyate /
triprakāratva vacanaḥ iti śabdastato mataḥ //
iti //
athaiṣu paunaruktyeṣu heyāṃśaṃ vibhaktuṃ sūtram-
tatrārthapaunaruktyaṃ prarūḍhandoṣaḥ
praruḍhagrahaṇasya vyāvartyamudghāṭayati-praruḍhāpraruḍhatveneti /
upādeye viśrāntyarthamiti /
upādeye pratiyegyantare prasṛtāyāḥ pratipattṝ pratīteḥ avyākṣepāya ityarthaḥ /
heyāṃśairhi vivicya tyaktake svarasā bhavatyupādeyamīmāṃsā /
trayanirdhāraṇa iti /
bhāvānayane dravyānayanamiha anusartavyaṃ nirdhārite paunaruktyatraya ityarthaḥ /
nanu praruḍhaṃ doṣa ityucyate /
ko 'yaṃ praroha ityata āha-yathāvabhāsanamityādi /
yacchravaṇasamanantaraṃ yathāvadavabhātaṃ tattathaiva cetpratītiḥviśrāntyantaṃ nirbādham avatiṣṭheta sa praroha ityarthaḥ /
yathoddeśaṃ paunaruktyamadhikṛtya sūtram-
āmukhāva bhāsanaṃ punaruktavadābhāsam
āmukham ārambhaḥ /
paryavasānānyathātva ityanena heyāt vaidharmyaṃ darśitam /
nanu lakṣyapade punaruktavadābhāsa iti svarūpaprādhānyena nirdeśo nyāyyaḥ, na tu punaruktavadābhāsamiti kāvyaparatantratayā ityata āha-lakṣyanirdeśa ityādinā /
nāpuṃsakaḥ saṃskāraḥ punaruktavadābhāso yatreti bahubrīhisamāsāśrayaṇenālaṅkāryapāratantryadhvananārthaḥ iti laukikālaṅkāravanna kāvyālaṅkārāṇāṃ alaṅkāryapṛthagbhāvenāpyavasthānasaṃbhavaḥ /
api tu niyamena kāvyapāratantryameveti /
atigambhīreṃ'śe vṛthāprāthanabhīrutāmāviśrikīrṣurāha-prabhedāstviti /

avāntarabhedāḥ prabhedāḥ /
maṅkhīye maṅkhākhyakavikartṛke /
ahīneti /
inaḥsvāmī ahīnām ino bhujaṅgānāmadhīśaśceti /
valayaṃ kaṅkaṇāñceti āmukhe paunaruktyā vabhāsanaṃ, paryavasāneṣu ahīnasya mahato bhujaṅgādhīśasya vapurvalayaṃ kaṅkaṇamasyetyanyathātvam /
itthaṃ śilāderapatyaṃ śailādiḥ śailādeḥ nandina iva caritamasyeti, śailādiṃ nandayati caritamasyeti ca /
tayā kṣataḥ kandarpo darpaśceti, kṣataḥ kandarpadarpo yeneti ca /
tathā vṛṣaḥ puṃrūpo gauśceti, vṛṣaḥśreṣṭha iti ca /
tathā śikhī pāvakaśca locane yasyeti ca śikhipāvakalocana iti ca /
tathā sarvamaṅgalāsahitaḥ pārvatīśa iti ca sarvairmaṅgalaismahitaśteti paunaruktyaṃ cāmukhābhāsanaṃ, paryavasānānyathātvaṃ ca anusandheyam /
atha vyastatayā samāsāntarāyaśrayatayā ca darśiyitumudāharaṇāntaraṃ-dāruṇa iti /
paunaruktyāpekṣayā dāruṇā iti pañcamyantam /
paryavasāne tu prathamāntam /
itthaṃ bhasma ca bhūtiśceti bhasmavano 'bhivṛddiriti ca /
tathā raktaṃ ca śoṇāṃ ceti ca rudhiravacchreṇamiti cāvagantavyamṣa /
itthaṃ subantāpekṣayā dvidhodāhṛtam /
atha tiṅantāpokṣayā-bhujaṅgeti /
kuṇḍalī sarpo bhujaṅgaśca kuṇḍalī ceti bhujaṅgakuṇḍalavāniti ca /
śaśī śubhrāśuḥ, śītaguśceti /
śaṃ śivaḥ śubhraiḥ aṃśubhiḥ śītaṃ cakṣurindriyamiti ca /
haraḥśiva iti ceto hara iti ca yojanīyam /
śaśiśubhrāṃśuśīta guriti truṣu paunaruktyaṃ darśitam /
pāyādavyācceti tu tiṅantāpekṣayā ita ityapāyaviśeṣaṇatvena paryavasāne pañcamyantatayā pāyādavyādityanyathātvam /
punaruktavadābhāso yatretyevaṃ hi saṃskriyā /
alaṅkāryaikanidhnatvavyaktye samupāśritā //
atha śabdapaunaruktyaprastāvāya sūtram-
śabdapaunaruktyaṃ vyañjanamātrapaunaruktyaṃ svaravyañjanasamudāyapaunaruktyaṃ ca /
atrādyaṃ padamuddeśyaṃ caramaṃ tu dvayaṃ vidheyam /
śabdapaunaruktayaṃ vyañjanamātraniṣṭatayā, svaravyañjanasamudāyaniṣṭhatayā ca dviprakāramityarthaḥ /
nanu kevalasvarapaunaruktyasya kiṃ vṛttamityata āha-alaṅkāraprastāva ityādi /
alaṅkāro hi vicchrittiḥ, tatprastāve kevalasvarapaunaruktyama cārutvāt na gaṇanāmarhatīti bhāvaḥ /
tatra vyañjanamātramadhikṛtya sūtram-
saṅkhyāniyame pūrvaṃ chekānuprāsaḥ
ko 'yaṃ saṅkhyāniyama ityata āha-dvayorvyañjanetyādi /
yugmaśo 'vasthitānāṃ vyañjanasamudāyānāṃ parasparamanekadhāsādṛśyam iha saṅkhyāniyamaḥ /
kinnāmeti /
darduro bhekaḥ /
kāyaṃ nipīḍya vapurāyāsya /
sitacchradāḥ haṃsāḥ /
atra darduraduradhyavasāya ityādau saṅkhyāniyamaḥ /

nanu sāyaṃ kāyamityatra ko 'laṅkāra ityata āha-atra sāyaṃ śabdetyādi /
yakāramātrasādṛśyāpekṣayā hi sāya sāyeticchrekānuprāsaḥ /
sāyaṃ kāyamiti tusānusvāra yakāramātrāpekṣayā vṛttyanuprāsaḥ /
itthaṃ ca sati sāyaṃ śabde dvayorekābhidhānalakṣaṇāḥsaṅkaraḥ abhidhatta ityabhidhānaṃ vācaka śabdaḥ ekavācakānupraveśalakṣaṇā ityarthaḥ /
lakṣyapadaṃ nirvivakṣurāha-chrekā vidagdhāḥ iti /
chekopalālitatvācchekānuprāsa ityarthaḥ /
athānuprāsāntarāya sūtram-
anyathā tu vṛttyanuprāsaḥ
anayathātvaṃ tridhā saṃbhavatītyāha-kevalavyañjanetyādi /
kevalavyañjanasādṛśyaṃ samudāyatvābhāvādanyathātvam /
ekadhā samudāyasādṛśyaṃ tvanekadhātvavirahāt /
tryādīnāṃ punaḥsamudāyānāṃ dvayātiriktatvādanyathātvam anusandheyam /
lakṣyapadaṃ nirvakti-vṛttistviti /
śṛṅgārādirasaviṣayo yo 'yaṃ pratiniyamabhājāṃ varṇānāṃ vyañjanavyāpāraḥ sa vṛttirucyate /
so 'yaṃ varṇavyāpāro 'smin varṇāracanātmake kavivyāpāre 'stītyupacāreṇa varṇaracanāvṛttirityāha-tadvatī punarityādi /
tasyāstraividhyaṃ darśayati - sā ca paruṣetyādi /
śrutipratikūlatā varṇānāṃ paruṣatvam /
yā paruṣavarṇārabdhā sā gauḍīyī rītiḥ /
yā tu komalavarṇārabdhā sāvaidarbhī /
madhyamavarṇārabdhā tu pāñcālī /
etā rītayo vāmanādibhiḥ kāvyātmatvena siddhintatāḥ /
upapattiparyālocanāyāṃ tu kāvyātmakathā tāvadāstām /
yāvatā śabdālaṅkāreṣvapi yo bahiraṅgo vṛttyanuprāsātmā varṇālaṅkāraḥ taddharmatvāt tacchreṣabhūtā etā ityalamaprāsaṅgikavaidaddhya pravacanena /
sahyā iti /
viṣadravamuca iti /
kiraṇāpekṣayā duḥsahatvam /
vāyvapekṣayā tu garalakalpajalakaṇāyogaḥ /
saralā anarālapātinyaḥ /
sitāsitaruceḥ uttaralatārakatvāt anavasthitavarṇasanniveśāḥ sācīkṛtāḥ apāṅgānnirgantum ivehamānāḥsālasā rasānuśayaṃ nivartamānāḥ /
yaduktaṃ bhāvaprakāśe-"ālasyaṃ tadabhīṣṭārthāt vrīḍāderyannivartanam" iti /
sākūtā bhavatu paśyāma itīva vyāharantyaḥ sarasāḥ /
raso rāge viṣe vīrye tiktādau pārade drave /
roṣāruṇimnā viṣayaṃ viṃliṃpantyaḥ mānānuvidvāḥ dṛṣṭaśrutādyaparādhajanmā roṣomānastena saṃmūrcchitāḥ jvalatkalpā ityarthaḥ /
atra kevalavyañjanapaunaruktyalakṣaṇāmanyathātvam /
vṛttistu roṣavarṇanātparuṣā /
āṭopeneti /
yadyapi kavervāṇī prabalena śabdāḍambareṇa khelantī prārambhe prathate, tathāpi satāṃ mānorañjanaṃ na kurute amandaiḥ sundaraiśca guṇālaṅkāraiḥ mukharīkṛtaḥ saniṣpandaṃ vilasadrasāyana rasā sārānusārī śṛṅgārādiko raso yāvanna syādityatra kevalavarṇā sāmyañcaturṣvapi pādeṣvalaṅkāraḥ /
bhphaṅkāritetyādāvekadhā samudāyasādṛśyaṃ rasāyana rasetyatra tu raseti samudāyatrayasya parasparasādṛśyamityanusandheyam /
tathā ca "āṭope" tyādau gauḍīyā "amandasundare" tyādau vaidarbhī, "guṇālaṅkāre"tyādau pāñcālīyā ca tattadarthānusāreṇa draṣṭavyā /
prakṛṣṭo varṇavinyāso rasādyanugato hi yaḥ /

so 'nuprāsaḥsa ca cheka vṛttyu pādhiva śādrūdvidhā //
samudāyadvayaṃ yatra vividhaṃ sāmyamṛcchati /
sacchekalālanātprauḍhaiḥ chrekānuprāsar iritaḥ //
vyañjanavyāpṛtirvṛttiḥ varṇānāṃ rasagocarā /
tatsaṃyogadiyaṃ varṇaracanā vṛttiriṣyate //
sā vaidarbhyādibhedena tridhā pūrvairnirūpitā /
tayopalakṣitattvāttu vṛttyanuprāsa iṣyate //
itthaṃ varṇālaṅkāro dvidhā darśitaḥ //
atha śabdālaṅkāraprastāvaḥ /
tatra yamakalakṣaṇāya sūtram /
svaravyañjanasamudāyapaunaruktyaṃ yamakam
svaravyañjanātmakasya śabdasamudāyasya yattenaiva rūpeṇa punarvacanaṃ tadyamanādyamakam /
tasya pādāvṛttyardhāvṛttādayo bhedāścirantanaireva bahudhā prapañcitāḥ /
te kāvyagaḍubhūtā iti nehapratanyante /
kintu sarveṣāmevaiṣāṃ bhedānāmetadvaicitryatrayam āvahatīti abhiprāyeṇāha-atra kacidbhinnārthetyādi /
yamyamānayoḥ samudāyayordvayorapi kacidbhinnārthatā, kvacidanarthakatakā, kvacidekasasyārtha vattvamaparasya anarthakatvamiti kroḍīkṛtasakalaviśeṣametadbhedatrayam /
yo ya iti /
rucire ramye vanajāyate padmadalavat dīrghe tasyāḥ netre yo yaḥ paśyayati, tasya tasyānyanetreṣu abhiratireva na jāyate /
idaṃ dvayoḥsārthakatve anarthakatve dvairūpye yathā- tvaṃ rāvaṇa! jagatpuṇyairlaṅkālaṅkārabhūrabhūḥ /
vālmīkeryena vavṛdhe sāraḥsārasvataḥsvataḥ //
atra "rabhūrabhūri" ti anarthakatā /
"laṅkālaṅkāre"tyādaudvairūpyam /
itthamarthapaunaruktye punaruktavadābhāsaṃ śabdapaunaruktye tu anuprāsayamakālaṅkārau ca vivecitau /
ayobhayapaunaruktye heyāṃśaṃ vibhaktuṃ sūtram /
śabdārthapaunaruktyaṃ praruḍhaṃ doṣaḥ
praruḍhagrahaṇasya prayojanamāha-praruḍhagrahaṇamityādi //
apraruḍhapaunaruktyaṃ vakṣyamāṇo bhedaḥ /
tasya praruḍhādvailakṣaṇyamadoṣātmakakatvam /
tadevādoṣātmakatvamabhiyuktasaṃvādena draḍhayati-yadāhurityādi /
śabdasyārthasya ca punarvacanamanuvādādatirikte viṣaye doṣaḥ ityarthaḥ /
athopādeyāṃśamadhikṛtya sūtram /
tātparyabhedavattu lāṭānuprāsaḥ
yatra paunaruktye śabdārthau tāveva, tātparyamātraṃ tvanyat /
so 'yaṃ lāṭopalālanāt lāṭānuprāsaḥ /
tasmādasārvajanīnatvāt grāmyānuprāsa iti kecit /
tālā jāgrantīti /
tadā jāyante guṇāḥ yadā te sahṛdayairgṛhyante /
ravikiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni //
atra dvitīyayorguṇa kamalaśabdayoḥ ślāghādyā śrayatvaṃ tātparyabhedaḥ /
nanu yatra prakṛtimatraṃ tadarthaśca punarucyate, na pratyayatadarthau, atra ko 'laṅkāra ityata āha-atrābja patretyādi /

vibhaktyāderiti /
ādyohi nayanaśabdo bahuvrīhivartitvāt anyapadārthaliṅga vacanavibhaktikaḥ /
dvitīyastu svaliṅgavacanavibhaktikaḥ /
ato neha vibhaktyādeḥ punaruktiḥ /
nāpi lāṭānuprāsatvahāniḥ /
kuta ityata āha-bahutaraśabdārthapaunaruktyāditi /
itthaṃ ca sati padanubandhanatayā prātipadika mātranibandhanatayā ca lāṭānuprāso dvidhā mantavyaḥ /
ananvayādviśeṣamasya darśayati-kāśāḥ kāśā ivetyādi /
ananvaye hyekasyaivopamānopameyatvam /
tatra yadyapi arthapaunaruktyaṃ lakṣaṇam, athāpi śabdapaunaruktyaṃ doṣabhayādaṅgīkriyata eva /
"yathoddeśastathaiva pratinirdeśa" iti nyāyollaṅghane paryāyaprakramabhedadoṣaprasaṅgāt /
lāṭānuprāse tu śabdapaunaruktyamapi lakṣaṇamiti viśeṣaḥ /
tadetadāha-anyonyāpekṣetyādi /
parasparavyapekṣiṇoḥ śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ lāṭānuprāsaḥ /
ananvaye tvarthamātrapaunaruktyamityarthaḥ /
atrārthe saṅgrahaślokaḥ - ananvaye tu ityādi /
aucityāduddeśapratinirdeśayoḥ aikarūpyasamāśrayaṇalakṣaṇāt //
yatra tāveva śabdārthau tātparyaṃ tu vibhidyate /
tatpaunaruktyamācāryairlāṭānuprāsa iṣyate //
doṣāpattibhayādeva śabdaikyaṃ syādananvaye /
asmiṃstu lāṭānuprāse sākṣādeva hi lakṣaṇam //
atha paunaruktyanibandhanānāmalaṅkārāṇāṃ niyamanāya sūtram /
tadevaṃ paunaruktye pañcālaṅkārāḥ
yathaivaṃ paunaruktyaṃ vyapāśritya vargaśo 'vatiṣṭhante /
tathopamādayo 'pi sādharmyādivyapāśrayeṇa vargaśo 'vasthāyina ityava bodhitaṃ mantavyam /
tadidaṃ nyāyavidāmavagatamevetyabhiprāyeṇāha-nigadavyākhyātamiti /
nigadaśabdoccāraṇaṃ tanmātreṇa pratītārthatvāt vyakhyātakalpamityarthaḥ /
atha citrārthaṃ sūtram /
varṇānāṃ khaṅgādyākṛtihetutve citram
saṅgatimāha-paunaruktya - prastāva ityādi /
sthānaviśeṣeṣu khaṅgādyavayavaviśeṣeṣu vinyāsakrameṇaśliṣṭānāṃ varṇānāṃ yatpāṭhe paunaruktyaṃ tadātmakasya khaṅgabandhādicitrasya kathanaṃ paunaruktyaprastāve saṅgacchrata ityarthaḥ /
nanu kathamayaṃ śabdālaṅkāraḥ? lipisanniviṣṭānāṃvarṇānāṃ vācakatvābhāvāt ityata āha-yadyapītyadi /
khaṅgādisanniveśo hi lipyakṣarāṇām eva na śrotrākāśa samavāyināmṣa /
vācakatvaṃ tu śrotrākāśasamavāyināmeva na punarlipi sanniveśinām /
itthaṃ ca sati khaṅgādibandhagatānāṃ yadyapi vācakaśabdālaṅkāratā nopapadyate, tathāpi laukikānāṃ lipyakṣareśaṣvapi vācakatvapratītevacikaśabdālaṅkāratvamupacaryata iti bhāvaḥ /
ataḥ sthūlabuddhilālanīyatvāt vācakaśabdabahirbhāvācca nātra kavibhirādaraḥ kārya iti mantavyam /
ādiśabdārthamāha-ādigrahaṇādityādi /
yathāvyutpattisaṃbhavaṃ, yathā śabdaḥ pratyekamabhisaṃbadhnāti /
ato yathāvyutpatti yathāsaṃbhavaṃ ca padmamuraja gomūtrikādibandhānāṃ parigraho 'bhyanujñāyata iti śeṣaḥ /
bhāsata iti /

pratibhayā sārabhūta sabhā te bhāsate /
batetyāścarye /
rasābhātāśṛṅgārādinā samantādupaśobhitā /
hatāvibhā nirṇāśitavyāmohā /
bhāvitātmātatsaṃskāraiḥ ātmānaṃ bhāvitavatī /
śubhā vāde tattvabubhutsā(sayā?) tu (vā?) vijigīṣayā vā vādamātre vidagdhā /
ata eva devābhāsudharmāsadṛśītyarthaḥ /
atroddhāraprakāramupadidikṣu - eṣo 'ṣṭadala ityādi /
dalāni dikṣu catvāri catvāri ca vigikṣu, prathamākṣaraṃ karṇikāyām /
atha daleṣu dvayaṃ dvayamakṣarāṇāṃ prāgdalāt prādakṣiṇyena pāṭhaḥ /
digdaleṣu praveśanirgamau /
atrāyaṃ niṣkarṣaḥ- karṇikāyāṃ likhedekaṃ dvau dikṣu vivikṣu ca /
praveśanirgamaudikṣu padmabandho bhavedayam //
āropyalipivarṇānāṃ sāmyādvācakavarṇatām /
khaṅgabandhādikaṃ citraṃ kāvyālaṅkāra iṣyate //
iti //
iti śrīvidyācakravartikṛtau alaṅkārasarvasvasañjīvanyāṃ śabdālaṅkāraprakaraṇam
|| arthārthālaṅkārāḥ || tatra sādṛśyavicchrattiviśeṣaiḥ nānālaṅkārabījabhūtāmupamāmādau lakṣayituṃ sūtram /
upamānopayayoḥ sādharmye bhedābhedatulyatve upamā
upamīyate sādharmyaṃ nayatītyupamānam aprākaraṇikor'thaḥ tacca niyamena adhikaguṇameva bhavati guṇādhāvṛtvāt /
upamīyate sādharmyaṃ nīyate ityupameyaṃ prākaraṇikor'thaḥ tacca niyamenādheyaguṇatvāt nyūnaguṇāmevaṃ bhavati /
tayoryastulita bhadābhedāṃśaḥ samānadharmābhisambandhaḥ , sa upamālaṅkāra iti sūtrārthaḥ /
tadetad vyācikhyāsuḥ prakaraṇāvibhāgāyāha-arthālaṅkāreti /
nanu sādharmyaṃ nāmaitadupamānopameyayoreva bhavati /
na kāryakāraṇādikayoḥ /
itthamaparyavasānasiddhayoranayoḥ kiṃ śabdopādānenetyata āha-upamānopameyayoritītyādi /
suddhe satyārambho 'yaṃ, prasiddhayorevopamānopameyayoralaṅkāratvamiti niyamāya /
ato merusarṣapādau vivakṣayā parikalpayituṃ śakyo 'pi upamānopameyabhāvo nālaṅkāraviṣayaḥ /
apratītatvādityanusandheyam /
bhedābhedetyasya vyāvartya darśayituṃ sādharmyaṃ prakārānvivinakti sādharmye yatra ityādi /
vyakirekavaditi /
"tatra tasyeveti"vatiḥ /
vyatirekālaṅkāre yathetyarthaḥ /
yathāsyāmiti /
udāhariṣyata iti śeṣaḥ /
bhegābhedatulyatva evopamā syāditi yaduktaṃ tatprāmāṇikasaṃvādena draḍhayitumāha-yadāhurityādi /
bhāṣyakṛdādaya iti śeṣaḥ /
sāmānyaṃ sādharmyam /
viśeṣovaidharmyam /
sadṛśatāyāḥ upamāyā; sādharmyavaidharmyayoḥ tulayā vṛttāvupamā syāditi yāvat /

yadetadasyā uddeśe prāthamyaṃ tatra prayojanaṃ darśayati-upamaiva ceti /
prakāravaicitryeṇeti /
tathāhi-mukhaṃ candra ivetyupamā /
mukhaṃ mukhamivetyananvayaḥ /
mukhaṃ candra iva satadivetyupameyopamā /
dṛṣṭvā mukhaṃ candramanusmarāmīti smaraṇam /
mukhameva candra iti rūpakam /
mukhacandreṇa tāpaḥ śāmyatīti pariṇāmaḥ /
kiṃ candra āhosvinmukham iti sandehaḥ /
mukhaṃ candra iticakorā nandantīti bhrāntimān /
candra eva na mukham iti apahnutaḥ /
nūnaṃ candra ivetyutprekṣā /
candraṃ paśyetyatiśayoktiḥ /
asyāṃ prāvṛṣi mukhaṃ candrabimbañca vicchrāyamityekā tulyayogitā /
śaradi ramyamititvanyā /
idaṃ ca tacca ramyamiti dīpakam /
mukhameva ramyaṃ candra eva hṛdya iti prativastūpamā /
bhuvimukhaṃ divi candra iti dṛṣṭāntaḥ /
mukhadūṣaṇaṃ candramaso malinīkaraṇamiti nidarśanā /
candrādadhikaṃ mukhaṃ, mukhādadhikaścandra iti vyatikekaḥ /
candreṇa saha mukhamiti sahoktiḥ /
na mukhena vinā candraḥ samīcīnā itivinīktiḥ /
kalābhirāmaṃ mukhamiti samāsoktiḥ /
kalābhirāmau mukhacandrāviti śleṣaḥ /
namaste candra prasanno 'si ityaprastutapraśaṃsā /
mukhe roṣo na doṣāya nahīndo rnindāyai kalaṅkarekhetyarthāntanyāsaḥ /
itthaṃ svaprakāravaicitryeṇa sādṛśyavicchrittiviśeṣātmanā yato nānālaṅkāranidānabhūtā, ator'thālaṅkāreṣu prathamaṃ nirdiṣṭeti yāvat /
sthūlaprabhedaprathanabhīrutā māviścikīrṣurāha-asyāśca pūrṇetyādi /
pūrṇālutpātvetyatra bhāṣitapuṃskatvābhāvāt na puṃvadbhāvaḥ /
saṃjñe hi khalūpamāyā ete pūrṇālutpāceti /
tatropamānopameyasādhāraṇadharma upamāpratipādakānāṃ caturṇāmapi śabdo pādānepūrṇā /
ekasya dvayostrayāṇāṃ vā lope lutpā /
anayorbhedaprabhedavaicitryasahasramasmābhiḥ saṃpradāyaprakāśinyāṃ kāvyaprakāśabṛhaṭṭīkāyāṃ vitatya darśitam /
laghuṭaukāyāṃ ca yathopayogamiti tato 'vadhāryam /
ayaṃ punarācāryaḥ sarvasyaivopamāprapañcasya anyaiḥ anupapāditacara vaicitryatrayamupapādayiṣurāha-tatrāpi sādhāraṇādharmasyetyādi /
anugāmitayā ubhayābhisaṃbandhārhatayā /
mukhaṃ candra iva hṛdyamityekenaiva rūpeṇa hṛdya tvādeḥsādhāraṇadharmasya nirdeśaḥ kriyate ityekaṃ vaicitryam /
atha vastuprativastubhāvena pṛthaṅnirdeśa iti dvitīyam /
ekor'tho vastutvenopameyagataḥ prativastutvena nirdiśyata iti yāvat /
yadaivaṃ pṛthaṅnirdeśaḥ, tadāvāntarabhedo 'stītyāha-pṛthaṅnirdeśecetyādinā /

sambandhibhedamātramiti /
"valitakandharamānanamāvṛttavṛntaśatapatranibham" ityādau hi yena saha saṃbadhnāti sādhāraṇo dharmaḥ sa sambandhī, kevalaṃ bhinnaḥ ekatra kandharā aparatra vṛntaṃ tadbhedopādhinā svayamabhinno 'pi abhedodharmobhedena nirdiṣṭaḥ /
idamekaṃ vaicitryam /
prativastūpāvaditi /
yathā prativastūpamāyām /
abhinna dharmasya bhedena nirdeśe nyāyoyaḥsa ihāpi saṃbhavatīti yāvat /
yadā prativastūpamāyām /
abhinnadharmasya bhedena nirdeśe nyāyoyaḥsa ihāpi saṃbhavatīti yāvat /
yadā punaraṃsārpita hāro 'yaṃ sanirjharodgāra ivetyādau sādharmyaṃ dharmidvārakaṃ, tadā dvayoraikātmyabhāvāt na vastuprativastubhāvaḥ /
api tu bimbapratibimbabhāvanaya ityāha-bimbapratibimbabhāvo veti /
pratibimbaṃ pratimā /
hāranirjharādau hi bimbapratibimbanayenasādharmyāvagatiḥ /
atra naye dṛṣṭāntālaṅkāraṃ dṛṣṭāntayati-dṛṣṭāntavaditi /
atraitadākūtam /
yā yāvatī saṃbhavatyupamāpūrṇā lutpā ca saprabhedaprapañcā sā sarvaivāsmadupadarśitena vaicitryatrayeṇa tridhā prathata iti /
prabhāmahatyeti /
prabhāpekṣayā mahatīti kathanāt svāpekṣayā tanvīti vivakṣyate /
tadetatprabhāmahattvaṃ dīpaśikhāpekṣayā devyāḥ sādhāraṇo dharmaḥ /
ubhe hi khalu ete svāpekṣayā tanīyasyau prabhāpekṣayā tu mahatyau /
evaṃ saṃskāravattvaṃ vāgapekṣayā /
tatra vācisaṃskāro vyākṛtiḥ, devyāṃ tu nisargasiddhadivyānubhāvavāsanānuvṛttiḥ /
trimārgayetyatra tu sādhāraṇadharmaḥ pratīyamānaḥ /
na cātra prakramabhedaḥ śaṅkyaḥ /
jagatpāvanatvādeḥsādhāraṇadharmasya ubhayatrāpi suprasiddhatamasya śabdopādānanirapekṣatvāt /
itthaṃ ca satyanupāttasyāpi sādhāraṇadharmasyānu gāmitayaikarūpyeṇa nirdeśa udāhṛto mantavyaḥ /
yadvā trimārgayetyetadeva tantreṇa nyāyena devīviśeṣaṇatayāpi saṅgacchrate /
tathāhi-trivṛtkaraṇādivaidikaprakriyānusāreṇa vā, traipurāditāntrikaprakriyānusāreṇa vā devyāstrimārgatvaṃ prasiddhameva /
himagirestu dīpatridivamārgamanīṣibhiḥsaha sādhāraṇo dharmaḥ pūtatvam /
vibhūṣitatvaṃ yā ādyantavākyāpekṣayā pūrṇopamā /
madhyamavākyāpekṣayā lutpasādhāraṇadharmā /
tatrāpi sā pūrṇaiva vā /
sā ca mālārūpeṇāvasthānānmālopametyādi vaicitryamanusandheyam /
atha vastuprativastubhāvenodāharati-yāntyeti /
mālatīvilāsasākṣātkārotkṣubhitamanmathasya mādhavasyeyamuktiḥ /
yāntyā upavanātpuraṃ prati kareṇukayā gacchantyāsahacarīsaṃllāpādivyapadeśena vāraṃvāramapavṛttaśirodharā, ata eva āvṛttavṛntasya kalahaṃsakarṇakaṇḍūyanādinā vivalitabandhanasya kuśeśayasya sadṛśyam ānanam vahantyāḥ kaṭākṣo me hṛdaye nikhātaḥ /
apāṅge nikṣitpā cakṣuḥprabhā sa kaṭākṣaḥ, saḥ kīlita iva /
kena prakāreṇa? gāḍhaṃ paricālyāpi utkīlayituṃ na śakyate, yathā tatheti yāvat /
kīṭṭakkaṭākṣaḥ? amṛtena digdhaḥ litpaḥ, yatastadā jīvāturabhūt /
viṣeṇa ca digdhaḥ yataḥsaṃprati dahati /
atraika eva dharmaḥsambandhibhedena valitāvṛttaśabdābhyāṃ vastuprativastubhāvena nirdiṣṭaḥ /

vastuprativastubhāvo 'yaṃ dharmāpekṣa eva /
bimbapratibimbabhāvastu dharmyapekṣa iti vyavasthārthamāha-dharmyaṃbhiprāyeṇetyādi /
pāṇḍyo 'yamiti /
hāranirjharādīnāṃ dharmitvādvimbapratibimbabhāvaḥ /
bhedābhedatulāvṛttau sādharmyamupamocyate /
dharmavicchittivaśataḥ traividhyamupayāti sā //
ananvayaṃ sūtrayati-
ekasyaivopamānopameyatve ananvayaḥ
nanu upameyatvamupamānatvaṃ ca kathamekatraiva saṅgacchta ityāha-vācyābhiprāyeṇotyādi /
pūrvaṃ rūpamupameyatvaṃ tadanugamo vācyābhiprāyeṇa yatpunarapūrvaṃ rūpamupamānatvaṃ tadanugamo vyaṅgyābhiprāyeṇeti yāvat /
nanvekatra viruddhadharmopanibandhalabhyaḥ kor'tha ityata āha-ekasya tu viruddhetyādi /
sabrahmacārī sadṛśaḥ /
ekasyaivopamānopametatvakḷtpiḥ sadṛśāntarasambandhanivṛttyarthamityarthaḥ /
yata itthaṃ sadṛśāntarasyānanvayaḥ ataḥsaṃjñeyamanvarthetyāha-ata evānanvaya ityādi /
yogaḥ pravṛttinimittam /
api śabdena sadṛśāntaranivṛttiḥsamuñcīyate /
yaddher'juna iti /
utprāsanamabhiprāyaparijñānam /
atra prathamārjunabhīmaśabdau vācyaparau, caramau tu vyaṅgyaparau /
viruddhadharmasaṃsargastulyāntaranivṛttaye /
atastadanvayābhāvāt bhavedayamananvayaḥ //
atha tṛtīyasabrahmacārinivṛttiphalīmupameyopamāṃ sūtrayati-
dvayoḥ paryāyeṇa tasminnupameyopamā
dvayorupamānopameyabhāvavinimaye satyupameyopamālaṅkāra ityarthaḥ /
tadetadvyācaṣṭe-tacchabdenetyādi /
tacchabdenopamānopameyatvapratyavamarśa iti vadatā sannihitānanvayapratyavamarśaśaṅkā nivāryate /
ananvayādvaidharmyāntaraṃ darśayitumāha-paryāya ityādi /
yaugapadyamihaikavākyānupraveśaḥ /
tadabhāvādbhinnavākyatvamevetyāha-ataivatviti /
atrāyamāśayaḥ /
upameyamuddeśyam, upamānaṃ tu vidheyam /
itthaṃ ca satyupamānopameyabhāvavyatyayo vākyaikavākyatāmantareṇa na saṃbhavati /
ananvaye tu padaikavākyataiveti /
atra bimbapratibimbabhāvo na saṃbhavati /
bhinnavākyatvena tannibandhanavaicitryapratīteḥ /
sādharmyanibandhanamanyat /
vaicitryadvayaṃ saṃbhavatītyāha-iyaṃ tu dharmasyetyādi /
sādhāraṇyamaikyarūpyeṇa nirdeśaḥ /
vastuprativastubhāvastu pratītacaraḥ /
khamiveti /

atra pratīyamānasya nairmalyadharmasyānugāmitvena sādhāraṇyam /
sacchrāyeti /
chrāyā, śobhā atra sacchāyatvaṃ sambandhibhedādbhinnam /
upamānopameyatvavyatyayo na kramaṃ vinā /
upameyopamā tena vākyabhedaikagocarā //
atha smaraṇaṃ sūtrayati-
sadṛśānubhāvādvastvantarasmṛtiḥ smaraṇam
sadṛśānubhavāt sadṛśāntarasmaraṇaṃ smraṇālaṅkāraḥ /
vyācaṣṭe-vastvantaramiti /
sadṛśaṃ samabhivyāhārādvastvantarasadṛśameveti bhāvaḥ /
dviṣṭhasya dharmasya ekatra sthāsnoḥ pratiyogyapekṣāmantareṇa anuparamādanumānavairmyāyāha-avanābhāvetyādi /
avinābhāvo vyātpiḥ /
nahi gavādidarśane niyamena gavayādisadṛśāntarasmaraṇamasti /
tādātmyavadutpattyoranyatarābhāvenāliṅgatvāt /
atiśayiteti /
iyaṃ yoddhukāmaṃ lavamālokya sakautukasya sūtasya candraketuṃ pratyuktiḥ /
tadaiva tulyarūpamiti sadṛśānubhāvodgaghāṭanam /
asādṛśyahetukā smṛtirnasmaraṇālaṅkāra ityāha-sādṛśyaṃ vinā tviti /
pratyudāharati-atrānugodamiti /
atra hi pūrvānubhūtārthadarśanādeva smṛtiḥ na tu sadṛśānubhavāt /
prasaṅgāt gūḍhamabhavanmatayogadoṣamudghāṭayati-atra ca kartṛviśeṣaṇānāmityādi /
mṛgayādaśābhāvikartṛviśeṣaṇānāṃ smarāmīti smaraṇakriyākartṛrdāśaratherviśeṣaṇānāṃ mṛgayanivṛttyādīnāṃ smartavyadaśābhāvitve 'nubhūtacaratvāt /
smartavyamṛgayādaśabhāvitve yukte smartṛdaśābhāvitvaṃ mṛgayānivṛttiṃsmarāmīti smaraṇakālabhāvitvamasamīcīnam /
nahi mṛgayānivṛttyapanītakhedatvādiviśiṣṭasmṛtiḥ /
kintu mṛgayānivṛttyādikaṃ smartavyasutpiviśeṣaṇamata iṣṭārtho 'pi na bhavatītyabhavanmatayogākhyo 'yaṃ doṣaḥ /
nanu yadi preyo 'laṅkāro ratibhāvātmakaḥ, na tadā smṛtiḥ /
yadā tu vyabhicāribhāvātmakastadā smṛtirūpo 'pi kadācitsaṃbhavati /
tato 'sya smaraṇālaṅkārasya kiṃ vaidharmyamityata āha-preyo 'saṅkārāsya tvityādi /
udāhṛtya darśayati-aho kope 'pi kāntaṃ mukhamityādi /
atrābhiniviṣṭasya nāyakasya priyānurāgasaṃskārāṇāṃ saskārāntarābhibhāva katayābhūyobhūyaḥsamuddhudhyamānānāṃ mahimnaiva smṛtiḥ, nahi sadṛśānubhāvāt /
vaidharmyāntaramuddhāvayati-tatrāpi vibhāvetyādi /
vibhāvānubhāvādibhiḥ yadā smṛtirvyajyate, tadaiva hi bhāvālaṅkāraḥ /
yairdṛṣṭo 'sīti /
prāsaprahāranetrayorasṛkstrutyanalajvālayoḥ parapātanakāladahanayoḥ nāyakasmararipvośca sādṛśyaṃ vivakṣyate /
atra yo 'yaṃ sadṛśavastvantarānubhāvoyairdṛṣṭo 'sīti nirdiṣṭaḥ /
nāsau smararipusmaraṇajananātsmaraṇālaṅkāraḥ kintvaśakyasmararipudarśanakautukāstamayarūpārthāntarakaraṇātmā viśeṣālaṅkāraḥ /
etaddarśanena tadapi siddhamiti pratīteḥ /
nanvaśakyavastvantarakaraṇaṃ viśeṣālaṅkārasya lakṣaṇaṃ, iha tu karaṇaṃ nopalabhāmaha ityata āha-karaṇāsyetyādi /
kṛñbhvastyarthānāṃ sarvadhātvanuyāyitvāt kriyāyāḥsāmānyātmā karotyarthaḥ darśane 'pi saṃbhavata /
yiduktamasmābhiḥ prayogadīpikāyām /