અલંકારસર્વસ્વ · ભાગ 2140

"તે ઽસ્ત્યર્થા ધાતવોજ્ઞેયા ય ઉદાસીનકર્તૃકાઃ ।
વિકુર્વાણપ્રયુઞ્જાનકર્તૃકા ભૂકૃઞર્થકાઃ " ॥
ઇતિ ॥
યેષાં કર્તારઃ ઉદાસતેતે ઽસ્ત્યર્થાઃ ।
યેષાં વિકુર્વતે તે ભવત્યર્થાઃ ।
યેષાં તુ પ્રયુઞ્જતે તે કરોત્યર્થાઃ ।
અતોદૃશિઃ પ્રયુઞ્જાનકર્તૃકત્વાત્ કરોત્યર્થ એવેતિ સિદ્ધમ્ ।
નનુ સ્મરરિપુદર્શનકૌતુકાસ્તમયે પ્રકૃતનાયકદર્શનં હેતુરિતિ કાવ્યલિઙ્ગં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-મતાન્તર ઇત્યાદિ ।
અસ્મદ્દર્શને વિશેષાલઙ્કારઃ, મતાન્તરે કાવ્યલિઙ્ગં, સ્મરણં તુ સર્વત્ર ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
કાવ્યલિઙ્ગત્વાભાવે અશક્યકરણાત્મા વિચ્છિત્તિવિશેષહેતુઃ ।
સ્મૃતિઃસા સ્મર્યતે યત્ર સદૃશાત્સદૃશાન્તરમ્ ।
અસાદૃશ્યાદવાચ્યત્વાદિતઃ પ્રેયાન્વિભિદ્યતે ॥
ઇત્થં ભેદાભેદતુલ્યત્વે ઽલઙ્કારાન્વિવિચ્ય અભેદપ્રાધાન્યમધિચિકીર્ષુરાહ-તદેતે સાદૃશ્યેત્યાદિ ।
તત્રાપ્યારોપમૂલલઙ્કારાણાં બીજભૂતં રૂપકમાદૌ સૂત્રયતિ-
અભેદપ્રાધાન્ય આરોપ આરોપવિષયાનપહ્નવે રૂપકમ્
ઽમુખમેવ ચન્દ્રઽ ઇત્યાદૌ હિ સાધર્મ્યમભેદપ્રાધાન્યમ્ ।
ચન્દ્રત્વાદ્યારોપસ્ય યો વિષયો મુખાદિઃ તસ્યાનપહ્નવશ્ચ રૂપકાલઙ્કાર ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તદેતદ્વ્યાચષ્ટે-અભેદસ્યેત્યાદિ ।
ભેદસ્ય વસ્તુતઃસદ્ભાવ ઇત્યાતિશયોક્તિતો વૈધર્મ્યદર્શિતમ્ ।
અથારોપ શબ્દાર્થં વિવૃણ્વન્ વ્યુદસનીયવિષયવિવેચનપુરસ્કારેણ વિષયમસ્ય વિવેચયતિ-આરોપો ઽન્યત્રાન્યેતિ ।
અન્યત્ર હિ મુખાદૌ અન્યસ્ય ચન્દ્રાદેરધ્યવસાનમારોપઃ ।
સ ચ દ્વિષ્ઠત્વાત્ વિષયિણા વિષયેણ ચાવષ્ટભ્યતે ।
ઇત્થં દ્વૌ શબ્દૌ સિદ્ધૌ ।
યદા ચન્દ્ર એવ ન મુખમિતિ વિષયસ્યાપહ્નવઃ તદાપહ્નુત્યલઙ્કારઃ ।
અનપહ્નવે તુ રૂપકમિતિ વિભાગઃ ।
લક્ષ્યપદં નિર્વક્તિ-વિષયિણા વિષયસ્ય રૂપવતઃ કરણાદિતિ ।
વિષયી વિષયં સ્વેન રૂપેણ રૂપવન્તં કરોતીતિ રૂપકમિત્યર્થઃ ।
ઉપમાતઃ પ્રભૃતિ સાધર્મ્યાધિકારમ્ અનુસ્મારયતિ-સાધાર્મ્યં ત્વિત્યાદિ ।
તત્રાર્થે સંવાદાયાહ-ઉપમૈવેત્યાદિ ।
તિરોભૂતભેદા નત્વપહ્નુતભેદા ।
આરોપમૂલસ્યાધ્યવસાયમૂલેભ્ય ઉત્પ્રેક્ષાદિભ્યો નિર્દેશપ્રાથમ્યંન્યાયતો ઽવસ્થાપયતિ-આરોપાદભેદેનેત્યાદિ ।
પ્રકૃષ્યતે ।
અતિસાદૃશ્યપ્રત્યાયનાદ્રસસ્ય પ્રત્યાસન્નોપકારી ભવતીત્યર્થઃ ।
ઇતિર્હેતૌ ।
યત ઇત્થમભેદેનાધ્યવસાયઃ પ્રકૃષ્યતે, અતસ્તન્મૂલાલઙ્કારાણાં વિભજનં પશ્ચાત્કરિષ્યત ઇતિ શેષઃ ।
અત્રેદમનુસન્ધેયમ્ ।
ઇહ યાવાનલઙ્કારવર્ગો વિવેચયિષ્યતે, વિવેચિતચરશ્ચ, સ સર્વશ્ચૈવ(તસ્ય સર્વસ્યૈવ?) અત્ર રસં(પ્રતિ?)પ્રત્યાસન્નોપકારિતા પુનરારાદુપકારિતા ।
તત્ર યદ્યપિ પ્રત્યાસન્નોપકારિણાં પ્રાધાન્યં, તથાપિ તેષાં સૂક્ષ્મતરત્વાત્ સ્થૂલાલઙ્કારપુરસ્કારેણ વ્યુત્પાદનમિતિ ।
તદ્ભેતાનાહ-ઇદઞ્ચ નિરવયવમિત્યાદિ ।
પરમ્પરિતં પરમ્પરાયાતમ્ ।

પ્રથમગ્રહણં પ્રભેદાન્તરપ્રથનોપોદ્ઘાતઃ ।
નિરવયવસ્ય દ્વૈવિધ્યં દર્શયતિ-આદ્યમિત્યાદિ ।
કેવલં સહચરરૂપકાન્તરરહિતં માલારૂપકં નાનારૂપકસાહચર્યાવસ્થમ્ ।
સાવયવસ્ય દ્વૈવિધ્યમાહ-દ્વિતીયં સમસ્તેત્યાદિ ।
વસ્તુશબ્દો ઽત્ર પદાર્થવચનઃ ।
સમસ્તાનિ નિરવશેષાણિ વિશેષણ વિશેષ્યાત્મકાનિ વસ્તૂનિ વિષયો યસ્ય તત્ સમસ્તવસ્તુવિષયમ્ ।
યત્પુનઃ વિશેષણાંશે ક્વચિન્ન ક્રિયતે વિશેષણાંશાન્તરે વિશેષ્યે ચ ક્રિયતે તદેકદેશ એવ વિશિષ્ય વર્તનાદેકદેશવિવર્તિ ।
પરમ્પરિતં તુ ચતુર્ધેત્યાહ-તૃતીયં તુ શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટેત્યાદિ ।
શ્લિષ્ટશબ્દમ્ અશ્લિષ્ટશબ્દં ચેતિ દ્વૈરૂપ્યમનુપ્રપદ્ય પ્રતિસ્વં કેવલં માલારૂપં ચેતિ પ્રતમ ઇત્યર્થઃ ।
ભેદચર્ચાં નિગમપતિ-તદેવમષ્ટાવિતિ ।
કેવલનિરવયવં, માલાનિરવયવં, સમસ્તવસ્તુવિષયં સાવયવમ્, એકદેશવિવર્તિ સાવયવં, શ્લિષ્ટશબ્દ કેવલપરમ્પરિતં, શ્લિષ્ટશબ્દમાલાપરમ્પરિતમ્, અશ્લિષ્ટશબ્દકેવલપરમ્પરિતમ્, અશ્લિષ્ટશબ્દમાલાપરમ્પરિતઞ્ચેતિ ।
યદા તુ વિશેષણાંશ રૂપણબલાદેવ વિશેષ્યે રૂપકમર્થાદવગમ્યતે, તદા સમાસોક્તિરૂપકમ્ ।
યદ્વા સમાસેનોક્તમ્ ।
એવમાદિભેદાઃ સ્થૂલતયા ન પ્રતન્યન્ત ઇતિ આહ-અન્યેત્વિત્યાદિ ।
દાસ ઇતિ ।
અસ્મીત્યહમર્થે નિપાતઃ ।
અત્ર પુલકાઙ્કુરાણાં કણ્ટકત્વેન નિરવયવરૂપણં ।
તચ્ચ રૂપકાન્તર-સાહચર્યાભાવાત્ કેવલમ્ ।
પીયૂષપ્રસૃતિરિતિ ।
દાત્રં લવિત્રં, લૂનિર્લવનં ।
વિમનસ્કત્વં નિશિ વિરહેણદ્વિર્ભાવો દ્વિરુદયઃ એતન્માલાનિરવયવમ્ ।
વિસ્તારશાલિનીતિ ।
પત્રપાત્રં પલાશોપરચિતમમત્રં, ભાનિતારાઃ ।
ભક્તમ્ અન્નં, ધનં શૃતમ્ ।
અત્ર ગ્રામ્યજનોક્તૌ સમસ્તપદાર્થવિષયત્વાત્ સમસ્તવસ્તુવિષયં સાવયવં રૂપકમ્ ।
આભાતીતિ ।
ક્ષિતિભૃદ્રાજા સ એવ ક્ષિતિભૃત્ શૈલઃ ।
નિસ્ત્રિંશઃ ખઙ્ગઃ સ એવ તમાલવનાન્તલેખા ।
અત્ર કીર્તીનાં હઠહૃતમહિલાત્વમર્થાત્ પ્રતીયત ઇતિ એકદેશ વિવર્તિ સાવયવમ્ ।
ક્ષિતિભૃત ઇત્યંશે તુ સંકરઃ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ-ક્ષિતિભૃત ઇત્યત્રેત્યાદિ ।
કિં પદ્મસ્યેત્યાદિ ।
અત્ર ન હન્તિ કિમિત્યાદૌ નાઞા પ્રથમતો હનનાદિનાષેધઃ કિમિતિ કાક્વા નિરાક્રિયતે ।
અતો હન્ત્યેવેત્યાદ્યર્થઃ સમ્પદ્યતે ।
અત્ર વક્ત્રેન્દુરિતિ રૂપણમ્ યસ્યેન્દુનિષ્ઠસ્ય પીયૂષસ્ય હેતુઃ તદધરામૃતેન સહ શ્લિષ્ટમ્ ।
ઇતરથા તદપીહાસ્તીત્યુપન્યાસઃ કથં સઙ્ગચ્છ્રતે ।
અત ઇન્દુરૂપણદ્વારા ભાતત્વાત્ પરંપરિતં કેવલં ચ ।
તદેતદ્દર્શયિતુમાહ-અત્ર વક્ત્રેન્દુરૂપણેત્યાદિ ।
વિદ્વન્માનસહંસ ઇતિ ।
વિદુષાં માનસમેવ માનસં તત્ર હંસઃ , વૈરિણાં કમલાયાઃ લક્ષ્મ્યાઃ સઙ્કોચ એવ કમલાનામસઙ્કોચઃ ।
તત્ર દીત્પદ્યુતે ગભસ્તિમાલિન્ ।

દુર્ગાણાં નદીશૈલાદિ પરિક્ષેપવતામાવાસાનાં માર્ગણમન્વેષણમ્ ।
તદભાવ એવ દુર્ગાયાઃ કાત્યાયિન્યા માર્ગણં તત્ર નીલલોહિતઃ ।
સમિતઃ સંગ્રામાઃ તા એવ સમિધ એધાંસિ તત્સ્વીકારે વૈશ્વાનરઃ ।
સત્યે પ્રીતિરેવ ।
સત્યાં દાક્ષાયિણ્યામ્ ।
અપ્રીતિસ્તદ્વિધાને ।
દક્ષઃ દક્ષપ્રજાપતિઃ વિજયે પ્રાગ્ભાવો ઽગ્રેસરતા સ એવ વિજયાદર્જુનાત્પ્રાગ્ભાવઃ પુરોજન્મ તત્ર ભીમ!વત્સરશતમિત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા ।
ક્રિયાઃ કુરુ ।
અત્ર વિદુષાં માનસેત્વં હંસ ઇતિ પ્રતીતૌ કથમસ્ય હંસત્વમિતિ વિમર્શો જાતો, માનસપદે શ્લેષમવગમયતિ ।
તથાવગમિતેન શ્લેષેણ હંસત્વમેવ વ્યવતિષ્ઠત ઇતિ શ્લિષ્ટશબ્દ પરંપરિતમ્ષ ।
તચ્ચ માલારૂપમ્ ।
તદિદમભિસન્ધાયાહ-અત્ર ત્વમેવેત્યાદિ ।
સમર્થત્વભયાવહત્વલક્ષણયોરર્થયોરાભાસનમાત્રમેવેતિ ન વિરોધઃ ।
યદ્વા તત્ર અંશે શ્લેષ એવાસ્તુ ।
દક્ષભીમપદયોઃ શ્લેષ એવ પ્રતીતિવિશ્રાન્તઃ અંશાન્તરમિહોદાહરણમિતિ સર્વમવદાતમ્ ।
યામીતિ ।
તરણ્ડંલ્પવઃ ।
અત્ર તરણ્ડત્વરૂપણસિદ્ધિઃ ।
જન્મજરામરણાનાં અર્ણવત્વરૂપણાયત્તેત્યશ્લિષ્ટશબ્દરૂપણં કેવલં પરમ્પરિતમ્ ।
પર્યઙ્ક ઇતિ ।
પર્યઙ્કો વિષ્ટરઃ ।
વંશઃ કુલમ્, વેણુશ્ચ ।
સ્ત્યાનં ઘનમ્ ।
મુરલોદેશવિશેષઃ ।
સૌવિદલ્લઃ કઞ્ચુરી ।
ઇદં સ્પષ્ટમેવાશ્લિષ્ટશબ્દમાલાપરમ્પરિતમ્ ।
નનુક્ષ્માસૌવિદલ્લ ઇત્યત્ર ભૂમેઃ મહિષ્યાદિરૂપણમશાબ્દમિત્યત આહ-અત્ર ક્ષ્મેત્યાદિ ।
કિમનેનાંશવિષમોદાહરણેન પ્રયોજનમિત્યત આહ-એવમાદયો ઽપીત્યાદિ ।
તથાપિ અત્ર સમાસોક્ત્યાદિભેદો નિરુદાહરણં સૂચિતમ્ ।
આભાતિક્ષિતિભૃત ઇત્યત્ર સઙ્કરઃ ।
ક્ષ્માસૌવિદલ્લૈત્યત્ર પરંપરિતમપ્યેકદેશવિવર્તીત્યેવમાદયો ભેદા ઇતિ યાવત્ ।
ન કેવલમિદં પરંપરિતં રૂપકમ્ અન્વયમુખેનૈવ યાવતા વ્યતિરેકમુખેનાપિ સંભવતીત્યાહ-ઇદં ચેત્યાદિ ।
સૌજન્યેતિ ।
સૌજન્યરૂપસ્યામ્બુનો મરુસ્થલી અત્યન્તમ્ અસંભવાત્ ।
સુચરત રૂપસ્ય ચિત્રકર્મણો ગગનભિત્તિરનધિષ્ઠાનત્વાદિત્યનુસન્ધેયમ્ ।
દુરાશયા દુરભિપ્રાયા દુષ્ટયા લિપ્સયા ચ ।
નનુ રૂપકે યસ્યારોપસ્તસ્ય ધર્મિત્વાદાવિશષ્ટલિઙ્ગસઙ્ખ્યાકત્વં યુક્તમ્ ।
તત્રાવિષ્ટલિઙ્ગત્વં વ્યાત્પમ્ આવિષ્ટસઙ્ખ્યાત્વં તુ ક્વચિદ્વ્યભિચરતિ ।
તત્ર કા ગતિરિત્યત આહ - અત્ર ચારોપ્યમાણસ્યેત્યાદિ ।
સત્યમ્, આવિષ્ટલિઙ્ગસઙ્ખ્યાકત્વં ધર્મિણો યુક્તં, તત્ર લિઙ્ગાન્યથા કરણો ગતિરસ્તિ કાચિત્ ।

સઙ્ખ્યાન્યથાકારસ્તુ પ્રત્યેકમારોપાદુપપદ્યતે ।
તદેતદુદાહૃત્ય હૃદયં ગમયતિ-યથાક્વચિદિત્યાદિ ।
દાવાગ્નિષુ પ્રત્યેકમારોપાત્ ।
કપિલમુનાવસત્યપિ બહુત્વસઙ્ખ્યોપપત્સ્યત ઇતિ યાવત્ ॥
નિપવકાશત્વાદ્વલી શ્લેશઃસર્વાલઙ્કારબાધ ઇતિ સિદ્ધાન્તયિષ્યતે ।
તેન શ્લેષેણરૂપકબાધ ઇતિ સોદાહરણમાહ-ભ્રમિમરતિમિત્યાદિ ।
ભ્રમિઃ શિરોઘૂર્ણિ રરતિરનવસ્થા ।
આલસ્યમ્ અભીષ્ટતાનિવૃત્તિઃ ।
પ્રલય ઇન્દ્રિયોપરતિઃ , મૂર્ચ્છ્રા તેષામાન્ધ્યં તમો ઽન્તર્ધૂમાયમાનતા, શરૌરસાદઃ અઙ્ગાનામપ્રભવિષ્ણુતા, મરણં પ્રતીતમ્ ।
તૈરેતૈઃ નિમિત્તૈરષ્ટભિઃ વિષકાર્યૈરેવ ગરલરૂપોર્ઽથં ઉદ્ભાવ્યત ઇતિ નેહ વિષશબ્દશ્લેષો રૂપકહેતુકઃ ।
યથા વિદ્વન્માનસ ઇત્યાદૌ ।
કિન્તુ શ્લેષે પૂર્વસિદ્ધે રૂપકહેતુઃ ઇતિ ।
એવંવિધે વિષયે શ્લેષ એવ ન તુ રૂપકમિત્યાહુઃ ।
ન્યાયવિદ ઇતિ શેષઃ ।
યત્ત્વભેદપ્રધાનં સ્યાત્સાધર્મ્યં તદ્દ્વિધા મતમ્ ।
આરોપાધ્યવસાનાભ્યામારોપે રૂપકં ભવેત્ ॥
વસ્તુતો ભેદસદ્ભાવાચ્છ્રઙ્ક્યા નાતિશયોક્તિતા ।
વિષયસ્યાના પહ્નુત્યા ન ચૈતત્સ્યાદપહ્નુતિઃ ॥
તતો વિષયિરૂપેણ રૂપવાન્ વિષયે મતઃ ॥
આરોપણેન ક્રિયતે તેનૈતદ્રૂપકં મતમ્ ॥
ભેદસ્તૃતીયો યસ્તત્ર પરંપરિતસંજ્ઞકઃ ।
સાધાર્મ્યેણાપિ તત્સિદ્વિર્વૈધર્મ્યેણાપિ દૃશ્યતે ॥
વિષય્યારોપ્યતે યેન પ્રતિસ્વં વિષયેષુ તત્ ।
ભવેદ્વિષયસઙ્ખ્યાત્વં સઙ્ખ્યાભેદે ઽપિ ધર્મિણોઃ ॥
રૂપકં પૂર્વસંસિદ્ધં શ્લેષમુત્થાપદ્યદિ ।
તદા રૂપકમેવ સ્યાદન્યથા શ્લેષ ઇષ્યતે ॥
અથ રૂપકાત્પ્રકૃતોપયોગલક્ષણવૈધર્મ્યશાલિને પરિણામાલઙ્કારાય સૂત્રમ્-
આરોપ્યમાણાસ્ય પ્રકૃતોપયોગિત્વે પરિણામઃ
પ્રકૃતોપયોગિત્વં વિવિચ્ય દર્શયિતુમાહ-આરોપ્યમાણં રૂપકમ્ ઇત્યાદિ ।
આરોપ્યમાણં ચન્દ્રત્વાદિ ।
પ્રકૃતોપયોગિત્વાભાવાદિતિ ।
પ્રકૃતં મુખાદિ, તત્રોપયોગિત્વં વાક્યાર્થાનુપ્રવેશપર્યન્તમારોપણવિવક્ષાયાં સ્યાત્ ।
તદ્વિ રૂપકે ન્સ્તિ ।
"મુખમેવ ચન્દ્રઽઇત્યેતાવતૈવ રૂપકત્વસિદ્ધિઃ ।
તસ્માદારોપ્યમાણં ચન્દ્રત્વાદિમુખાદૌ પ્રકૃતાર્થે તાદ્રૂપ્યપ્રતીત્યાધાનરૂપેણ ઉપરઞ્જકત્વેનૈવ રૂપકાલઙ્કારે ઽન્વયં ભજતે ।
પરિણામેત્વિતિ ।
પરિણામાલઙ્કારે પુનઃ આરોપ્યમાણં ન કેવલં પ્રકૃતોપરઞ્જકં યાવતા પ્રકૃતરૂપમપહ્નુવાનં સત્તદાત્મત્વેનોપયુજ્યતે ।
અત ઇહ વાક્યાનુપ્રવેશાન્તમ્ આરોપવિવક્ષા ।
સા ચાપ્રકૃતસ્ય પ્રકૃતરૂપાપત્તાવેવોપયુજ્યતે ।
ન પુનઃ રૂપકવત્ પ્રકૃતસ્ય અપ્રકૃતરૂપાપત્તૌ ।

તદેતદાહ-પ્રકૃતમારોપ્યમાણ રૂપત્વેનેત્યાદિ ।
અત્રૈતદુપહ્વરમ્ ।
આરોપસ્ય દ્વિષ્ઠત્વે ઽપિ પ્રકૃતાપ્રકૃતયોર્નૈકવિધા વૃત્તિઃ ।
વિષય વિષયિત્વેન વિવક્ષા નિયમાત્ ।
વિષયઃ ખલુ આધેયગુણ એવ ભવતિ ।
વિષયી પુનર્ગુણાધાત્તૈવ ભવતિ ।
ઇત્થં ચ સતિ વિષયિત્વારોપણં વિષયે તાદ્રૂપ્યપ્રતીતિમાત્રં ચેદ્વિવક્ષ્યતે, તદા તાદ્રૂપ્યપ્રતીતિ જનકત્વ માત્રમુ પરઞ્જકત્વમ્ ઇત્યે તાવતૈવ આરોપણસ્ય ચરિતાર્થતા ।
અતસ્તાદ્રૂપ્યપ્રતીતિમાત્ર પ્રસિદ્ધ્યર્થં પ્રકૃતમ્ (અ)પ્રકૃત રૂપાપાન્નં ભવતિ રૂપકે ।
પરિણામે તુ પ્રકૃતોપયોગાન્તમારોપવિવક્ષયેતિ ।
સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતસ્યૈવ પ્રકૃતસ્યાપ્રકૃતરૂપો પગ્રાહિત્વલક્ષણાવસ્થાન્તરાપત્તિરેવ ।
ઇતરથા રૂપકન્યાયેન પ્રકૃતસ્ય સ્વરૂપસ્થગનેન પ્રકૃતમેવ ન પ્રતીયેત ।
કા તત્ર પ્રકૃતોપયોગિતા? તદભાવે ચ કા રૂપકસ્ય વિવિક્તવિષયતા? પ્રાયેણાત્ર પ્રાચામાચાર્યાણામ્ અપિ વ્યામોહકલાનુવૃત્તિરિતિ રહસ્યમુદ્ધાટિતમ્ ।
રૂપકપરિણામવિષયવિવેચનસ્યાત્ર સંઙ્ગ્રહાયાવાન્તરશ્લોકૌ- વિષય્યાકારમારોપ્ય વિષયસ્થગનં યદા ।
રૂપકત્વં તદા તત્ર રઞ્જનેન સમન્વયઃ ॥
યદા તુ વિષયો રૂપાત્સ્વસ્માદપ્રચ્યુતો ભજેત્ ।
ઉપયુક્ત્યૈ પરાકારં પરિણામસ્તદા મતઃ ॥
ઇતિ ॥
નન્વયં લક્ષણપરિણામઃ સાઙ્ખ્યૈરપ્યુપવર્ણિતઃ ।
તથાહિ-ધર્મપરિણામો લક્ષણપરિણામો ઽવસ્થાપરિણામશ્ચેતિ ત્રિધા પરિણામઃ સઙ્ખ્યાતઃ ।
તત્ર લક્ષણપરિણામત્કિમસ્ય વૈધર્મ્યમિત્યત આહ-આગમાનુગમેત્યાદિ ।
આપ્તોક્તિરાગમઃ ।
અનુગમો વ્યાત્પિઃ ।
વ્યાવૃત્તિર્વિગમઃ ।
તદભાવાત્તદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
ન ખલ્વયં કાવ્યે લક્ષણપરિણામઃ આગમરૂપેણ વા અનુમાનરૂપેણ વા ખ્યા (ત ઇ)ત્યલં પ્રસંગેન બહુના ।
તત્રાપિ સાઙ્ખ્યયોગાદિશાસ્ત્રવિષયેણ પ્રતિજ્ઞાતં ખલ્વસ્માભિઃ શ્રીગુરુપ્રસાદસમનન્તરં શૈશવ એવ યથા - "શૈવં વિષ્ણુનિબદ્ધમૌપનિષદં સાઙ્ખ્યં સપાતઞ્જલં ।
શાસ્ત્રં સ્વાત્મહિતાય વેદ સકલૈઃસાકં પુરાણાદિભિઃ ॥
ભૂતાનાં તુ વિનોદનાય ભરતં નીર્તિ ચ વાત્સ્યાયનં ।
ષડ્ભાષાકવિતાં ચ લક્ષણવતીં શ્રીચક્રવર્તી કવિઃ " ॥
ઇતિ ॥
સ્પર્ધયા સિસાધયિષુ (ષૂન્)દુસ્તાર્કિકજરદ્ગવાન્ પ્રત્યાપહાલપરસ્ય મમાયમન્યઃ શ્લોકઃ- સાઙ્ખ્યં વેશ્મનિ વેશ્મનિ શ્રુતિશિરઃ કક્ષ્યાસુ કક્ષ્યાસુ ચ દ્વારિ દ્વારિ શિવાગમાઃ પથિ પથિ પ્રાચાં કવીનાં ગિરઃ ।
પઠ્યન્તે યદસૂયિભિર્જડદરપ્રજ્ઞૈર્જરત્તાર્કિકૈઃ તત્સર્વં ખલુ ચક્રવર્તિકવિતુર્વિદ્યાયશોડિણ્ડિમઃ ॥
ઇતિ ॥
મહારાજ વીરબલ્લાલાસ્થાનજુષાં વિદુષાં પ્રસાદાશિષો હિ મય્યેતાઃ પ્રથન્તે ।
કાસ્તાઃ? સંસ્કૃતસાર્વભૌમઃ , પ્રાકૃત પૃથ્વીશ્વરઃ શૌરસેની શિરોમણિ મગિધીમકરધ્વજઃ ષૈશાચીપરમેશ્વરો ઽપભ્રંશરાજહંસો ઽલઙ્કારચક્રવર્તી ધ્વનિપ્રસ્થાનપરમાચાર્યઃ સહજસર્વજ્ઞ(ઃ)પરમયોગીશ્વરઃ શૈવવૈષ્ણવયોગસાઙ્ખ્યપ્રમુખસમસ્તસ્વાત્મવિદ્યાતત્ત્વનિષ્ણા(તઃ)શ્રુતાધિગતસમસ્તવિદ્યાકલાપો ઽદ્વૈતવિદ્યાવિદ્વેષિવનદાવાનલ(ઃ) કલિયુગસ્કન્દ(ઃ)અભિનવભટ્ટાચર્યવૈદિકવિદ્યાપ્રતિષ્ઠાપનપરમાચાર્ય(ઃ)કાવ્યમીમાંસાપ્રાભાકરવાદિમૃગેન્દ્ર(ઃ) વેશષ્યાભુજઙ્ગ ઇત્યાદ્યા મહારાજહોસલરાજ કુલદ્વારિ પ્રશસ્તિ શિલાશાસનપ્રભૃતિભિઃ વયમુપશાન્તરભસાઃ ।
અત્ર તુ ગ્રન્થે કાવ્યમીમાં(સા)નિકષતાં મમોપયાન્તુ વત્સલાઃસચેતસઃ ।
પ્રકૃતમનુસરામઃ ।
સા ચાયં પરિણામાલઙ્કારો દ્વિરૂપ ઇતિ વ્યુત્પાદયતિ-તસ્ય સામાનાધિકરણ્યેત્યાદિ ।
તીર્ત્વેતિ ।
ધુની સરિત્ ।

આત્મના તૃતીય ઇત્યનેન સીતાસૌમિત્રિવ્યતિરિક્તપરિજનવિસર્જનં પ્રત્યાય્યતે ।
આતરસ્તરણપણ્યમ્ ।
તસ્મૈ નાવિકાય ગુહાય ।
વ્યામશબ્દેન તત્પરિમાણામુચ્યતે તદિહ બાહુદ્વયં લક્ષયતિ ।
તદ્ગ્રાહ્યસ્તનીત્વેન તુ કૃચ્છ્રાનુયાને હેતુરૂપન્યસ્તઃ ।
અત્રાતરસ્યા પ્રકૃતસ્યા ન કેવલં મૈત્રીતાદ્રૂપ્યપ્રતીતિમાત્રં વિવક્ષ્યતે, અપિ તુ નદીતરણપ્રત્યુપકરણાત્મકં પ્રકૃતોપયોગિત્વમપિ ।
અતઃ અપ્રકૃતસ્ય પ્રકૃતરૂપાપન્નસ્ય પ્રકૃતોપયોગ ઇતિ પ્રકૃતસ્ય સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતેઃ પરિણામત્વમ્ ।
તદેતદ્દર્શયિતુમાહ-અત્ર સૌમિત્રિમૈત્રીત્યાદિ ।
સમાનાધિકરણગ્રહણં પ્રથમપ્રકારત્વપ્રથનાય ।
પ્રકૃતરૂપાપન્નસ્ય પ્રકૃતોપયોગ ઇતિ પરિણામબીજભૂતં ઉપયોગિત્વમુદ્ધાટયિતુમાહ-ભ્રાતસસ્ય મૈત્રીત્યાદિ ।
યત ઇત્થં સામાનાધિકરણ્યપ્રયોગે પરિણામાલઙ્કારસ્ય વિષયવ્યવસ્થાતસ્માત્ સમાસોક્તિસાધર્મ્યમસ્તીતિ વ્યુત્પિપાદયુષુરુપક્રમતે-તવત્ર યથેત્યાદિના ।
વિશેષણાસામ્યાદપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વે સમાસોક્તિર્વક્ષ્યતે ।
ઉપોઢરાગેણ વિલોલતારકં તથા ગૃહીતં શશિના નસામુખમ્ ।
યથા સમસ્તં તિમિરાંશુકં તયા પુરો ઽપિ રાગાદ્ગલિતં ન લક્ષિતમ્ ॥
અત્રોપોડરાગત્વવિલોલતારકત્વાદિહેતુના નાયિકાનાયકયોઃ ધર્મવિશેષઃ ગૃહીતઃ ।
ન લક્ષિત[મિ]તિ વાક્યાનુપ્રેશાન્તં વિવક્ષિત ઇતિ પ્રકૃતોપયોગી ।
સ ચારોપવિષયભૂતસન્ધ્યારાગનક્ષત્રાદિરૂપેણૈવાસ્તે ।
અનેન પ્રકૃતસ્ય સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતિર્દર્શિતા ।
અતો વ્યવહારાન્તમારોપઃ ।
ન તુ રૂપકન્યાયેન રૂપસમારોપમાત્રમિત્યંશે પરિણામસમાસોક્ત્યોઃ સાધર્મ્યમવગન્તવ્યમિત્યત આહ-એવમિહાપીતિ ।
તર્હિ કિમનયોર્મિથો વૈલક્ષણ્યમિત્યાહ-કેવલં તત્રેત્યાદિ ।
પ્રયોગઃ શબ્દેનોપાદાનમ્ ।
નનુ યદિ દ્વયોઃ પ્રયોગસ્તર્હિ પરિણામત્વમેવ કથમિત્યત આહ-તાદાત્મ્યાત્ત્વિતિ ।
ન ખલુ તાદાત્મ્યે સતિ "ક્ષીરં દધીતિ" પ્રયોગમાત્રાત્ પરિણામત્વહાનિઃ ।
વૈધર્મ્યેણોદાહરતિ-અથ પક્ત્રિમતામિતિ ।
પાકો [વિક્લિત્તિઃ] ।
પક્ત્રિમતા પ્રયોજનવત્ લક્ષણપ્રાચુર્યમ્ ।
વક્રઃ પન્થાઃ ।
તદિશ્રિતૈસ્તદવલમ્બિભિઃ ।
તત્પરતઃ તદનન્તરમ્ ।
અત્ર લક્ષણયોજનાયાહ-અત્ર રાજસઙ્ઘટનેત્યાદિ ।
ઉચિતગ્રહણેન પ્રકૃતત્ત્વં દ્યોતિતમ્ ।
આરોપ્યમાણઃ પ્રકૃતે યદાસાવુપયુજ્યતે ।
પરિણામસ્તદા તેન રૂપકાદસ્ય ભિન્નતા ॥
રૂપમાત્રસમારોપાદ્રૂપકે રઞ્જકો હ્યસૌ ।
વ્યવહારસમારોપાદિહ સ્યાત્ પ્રકૃતાન્વયઃ ॥
પરિણામસમાસોક્ત્યોર્ જ્ઞાતવ્યો ઽસ્માદ્વિપર્યયઃ ।
ઉપાદાનાનુપાદાનકૃતો ભેદસ્તયોર્મિથઃ ॥
વિષયસ્ય સન્દિહ્યમાનત્વે સન્દેહઃ
સઙ્ગત્યર્થમધિકારમ્ અનુસ્મારયતિ-"અભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યાદિ" ।

નનુ વિષયત્વે નિર્જ્ઞાતે ઽકઃસન્દેહ ઇત્યાહ-વિષય(ઃ) પ્રકૃત ઇત્યાદિઽ ।
નિર્જ્ઞાતમેવ ણુખાદિલક્ષણં પ્રકૃતમર્થં ભિત્તી કૃત્ય ચન્દ્રાદાવપ્રકૃતેર્ઽથેસન્દિહ્યમાને સન્દેહસ્ય દ્વિષ્ઠત્વાત્ પ્રકૃતોર્ઽથો ઽપિ સન્દેહડોલામધિરોહતિ ।
ઇત્થં પ્રકૃતાપ્રકૃતગતત્વેન ય ઉત્થાપ્યતે પ્રતિભયૈવ સન્દેહઃ, સ સન્દેહો ઽલઙ્કારઃ ન તુ સ્થાણુપુરુષાદાવિવ સ્વરસવાહી ।
તદ્વિશેષાર્થમાહ-સ ચ ત્રિવિધ ઇત્યાદિ ।
કિં તારુણ્યેતિ ।
ઉત્કલિકા ઉત્કણ્ઠા સમયઃ સમ્પ્રદાયઃ ઉપદેશયષ્ટિરક્ષરનિર્દેશદણ્ડઃ ।
શૃઙ્ગારી દેવી મન્મથઃ ।
અત્ર નિશ્ચયાનુપાદાનાત્ સન્દેહઃ શુદ્ધઃ ।
નિશ્ચયગર્ભં વિવિચ્ય દર્શયતિ-નિશ્ચય ઇતિ ।
સંશયાન્તે કથનાત્ મધ્યે નિશ્ચયો નિશ્ચયાભાસો ઽનુસન્ધેયઃ ॥
અયં માર્તણ્ડ ઇતિ ।
ઇતઃ પ્રાત્પઃ ।
સર્વા દિશો ન પ્રસરતીતિ ઊર્ધ્વ જ્વલનૈકસ્વભાવ રૂપત્વાત્ ।
તિરસ્તિર્યક્ ।
અત્રાસઙ્ખ્ય તુરગત્વા દિના માર્તણ્ડત્વદિસન્દેહાપગમ એવ જાયતે ।
તેન પુનર્નાયકસ્ય શૃઙ્ગ્રાહિકયા રૂપનિર્જ્ઞાનમિતિ નિશ્ચયાભાસા એતે ।
અત એવ પુનઃસંશયોત્ થાનમિતિ નિશ્ચયગર્ભતા ।
તૃતીયં વિવેચયતિ-નિશ્ચયાન્તઃ ઇત્યાદિ ।
ઇન્દુઃ કિમિતિ ।
પરતો નિશ્ચિતમિતિ કથનાત્ દ્વિતીયાર્ધાન્તે ઇત્થં સન્દિહ્યેત્યધ્યાહાર્યમ્ ।
ક્વચિત્પુનર્વિષયે સંશયિતવ્યે ઽપિર આરોપ્યમાણાનાં ધર્માણાં વિષયાન્તરત્વમપિ ભવતીતિ આહ-ક્વચિદિત્યાદિ ।
રઞ્જિતા ઇતિ ।
રઞ્જિતા વર્ણાન્તરં નીતાઃ ।
સંહૃતાઃસંક્ષિત્પાઃ ।
અત્ર ભિન્નાશ્રતાં દર્શયતિ-અત્રારોપેત્યાદિ ॥
નન્વત્ર સમ્ભાવનાપિ પ્રતીયત ઇતિ કથં સન્દેહાલઙ્કાર ઇત્યત આહ-કેચિદધ્યવસાયેત્યાદિ ॥
અધ્યવસાયઃ ઉત્પ્રેક્ષણમ્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાશ્રયો ઽયં સન્દેહ ઇતિ કેચિત્ ।
ઉત્પ્રેક્ષૈવેત્યન્યે ।
ઉભયત્ર નુશબ્દસ્ય સન્દેહસંભાવનાદ્યોતકત્વમેવ હેતુઃ ।
વસ્તુતસ્તુ નેહ સંભાવનાપ્રતીતિઃ ।
વિતર્કસ્યૈકકોટિપક્ષપાતાભાવાત્ ।
અતો ડોલાયમાનાનાનાકોટિકો ઽયં સન્દેહ એવેતિ ભાવઃ ॥
સન્દેહઃ પ્રકૃતદ્વારાપ્રકૃતં સંસ્પૃશેદ્યદિ ।
પ્રતિભોત્થાપિતા સેયં સન્દેહાલઙ્કૃતિર્મતા ॥
અથ ભ્રાન્તિમતઃ સૂત્રમ્ ।
સાદૃશ્યાદ્વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિર્ભ્રાન્તિમાન્
સાદૃશ્યહેતુકો વિપર્યયો ભ્રાન્તિ માનિત્યર્થઃ ।
સઙ્ગત્યર્થમાહ-અસમ્યગ્જ્ઞાનેત્યાદિ ॥
લક્ષ્યપદં નિર્વક્તિ-ભ્રાન્તિશ્ચિત્તેત્યાદિ ।

ચિત્તધર્મ માત્રસ્યાલઙ્કારતા મા ભૂદિત્યાશઙ્ક્યાહ-સાદૃશ્યપ્રયુક્તેત્યાદિ ।
ઓષ્ઠે બિમ્બેતિ ॥
શોણો મણિર્માણિક્યમ્ ।
નિષ્પત્ય આલીય સાદૃશ્યાદિતિ યદુક્તં તત્ર પ્રત્યુદાજિહીર્ષુરાહ-ગાઢમર્મેત્યાદિ ।
દામોદરેતિ ।
વક્ષોરૂપમર્મચૂર્ણનં નભસઃ શતચન્દ્રત્વેન હેતુઃ ।
સાદૃશ્યહેતુકાપિ લોકવિલક્ષણૈવ ભ્રાન્તિરલઙ્કારબીજમિત્યાહ-સાદૃશ્યહેતુ કાપીત્યાદિ ।
વિચ્છ્રિત્તિરલૌકિકી શોભા ।
શુક્તિકારજતવત્ ।
શુક્તિકારજતે યથેત્યર્થઃ ।
અલૌકિકત્વનયો ઽયં સન્દેહે ઽપિ સમાન ઇતિ વ્યુત્પાદયતિ-એવં સ્થાણુરિત્યાદિ ।
"સાદૃશ્યોત્થાપિતા ભ્રાન્તિર્યત્રાસૌભ્રાન્તિમાન્મતઃ ॥
" અથોલ્લેખાલઙ્કારાય સૂત્રમ્-
એકસ્યાપિ નિમિત્તવશાદનેકધા ગ્રહણમુલ્લેખઃ
એકસ્યાપિ વસ્તુનો નાનાવિધધર્મયોગ નિમિત્તવશાદનેકધાગ્રહે સત્યુલ્લેખાલઙ્કારઃ ।
તચ્ચ અનેકધાત્વં ગૃહીતૃભેદાદ્ભવતિ વિષયભેદાદ્વા ભવતિ ।
તદેતદ્ વ્યાચષ્ટે-યત્રઙ્કં વસ્ત્વિત્યાદિ ।
યત્રોક્તિપ્રકારે ।
ગૃહ્યતે જ્ઞાયતે ।
ઉલ્લેખનં નુર્ધારણમ્ ।
નાનાવિધધર્માભાવે ત્વનેકધાગ્રહણમાત્રેણા નોલ્લેખ ઇત્યાહ-ન ચેદમિત્યાદિ ।
એતત્ક્રિયતે, ઉલ્લેખનં નિષ્પાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ નાનાવિધધર્મયોગમાત્રાન્નોનોકધાગ્રહણમનુપશ્યામઃ ઇત્યત આહ-તત્ર ચ રુચ્યર્થિત્વેત્યાદિ ।
રુચિરભિરતિઃ ।
અર્થિત્વં લિપ્સા ।
વ્યત્પત્તિઃ શબ્દાર્થમઙ્કેતજ્ઞાનમ્ ।
યથાયોગમિતિ ।
યોદો યોગ્યતા ।
તામનતિક્રમ્ય રુચ્યાદિષુ ત્રિષુ યથાયોગમેકં દ્વયં ત્રયમેવ વા પ્રયોજકં ભવતીતિયાવત્ ।
તત્ર સંવાદાયાહ-તદુક્તમ્ ।
યથારુચીત્યાદિ ।
રુર્ચ્યર્થિત્વવ્યુત્પત્ત્યનુસારેણ એકસ્મિન્નપ્યનુસન્ધાનેન સાધિતે નિર્ધારિતેર્ઽથે આભાસઃ પ્રતીતિર્ભિદ્યતે ।
નાનોલ્લેખાત્મિકા જાયત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તપોવનમિત્યાદિ ।
એક એવ શ્રીકણ્ઠજનપદઃ મુન્યાદિભિસ્તપોવનત્વાદ્યાકારેણ ગૃહ્યતે ।
તથા ચાનેકધા ગ્રહણે તપોવનત્વાદિનાનાવિધધર્મયોગો નિમિત્તમ્ ।
જનપદે હિ તપોવનત્વાદિ ધર્મા નિસર્ગત એવ સન્તિ ।
ઇતરથા નોલ્લેખઃ ।
રૂપકત્વપ્રાત્પેઃ ।
લક્ષણં યોજયતિ-અત્રહ્યેક એવેત્યાદિ ।

સમસ્તા વ્યસ્તા ઇતિ મુન્યાદીનાં તપોવના દિત્વેનોલ્લેખે તથાવિધા રુચ્યાદયો હિ સમસ્તતયા વ્યસ્તતયા વા સંભવન્તિ ।
વિષયપરિશુદ્ધ્યૈ ચોદયતિ-નન્વેતન્મધ્યે ઇત્યાદિ ।
વજ્રપઞ્જરત્વાદેર્હિ તપોદિત્યાદિ ।
ન તાવદસ્ય રૂપકવિવિક્તવિષયતા નાસ્તિ ।
યત્ર ત્વંશે રૂપકં તત્ર યદ્યુલ્લેખાત્મિકા વિચ્છિત્તિર્ન સંભવતિ તદા નાસ્ત્યેવ વિવાદઃ ।
અથ સંભવતિ, તદા સઙ્કર એવ ન્યાય્યઃ ।
ન પુનરસ્ય સ્વરૂપત એવાપલાપઃ શક્યઃ ।
ભ્રાન્તિમતો વિવિક્તવિષયતામસ્ય દર્શયિતુમ્ આક્ષિપતિ-એવં તર્હીત્યાદિ ।
તત્રોતિ ।
યો રૂપવિવિક્તઃ તત્ર વિષય ઇત્યર્થઃ ।
ભ્રાન્તિમત્ત્વશઙ્કાયા બીજમુદ્ધાટયતિ-અત દ્રૂપતેતિ ।
યદ્યપિ જનપદે તપોવનત્વાદયઃ સન્ત્યેવ ધર્માઃ ।
વસ્તુતસ્તુ ન તદ્રૂપો જનપદઃ ।
તસ્માદતદ્રૂપસ્ય તદ્રૂપતાપ્રતીતિનિબન્ધનેન ભ્રાન્તમાનસ્ત્વિતિ યાવત્ ।
પરિહરતિ-નૈતત્ ।
અનેકધેત્યાદિ ।
ન હ્યનેકધાગ્રહણરૂપં વૈચિત્ર્યં ભ્રાન્તિમાનપિ સ્વલક્ષણોપપન્ન ઇત્યત આહ-સઙ્કરપ્રવૃત્તિસ્ત્વિતિ ।
અતોશયોક્તિવિષયતો ઽપ્યસ્ય વિભક્તવિષયતાયૈ શઙ્કતે-યદ્યેવમભેદે ભેદ ઇત્યાદિ ।
વસ્તુતો હિતપોવનાદ્યવયવાપેક્ષયા ન જન પદસ્યાવયવિનો ભેદો ઽસ્તિ ।
ઇત્થં ચ સત્યભેદે ભેદ ઇત્યેવં રૂપાતિશયોક્તિરત્રાસ્તુ કિં મન્યકલ્પનેનેત્યાક્ષેપનિષ્કર્ષઃ ।
પરિહરતિ - નૌષ દોષઃ ।
ગ્રહીતૃભેદ ઇત્યાદિ ।
ન હ્યતિશયોક્તૌ ગ્રહીતૃભેદેપયોગઃ ।
અત્ર પુનરુપયોગ ઇતિ ।
નાતિશયોક્તિમાત્રમેતત્ ।
ન ચ ગ્રહીતૃભેદસ્યાપ્રયોજકત્વંશઙ્ક્યમિત્યાહ-તસ્ય ચેત્યાદિ ।
યત ઇત્થમતઃ સર્વથા નાસ્યાન્તર્ભાવઃ શક્યક્રિયઃ ।
રૂપકાસઙ્કીર્ણતયોદાહરતિ-ણારાઅણોત્તીતિ ।
નારાયણ ઇતિ પરિણતવયોભિઃ શ્રીવલ્લભ ઇતિ તરુણીભૈઃ ।
બાલાભિઃ પુનઃ કૌતુકેન એવમેવ દૃષ્ટઃ ।
અત્ર પુરઃ પ્રવેશાવસરે એક એવ કૃષ્ણો જરતીભિઃ સાક્ષાન્મોક્ષપ્રદો નારાયણ ઇતિદૃષ્ટઃ ।
તાસાં રુચ્યાદેસ્તથાવિધત્વાત્ ।
તરુણીભિઃ પુનઃ લક્ષ્મ્યાઃ પ્રાણવલ્લભઘ ઇતિ ।
બાલાભિઃ પુનઃ કૌતુકેન એવમેવ દૃષ્ટઃ ।
એવમેવેતિ નિપાતો યત્કિઞ્ચિદિત્યર્થે વિવક્ષિતઃ ।
ન ચાત્ર શઙ્કનીયં કૌતુકેનેતિ પ્રયોજકાન્તરોપાદાનાન્નેહ રુચ્યાદયઃ પ્રયોજકા ઇતિ ।
કૌતુકસ્યાપિ રુચ્યા દિકમન્તરેણાસંભવાત્ ।
એવં ગ્રહીતૃભેદાદુદાહૃત્ય વિષયભેદાદુદાહરતિ-એવં ગુરુર્વચસીત્યાદિ ।
વચસિ વિષયભૂતે ગુરુઃ પ્રામાણિકત્વાત્ અનુલ્લઙ્ઘ્યો વાચસ્પતિશ્ચ ।
તથોરસિ પૃથુઃ પ્રથીયાન્ પૃથુનામા નૃપશ્ચ ।

યશસ્યર્જુનો ઽવદાતો ધનઞ્જયશ્ચ ।
ઇત્યાદૌ હ્યેક એવ ઉપવર્ણ્યો નાયકો વચઃ-પ્રમુખર્વિષયભેદાદ્ગ્રહીતૃભેદનૈરપેક્ષ્યેણ રુચ્યાદિવશાત્ અનેકધા ગૃહ્યત ઇત્યુલ્લેખાલઙ્કારત્વમ્ ।
પ્રકારદ્વયસ્યાવાન્તરવૈધર્મ્યાયાહ-ઇયાંસ્ત્વિત્યાદિ ।
અત્રોલ્લેખાભાવમ્ આશઙ્કતે-નન્વયમિત્યાદિ ।
શ્લેષસ્ સર્વાલઙ્કારબાધકત્વં હિ વક્ષ્યતે ।
અતો લક્ષણોપપન્નમ્ અલઙ્કારાન્તરં સતિ શ્લેષે ન સ્યાદિતિ નાત્રોલ્લેખો યુક્ત ઇત્યાક્ષેપઃ ।
પરિહરતિસત્યમિત્યાદિ ।
સત્યમ્ ।
ઉક્તનયેન શ્લેષેણોલ્લેખો બાધ્યતે ।
અથાપિ સ્વરૂપેણ અવિદ્યમાનસ્ય બાધાસંભવાત્ બાધ એવોલ્લેખસદ્ભાવે લિઙ્ગમ્ ।
અનેકધા ગ્રહણારૂપવિચ્છિત્તિવિશેષબલાત્ પ્રતિભાત્યુલ્લેખ ઇતિ યાવત્ ।
યત ઇત્થમતો ન તુ સર્વથા તદભાવ ઇત્યલઙ્કારાન્તરમેવ ।
એતદેવ સાધયિતુમ્ અત્રૈવોદાહરણે શ્લેષનૈરપેક્ષ્યં દર્શયતિ-યદેવંવિધ ઇત્યાદિ ।
અત્ર "અનુલ્લઙ્ઘ્યો વચસિ, પ્રથીયાન્ ઉરસિ, નિર્મલો યશસિ" ઇતિ શ્લેષાભાવે ઽપિ ન ઉલ્લેખાભાવઃ ।
યસ્માદિત્થં તસ્માદેવમાદૌ વિષયે ઉલ્લેખાલઙ્કાર એવ વિશેષવિચ્છિત્તિક ઇતિ અલઙ્કારાન્તરાપેક્ષયા શ્રેયાન્ પ્રશસ્યતર ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્થં રૂપકાતિશયોક્તિશ્લેષાદિવિચ્છિત્ત્યાશ્રયત્વન્યાયેન અલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્ત્યાશ્રયોણાપ્યયં સંભવતિ ।
સ તુ સ્વયમનુસન્ધેયઃ ।
ન્યાયસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વાત્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ-એવમલઙ્કારાન્તરેત્યાદિ ।
નિદર્શનીયઃ ઉદાહરણીયઃ ।
ક્વચિત્ કારકાન્તરેતિ પાઠઃ ।
નાનાધર્મબલાદેકં યદિ નાનેવ ગૃહ્યતે ।
નાનારૂપસમુલ્લેખાત્સ ઉલ્લેખ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
યદેકં તદ્ધિ નાનેતિ ગૃહ્યતે રૂપભેદતઃ ।
રુચ્યાદિવશતો લોકે નાનાત્વં ચેદકૃત્રિમમ્ ॥
અતદ્રૂપસ્ય તાદ્રૂપ્યાન્નહ્યાસૌ ભ્રાન્તિરિષ્યતે ।
ન ચાપ્યતિશયોક્તિઃસ્યાદભેદે ભેદરૂપિણી ॥
આદ્યે નાનેકધત્વં સ્યાજ્જ્ઞાતૃભેદૌ ન ચાન્તિમે ।
વિષયજ્ઞાતૃભેદાભ્યાં વિના નોલ્લેખસંભવઃ ॥
યદ્યપિ શ્લેષતો બાધો ન તથાપ્યસ્ય નિહ્નવઃ ।
અનપેક્ષ્યાપિ યચ્છ્રલેષં તથૈવ સ્થાતુમર્હતિ ॥
અથાપહ્નુત્યૈ સૂત્રમ્ ।
વિષયાપહ્નવે ઽપહ્નુતિઃ
નનુ મુખં ન ભવતીતિ વિષયાપહ્નવમાત્રે સત્યપિ નાપહ્નુતિરિત્યતો ઽધિકારં સ્મારયતિ-વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિરિત્યેવેતિ ।
અતઃ પ્રકૃતનિષેધ પુરસ્કારેણ અપ્રકૃતસમર્થનમપહ્નુતિરિત્યર્થઃ ।
તથાહિ કાવ્યપ્રકાશકૃત્- "પ્રકૃતં યન્નિષિધ્યાન્યત્ સાધ્યતે સા ત્વપહ્નુતિઃ ।
" નનુ યદિ સાદૃશ્યાદ્વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિરિહાપિ કો વિશેષઃ તર્હ્યસ્ય ભ્રાન્તિમત ઇત્યત આહ-પ્રકાન્તાનપહ્વવેત્યાદિ ।
પ્રક્રાન્તં પ્રકૃતમ્ ।
તસ્ય હ્યત્રાપહ્નુવઃ ।
ભ્રાન્તિમત્યનપહ્નવ ઇતિ વિશેષઃ ।
ઉલ્લેખે તુ ન પ્રકૃતાનપહ્નવમાત્રં વિશેષઃ કિન્તુ અનેકધાગ્રહણમપિ જ્ઞેયમ્ ।

ઇદમિતિ વચનં ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
યત્ત્વેવમિદમપહ્નુતિવચનં તત્પ્રક્રાન્તાનપહ્નવવૈધર્મ્યેણેત્યર્થઃ ।
લક્ષણં નિષ્ક્રષ્ટુમાહ-આરોપપ્રસ્તાવાદિત્યાદિ ।
આરોપપ્રસ્તાવો રૂપકાત્પ્રભૃતીતિ ॥
તત્પ્રકારવૈચિત્ર્યાયાહ-તસ્ય ત્રયીત્યાદિ ।
ત્રયી ત્રિપ્રકારેત્યર્થઃ ।
બન્ધચ્છાયાગ્રથ નવૈચિત્ર્યમ્ ।
ત્રૈવિધ્યં વિવિનક્તિ-અપહ્નવપૂર્વક ઇત્યાદિ ।
છ્રલાદયઃ છ્રલછ્રદ્મકૈતવનિભાદયઃ ।
તૈરપિ હિ નઞર્થ એવ અવસ્થાપ્યતે ।
તર્હિ તૃતીયભેદે કો વિચ્છ્રિત્તિવિશેષઃ ઇત્યત આહ-પૂર્વક ઇત્યાદિ ।
યદેતદિતિ ।
નો માં પ્રતિ તથેતિ પ્રકૃતાપહ્નવઃ ઉત્તરાર્ધે ઽપ્રકૃતસાધનમિતિ ।
યદ્યપિ અપહ્નુતિરેષા તથાપિ દોષાનુવિદ્ધત્વાત્ ઉદાહરણાભાસ ઇત્યત આહ-અત્રૈન્દવસ્યેત્યાદિ ।
શશક પ્રતિવસ્ત્વિતિ ।
અપહ્નોતુમિષ્યસ્ય શશકસ્ય યઃ પ્રતિવસ્તુભૂત ઉલ્કાપાતકિણઃ તસ્યૈવારોપો ન્યાય્યઃ ।
ન પુનસ્તદ્વતઃ ઇન્દોઃઅતો નાન્વયઃ સંઘટતે ।
ઇત્થં લક્ષણોપપન્નો ઽપિ અલઙ્કારો દોષાનુવિદ્ધઃસન્ આભાસી ભવતીતિ વ્યુત્પાદ્ય સમ્યગુદાજિહીર્ષુરાહ-તત્તુ યથેતિ ॥
પૂર્ણોન્દોરિતિ ।
દૃષ્ટશ્રુતાદ્યપરાધજન્મા રોષો માનઃ ।
તેનોન્નદ્ધઃ ઉત્સિક્તો જનઃ શૃઙ્ગારી લોકઃ તસ્યાભિમાનઃસાન્ત્વાસહિષ્ણુતા ।
હેવાકઃ સ્વાચ્છ્રન્દ્યમ્ ।
અત્ર ન મણ્ડલમ્ અપિ તુ આતપત્રમેવેત્યન્વયો ઘટતે અયમપહ્નવપૂર્વક આરોપઃ ॥
આરોપપૂર્વકમુદાહરતિ-વિલસદમરેતિ ॥
સંયમો મનોનિગ્રહઃ ।
તેનાધઃકૃતાન્યાક્રાન્તાનિ ।
અત્ર નેત્રષણ્ડાનિ અધ્યાસ્તે ।
ન તુ મયૂરે વર્તત ઇત્યારોપપૂર્વકતા ।
ઉદ્ભ્રાન્તેતિ ।
સાર્ધં ધાવતામિત્યનેન યશસસ્તત્પ્રદેશવ્યાત્પિઃ સમકાલમેવ સૂચિતા ।
મુક્તાફલચ્છ્રદ્મના ।
અમ્ભઃ કણૈર્ભષ્ટમિત્યત્ર હિ ન મુક્તાફલાનિ, અપિ તુ અમ્ભઃ કણા એવેતિ પ્રતીતિઃ ।
ઇત્થમેવાપહ્નુતિમ્ ઉત્પ્રેક્ષાઙ્ગત્વેન પ્રતિપિપાદયુષુરુપક્ષિપતિ-અત્ર શૂન્યં ઇત્યસ્ય ઇત્યાદિ ॥
"મન્યે મરાવિ"ત્યાદિ પાઠે હિ મન્યેશબ્દમાહાત્મ્યાદુત્પ્રેક્ષા ।
છદ્મશબ્દતસ્ત્વપહ્નુતિઃ સા ચોત્પ્રેક્ષાઙ્ગં ભવિષ્યતિ ।
ઇત્થમુત્પ્રેક્ષાઙ્ગત્વં ન કેવલં તૃતીયભેદસ્યૈવ, યાવતા પૂર્વભેદદ્વયસ્યાપિ સંભવતીત્યાહ અહં ત્વિન્દુમિત્યાદિ ॥
વાક્યભેદગ્રહણં પ્રાથમિકભેદદ્વયપ્રથનાય ।
ઇત્થં ત્રિરૂપાપ્યપહ્નુતિરુત્પ્રેક્ષાઙ્ગત્વેન સૂચિતા ।
નનુ ચ્છ્રલાદિપ્રયોગે ઽપ્યપહ્નવારોપપૌર્વાપર્યવિપર્યયનિબન્ધનં વૈચિત્ર્યં કિં નોચ્યત ઇત્યત આહ-એતસ્મિન્નપીતિ ॥
અત્રેદમાકૂલમ્ ।

યદ્યપહ્નવારોપપૌર્વાપર્યવિપર્યયેભેદદ્વયં ભવત્યેવ, ન તુ ચમત્કારઃ કશ્ચિત્ ।
નહિ ભેદસંભવો ઽલઙ્કારપ્રથનહેતુરપિ તુ સચમત્કારભેદસંભવઃ ।
સચમત્કારતા ચ સતિ વાક્યભેદે સ્યાત્, એકવાસ્યતાયાં તુ ચ્છ્રલાદિ શબ્દસ્ય પૌર્વાપર્યવિપર્યયપ્રસઙ્ગે ઽપિ ન પ્રતીતિભેદઃકશ્ચિત્ ।
ક્રિયાવિશેષણત્વેન ક્રિયાપેક્ષયા પ્રતીતૌ પ્રાથમ્યનિયમાત્ અથ શ્છ્રાલાદિપ્રયોગે દ્વિધા ન ગણિતમ્ ।
વૈચિત્ર્યાભાવમેવ સોદાહરણં દર્શયિતુમાહ-તત્રાપહ્નવેત્યાદિ ।
સમનન્તરમિહોક્તપ્રતિયોગિકમ્ ઉદ્ભ્રાન્તોજ્ભ્ફતેત્યત્રેતિ યાવ્ત્ ।
જ્યોત્સ્ના ભસ્મેતિ ।
છુરણામુદ્ધૂલનમ્ ।
અન્તર્ધાનં રાત્રિપક્ષે તિરસ્કૃતિઃ વિલયઃ, અન્યત્ર ત્વદ્દશ્યત્વસિદ્ધિઃ ।
મુદ્રા ભિક્ષાપિણ્ડસ્તદર્થં કપાલં મુદ્રાકપાલમ્ ।
પરિમલ(ઃ)પરિમર્દસ્તેન તજ્જનિતં લક્ષ્મ લક્ષ્યતે ।
યથાચ્છ્રલાદિપ્રયોગેણ અર્થાક્ષેપાત્ અસત્યત્વં, તથા પ્રકારાન્તરેણાપિ સંભવતીત્યાહ-ક્વિચિત્પુનરિત્યાદિ ।
વસ્ત્વન્તરં પ્રકૃતાપહ્નવક્ષમમ્ ।
અમુષ્મિન્નિતિ ।
અત્ર હિ ધૂમશિખા રોમાવલિવપુઃ પરિણમતીત્યુક્તૌ , ન રોમાવલિરપિતુ ધૂમશિખેતિ પ્રતીયતે ।
અનેનૈષા પ્રતીયમાનાપિ દર્શિતા મન્તવ્યા ॥
પ્રકૃતં યન્નિષિધ્યાન્યત્સાધ્યતે સા ત્વપહ્નુતિઃ ।
નઞાચ્છ્રલાદિશબ્દૈશ્ચ સા શબ્દાન્તરતસ્ત્રિધા ॥
સ્યાદ્ભેદાભેદતુલયા વિચ્છિત્તિરૂપમાદિકઃ ।
રૂપકાદ્સ્ત્વભેદાંશે મુખ્યે ત્વારોપસંશ્રયાત્ ॥
તામેવ સઙ્ગતિં વિશદીકુર્વન્ ઉત્પ્રેક્ષાપ્રસ્તાવાયાહ-એવમભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યાદિ ।
આરોપમૂલા રૂપકાદયો અપહ્નુત્યન્તાઃ ।
અધ્યવસાયગર્ભાસ્તુ ઉત્પ્રેક્ષાદયઃ ।
અત એવ ટીકા -તત્રેતિ ।
અધ્યવસાયગર્ભેષુ મધ્યે ઇત્યર્થઃ ।
અથ સૂત્રમ્ -
અધ્યવસાયે વ્યાપારપ્રાધાન્યે ઉત્પ્રેક્ષા
અધ્યવસાયો નિશ્ચયજ્ઞાનમ્ ।
સ ચ લોકે દ્વિરૂપઃ સમ્યગાત્મા મિથ્યારૂપશ્ચ ।
ઉભયરૂપો ઽપ્યયં નાલઙ્કારઃ ।
નહિ શુક્તિરિતિ સમ્યગધ્યવસાયે રજતમિતિ મિથ્યાધ્યવસાયે વા વિચ્છિત્તિઃ કાચિત્ ।
ઉભય વિસક્ષણાસ્તુ જાનતો ઽપ્યેતસ્મિન્ તદેવેતિ યો ઽધ્યાસરૂપસ્ય ઇહાલઙ્કારત્વેન પરિગૃઙ્યતે ।
તસ્યૈવ અલૌકિકસ્ય વિચ્છિત્તિરૂપત્વાત્ ।
તસ્ય ચ દ્વયી ગતિઃ ।
કદાચિદધ્યવસાયાત્મનઃ સ્વરૂપસ્ય પ્રાધાન્યં, કદાચિદધ્યવસિતસ્ય વિષયસ્ય ।
ઇત્થં ચ સત્યધ્યવસાયે વિષયભૂતે યદા અધ્યવસાનસ્ય પ્રાધાન્યં તદોત્પ્રેક્ષાલઙ્કાર ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તદેતદવયવશો વ્યાચષ્ટે-વિષયનિગરણેનેત્યાદિ ।
નિગરણં નિગલનમ્ ।
સ્વરૂપતો ઽપલાપૈત્યર્થઃ ।
વિષયં નિગીર્ણવતો વિષયિણો વિષયિતાદાત્મ્યેન પ્રતીતસ્ય ઇહાધ્યવસાયો અભિમત ઇતિ યાવત્ ।

અનેનાલૌકિકસ્યૈવાધ્યવસાયસ્ય અલઙ્કારબીજત્વં દર્શિતમ્ ।
વ્યાપારપ્રાધાન્યગ્રહણસ્ય વ્યાવર્ત્યમુદ્ધાટયિતુમાહ- સ ચ દ્વિવિધ ઇત્યાદિ ।
તત્ર સાધ્યસ્ય સ્વરૂપમાહ-સાધ્યો યત્રેત્યાદિ ।
સાધ્ય - ઇતિ યદૈકં વાક્યમાક્ષિપ્તેન તચ્છબ્દેનાર્થેનાભિસંબન્ધઃ ।
ઉત્તરવાક્યગતો ઽપિ યચ્છબ્દઃ પૂર્વવાક્યાચ્છબ્દોપાદાનનિરપેક્ષ એવ તદર્થેન સમ્બન્ધમીષ્ટે ।
યત્ર વિષયિણો ઽસત્યતયા પ્રતીતિઃ સ સાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેદમનુ સન્ધેયમ્ ।
મુખં મુખત્વેન જાનન્નેવ યદા નૂનં ચન્દ્ર ઇતિ સંભાવયતિ તદા વિષયી ચન્દ્રો મુખત્વેનાસત્યઃ પ્રતિભાતિ તદાધ્યવસાયઃ સાધ્યઃ ।
નનુ સાધ્ય એવાસ્તુ અધ્યવસાયઃ સિદ્ધો વા, અભેદપ્રતીતૌ કથમસત્યત્વં ઇત્યત આહ- અસત્યત્વં ચેત્યાદિ ।
વિષયિગતસ્ય ચન્દ્રાદિગતસ્ય માધુર્યાદેઃ ધર્મસ્ય વિષયે, મુખાદાવુપનિબન્ધે, નૂનં ચન્દ્ર ઇત્યસ્યાં દશાયાં વિષયિણ્યેવ સંભવત્યયં વિષથયેતુ ન સંભવતીતિ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
વિષયવિષયિણોરભેદસ્ફુરણે ઽપિ ધર્મસ્યાસત્યતાપ્રતીત્યા ન પ્રરોહતિ ।
અતો ઽધ્યવસાનવ્યાપારસ્ય સાધ્યતા ।
નનુ કો ધર્મઃ? કિંપ્રમાણા ચાસૌ? તદાશ્રયસ્ય સત્યત્વાસત્યત્વ પ્રતીતિરિત્યત આહ-ધર્મો ગુણક્રિયારૂપઃ ઇત્યાદિના ।
ગુણક્રિયારૂપ ઇતિ ધર્મસ્ય સાકલ્યકથનાત્ તદુભયમૂલતયા ઉત્પ્રેક્ષાસંભવસ્મૂચિતઃ ।
અસ્ય હિ ધર્મસ્ય સંભવો ઽસંભવશ્ચ વિષય્યાશ્રયતયા સંભવઃ અસંભવસ્તુ વિષયાશ્રયતયા ।
ઇત્થં ચ સતિ સત્યત્વાસત્વપ્રતીતિર્નાપ્રામાણિકા ।
કુતઃ? સંભવાશ્રયસ્ય તત્રાવસ્થાયાં પરમાર્થબુદ્ધ્યનુદયાત્ અસત્યત્વં પ્રતીયતે ।
યતસ્તદિતરસ્ય તુ સત્યત્વમેવ પરમાર્થત્વાત્ ।
ચર્ચિતમર્થં નિષ્કર્ષયતિ-યસ્યાસત્યત્વમિત્યાદિ ।
અતશ્ચેતિ ।
યત ઇત્થમધ્યવસાયઃ સાધ્યઃ અતઃ ઉત્પ્રેક્ષાયામધ્યવસાયવ્યાપારસ્યૈવ પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
અથ સિદ્ધં વિવેચયતિ-સિદ્ધો યત્રેત્યાદિ ।
સિદ્ધ ઇતિ પૂર્વવદેકં વાક્યમ્ ।
સ ઇતિ દ્યોતિતઃ કો ઽસાવિત્યત આહ - યત્ર વિષયિણો વસ્તુત ઇત્યાદિ ।
યદા તુ મુખમુદ્દશ્ય ચન્દ્રો ઽપમિતિ પ્રયોગઃ તદા વસ્તુતો ઽસત્યો ઽપિ વિષયી સત્યતયા પ્રતીયતે ।
સત્યત્વપ્રતીતેર્હેતુમાહ-સત્યત્વં ચેત્યાદિ ।
સંભવાશ્રયસ્ય અપરમાર્થત્વપ્રતીતિરસત્યત્વસ્ય નિમિત્તમ્ ।
યત ઇત્થમતશ્ચાધ્યવસિતસ્યાર્થસ્યૈવ પ્રાધાન્યં, તદાતિશયોક્તિર્વક્ષ્યતે ।
યદા સાધ્યત્વપ્રતીતિઃ તદાધ્યવસાયસ્ય પર્યાયાન્ વ્યુત્પાદયતિ - તત્ર સાધ્યત્વેતિ ।
ચર્ચિતલક્ષણાનિષ્કર્ષણમ્-તદેવમિત્યાદિ ।
તસ્યાઃસામાન્યતસ્તાવદ્દ્વૈવિધ્યમાહ-સા ચ વાચ્યેત્યાદિ ।
તત્રાપિ સામાન્યાચ્ચાતુર્વિધ્યં દર્શયતિ-સા ચ જાતિક્રિયેત્યાદિ ।
અધ્યવસેયત્વેન સંભવ્યત્વેન ।
નન્વપ્રકૃતગ્રહણં કિમ્? પ્રકૃતે ઽપ્યેવં સંભવાદિત્યત આહ-પ્રકૃતસ્યૈતદિત્યાદિ ।
પ્રકૃતં હિ લૌ કિકં કવિકૢત્પ વિચ્છ્રત્તિવિધુરતયા ન વૈચિત્ર્યાય ।
ભેદચતુષ્ટયમપિ દ્વિધા દર્શયતિ-પ્રત્યેકં ચ ભાવાભાવેત્યાદિ ।
ભાવરૂપા સંભાવના અભાવરૂપા ચેતિ ।
અયં વ્યાપારભેદાદ્ભેદઃ ।
પૂર્વં વ્યાપારવદ્ભેદાત્ વ્યાપારનિમિત્તભેદાદાહ-ભેદાષ્ટકસ્ય ચેત્યાદિ ।
ભેદષોડશકમપિ નિમિત્તોપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં દ્વિગુણાયતિ-તેષાં ચેત્યાદિ ।

અથ સંભાવ્યસ્ય હેત્વાદિ રૂપતયા પુનસ્ત્રૈવિધ્યમાહ-તેષુ ચ પ્રત્યેકમિત્યાદિ ।
વા(ચ્યાં)નિગમયતિ-એષા ગતિરિત્યાદિ ।
તત્રાપોહ્ય અંશાયાહ- તત્રાપિ દ્વવ્યસ્યેત્યાદિ ।
પાતનોયાઃ હાપનીયાઃ ।
પ્રતીયનામાં વિભક્તુમાહ-પ્રતીયમાનાયાશ્ચેત્યાદિ ।
ઉદ્દેશત એતાવન્ત ।
લક્ષણાપરીક્ષયોસ્તુ કૃતયોઃ કતિચન હીયન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
યે હીયન્તે તાન્ પ્રસ્તૌતિતથાપિ નિમિત્તસ્યેત્યાદિ ।
તૈરિતિ (નિમિત્તા)નુપાદાનનિબન્ધનૈઃ ।
અયં પ્રકાર ઇતિ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાપ્રકારઃ ઇત્યર્થઃ ।
નિમિત્તાનુપાદાનં ન સંભવતીતિ યત્પ્રતિજ્ઞાતં તત્પ્રમાણો ન દ્રઢયતિ-ઇવાદ્યનુપાદાન ઇત્યાદિ ।
ઇવાદ્યનુપાદાનનિમિત્તકીર્તનયોરન્યતરાભાવે ન કિઞ્ચિત્પ્રમાણામુત્પ્રેક્ષણે ।
અનુપાત્તનિમિત્તકા હિ યા વાચ્યોત્પ્રેક્ષા તસ્યામ્ ઇવાદ્યુપાદાનબલાદેવોત્પ્રેક્ષણપ્રતીતિઃ ।
ઇહ પુનરિવાદ્યનુપાદાનવન્ધ્યાયાં પ્રતીયમાનાયાં નિમિત્તબલાદેવેતિ નિમિત્તોપાદાનનિયમઃ ।
સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષણમપિ ન સંભવતીત્યાહ-પ્રાયશ્ચેત્યાદિ ।
પ્રાયોગ્રહણાત્ પર્યાયોક્તનયેન સ્વરૂપસ્ય ક્વચિત્સંભવદપ્યુત્પ્રેક્ષણં ગમ્યસ્યાપિભઙ્ગ્યન્તરાભિધાનાન્ન નિરાપણાર્હમિતિ દ્યોતિતમ્ ।
પ્રતીયમાનાં નિગમયતિતદેવમિતિ ।
યથાસંભવં સંભવમનતિક્રમ્ય ।
તથા હિ પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા તાવત્ વાચ્યોત્પ્રેક્ષાપ્રકૃતિકા ।
વાચ્યોત્પ્રેક્ષાષણ્ણાવતિધોદ્દિષ્ટા ।
યથા જાતિગુણક્રિયાદ્રવ્યાણામ્ ઉત્પ્રેક્ષ્યત્વેન ચતસ્ર ઉત્પ્રેક્ષાઃ ।
જાતયઃ પ્રતિસ્વં ચતુર્વિશતિધા પ્રથન્તે ।
યથા જાત્યુત્પ્રેક્ષા તાવત્ ભાવાભાવાભિમાનરૂપતયા દ્વિધા ।
દ્વિવિધાપિ ગુણનિમિત્તિકા, ક્રિયાનિમિત્તિકા ચ ।
ઇત્થં ચતુર્ધા ।
સાચોપાત્તનિમિત્તાનુપાત્તનિમિત્તા ચેત્યષ્ટધા ।
અષ્ટવિધાપિ હેતુસ્વરૂપફલોત્પ્રેક્ષારૂપતયા ત્રિવિધા ઇતિ ચતુર્વિશતિપ્રકારા ।
અનેનૈવ નયેનાન્યદપ્યુત્પ્રેક્ષાત્રયં પ્રત્યેકં ચતુર્વિશતિધામન્તવ્યમ્ ।
તથા ચ પ્રત્યેકં ત્રિસ્કન્ધિકા એતા હેતુસ્વરૂપફલોત્પ્રેક્ષણતયા સ્કન્ધત્રયમપિ પ્રતિસ્વમષ્ટવિધમ્ ।
તથા હિ ઉપાત્તગુણનિમિત્તા ભાવાભિમાનરૂપિણી હેતુજાત્યુત્પ્રેક્ષા ।
સૈવાનુપાત્તગુણનિમિત્તા ।
તથોપાત્તક્રિયાનિમિત્તા, સૈવાનુપાત્તક્રિયાનિમિત્તા ચેતિ ભાવાભિમાનરૂપતયા ચતુર્ધા ।
એવમભાવાભિમાનરૂપતયા ચતુર્ધેતિ હેતૂત્પ્રેક્ષાસ્કન્ધો ઽષ્ટવિધઃ ।
અનયૈવરીત્યા સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાસ્કન્ધઃ ફલોત્પ્રેક્ષાસ્કન્ધશ્ચ પ્રતિસ્વમષ્ટવિધેતિ જાત્યુત્પ્રેક્ષા ત્રિસ્કન્ધતયા ચતુર્વિશતિધા ।
એવં ગુણક્રિયાદ્વવ્યોત્પ્રેક્ષાપિ પ્રત્યેકં ચતુર્વિશતિધા વિજ્ઞેયા ।
તત્ર દ્વવ્યોત્પ્રેક્ષાયાં હેતુફલોત્પ્રેક્ષાપાતેષોડશકહાનિઃ ।
અતઃ સ્થૂલદૃશા તાવત્ અશીતિવિધા વાચ્યા ।
પ્રતીયમાનાયાં તુ અનુપાત્તનિમિત્તાયા નિરવશેષં પાતે અષ્ટચત્વારિશદ્ધાનિઃ ।
ઉપાત્તનિમિત્તાયાં ચ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાપાતે ષોડશકહાનિઃ ।
અતો દ્વર્ત્રિંશદ્ભેદાઃ પ્રતીયમાના મન્તવ્યાઃ ।

ઉભયરૂપાયામપિ અસ્ય વૈચિત્ર્યાન્તરાયાહ-એષા ચેત્યાદિ ।
અર્થાશ્રયાપિ અર્થાલઙ્કારો ઽપીત્યર્થઃ ।
ધર્મોગુણક્રિયાત્મકો વિષયો યસ્ય સઃ ।
શ્લિષ્ટશબ્દઃ કશ્ચિદ્ધેતુર્ભવત્યસ્યાઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષા હ્યર્થાલઙ્કારઃ ।
શ્લેષઃ પુનરુભયાલઙ્કારો ઽલઙ્કારાન્તરબાધકશ્ચ ।
તથાપિ ધર્મવિષયેશ્લિષ્ટશબ્દહેતુકા સંભવત્યેષા ન બાધ્યતે, ન ચોભયાલઙ્કારપ્રાત્પિરિતિ યાવત્ ।
યથેત્થં શ્લેષમુત્પ્રેક્ષાઙ્ગં તથોપમાપિ અઙ્ગમસ્યાઃ ભવતીત્યાહ-ક્વચિત્પદાર્થાન્વયેત્યાદિ ।
પદાર્થસમન્વયદશાયામ્ ઉપમયોપક્રમઃ ।
તથોપક્રાન્તાપ્યુપમાવાક્યાર્થતાત્પર્યપર્યાલોચનમહિમ્ના અભિમન્તુઃસંભાવયિતુર્વ્યાપારો ઽપારોહક્રમેણસંભાવનવ્યાપારસ્ય પ્રતીતિવિશ્રાન્ત્યન્તં ઉપર્યુપરિ પ્રસરપરિપાટ્યા ઉત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસ્યતિ ।
અથ અપહ્નુતિપ્રસ્તાવઃ ।
ઉત્પ્રેક્ષાઙ્ગત્વેન યદપહ્નુતિઃ પ્રતિજ્ઞાન્તા, તસ્યા અયમવસર ઇત્યભિપ્રાયેણાહ-ક્વચિચ્છ્રલાદિ ઇત્યાદિ ।
ઇત્થંયે પ્રકારાઃ ઉક્તાઃ, યે ચ વક્ષ્યન્તે તેષાં વૈચિત્ર્યાદસ્યા ઇયત્તૈવ નાસ્તીત્યાહ-અતશ્ચોક્તવક્ષ્યમાણેત્યાદિ ।
નનુ યદ્યાનન્ત્યં કથમુદાહરણતો દર્શયિષ્યતે ઇત્યત આહ-સામ્પ્રતન્ત્વિત્યાદિ ।
દિઙ્માત્રેણેત્યાદિ ।
યથા દિઙ્માત્રેણોદાહૃતા અપિ ન્યાયતઃસાકલ્યેન જ્ઞાતું શક્યતે, તથેતિ યાવત્ ।
ઉદ્દેશક્રમમાવિશ્ચિકીર્ષુરાહ-તત્ર જાત્યુત્પ્રેક્ષા યથેતિ ।
સ વઃ પાયાદિતિ ।
કુટિલત્વલક્ષણો ગુણો નિમિત્તમ્ ।
અઙ્કુરશબ્દો જાતિવચનઃ ।
અત ઉપાત્તગુણનિમિત્તિકા ભાવાભિમાનરૂપિણી જાત્યુત્પ્રેક્ષેયમ્ ।
તત્ર યદ્યપિ સ્વરૂપમુત્પ્રેક્ષ્યતે ન તુ હેતુફલે, અથાપ્યુદ્દેશક્રમવિરોધાત્સોંઽશો નોદાજિહીર્ષિતઃ ।
એવમુદાહરણેષુદાહર્તવ્યા વિશેષાંશાઃ સ્વયમનુસન્ધેયાઃ ।
ક્રમસ્યાવિવક્ષણાત્ નાસ્માભિઃ પ્રતિસ્વં પ્રતન્યન્તે ।
અત્ર જાત્યુત્પ્રેક્ષાત્વં વિવિચ્ય દર્શયતિ-અત્રાઙ્કુરેત્યાદિ ।
અથ ક્રિયોત્પ્રેક્ષા-લિમ્પતીવેત્યાદિ ।
ક્રિયોત્પ્રેક્ષાત્વં વિવેચયતિ-અત્ર લેપનેત્યાદિ ।
ન ચ મન્તવ્યં વર્ષણસ્ય નભઃકર્તૃકત્વાત્ ન તમોગતત્વમિતિ ।
નભસો ઽપિ તમસાધિષ્ઠિન્તસ્યૈવ વર્ષણકર્તૃકત્વસંભવાદનેન પરંપરાયાતાયા અપિ સમ્ભાવનાયા ઉત્પ્રેક્ષાત્વં દ્યોતિતમ્ ।
નનૂત્તરાર્ધાનુદાહરણે કો હેતુરિત્યત આહ-ઉત્તરેત્વિત્યાદિ ।
ઉપમૈવ નોત્પ્રેક્ષેતિ ।
અત્રૈતદુપહ્વરમ્-ઉપમાનાંશશ્ચેલ્લોકતઃ સિદ્ધસ્તદોપમૈવ દ્વયોઃસિદ્ધત્વાદિવશબ્દઃ સાધર્મ્યદ્યોતકઃ ।
યદા તુ કવિકલ્પિતઃ તદોત્પ્રક્ષૈવ ।
ઉપમાનસ્ય લોકતો ઽસંભવાદિવશબ્દઃ સંભાવનાં દ્યોતયતિ યતઃ ।
અત્રાવાન્તરશ્લોકૌ- યદાયમુપમાનાંશો લોકતઃસિદ્ધિમૃચ્છ્રતિ ।
તદોપમૈવ યેનેવશબ્દઃ સાધર્મ્યસૂચકઃ ॥
યદા પુનરયં લોકાદસિદ્ધઃ કવિકલ્પિતઃ ।
તદોત્પ્રેક્ષૈવ યેનેવશબ્દઃસંભાવનાપરઃ ॥
ઇતિ ॥
અથ ગુણોત્પ્રેક્ષા-સૈષાસ્થલીતિ ।

ઇયં પ્રતિષ્ઠમાનસ્ય દાશરથેઃ સીતાં પ્રત્યુક્તિઃ ।
ગુણોત્પ્રેક્ષાત્વં દર્શયતિ-દુઃખં ગુણં ઇતિ ।
અથ દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષા-પાતાલમેતદિતિ ।
દ્રવ્યત્વં દર્શયતિ-ચન્દ્રસ્યેત્યાદિ ।
ઉદાહરણચતુષ્કે ઽપિ અનુગતં વિશેષમ્ ઉદ્ધાટયતિ-એતાનિ ભાવાભિમાન ઇત્યાદિ ।
અથાભાવાભિમાને-કપોલફલકાવિતિ ।
કષ્ટ કૃચ્છ્રાત્ ।
તથાવિધાવિતિ ।
સ્વનુભવૈકસમધિગમ્યો રમણીયાતિશયોદ્યોત્યતે ।
ક્ષામતાગમનં નૈસર્ગિકમ્ ।
પરસ્પરદર્શનાભાવો હેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યતે ।
અત એવાભાવાભિમાનરૂપના ।
તદેતદ્દર્શયતિ-અત્રાપશ્યન્તાવિતીત્યાદિ ।
ન્યાયસ્ય સુજ્ઞાનત્વાત્ ।
સ્થાલીપુલાકન્યાયેનોદાહરણમાત્રમિતિ ન વ્યુત્ક્રમદોષઃ શઙ્કનીયઃ ।
ક્રમાપેક્ષયા તુ જાત્યાદ્યુત્પ્રેક્ષાપુરસ્કારેણોદાહર્તવ્યમ્ ।
તદેતદભિસન્ધાયાહ-એવં જાત્યાદાવપ્યૂહ્યમિતિ ।
ઇત્થં જાત્યાદિ ચતુષ્કમ્ અભાવાભિમાનરૂપતયોદાહૃતમ્ ।
અથ ભેદાષ્ટકસ્ય ગુણક્રિયાનિમિત્તતોદાહર્તવ્યા ।
તત્ર ગુણનિમિત્તકત્વેનોદાજિહીર્ષુરાહ-નવબિસલતેત્યાદિ ।
તદ્વિવેચિતચરમ્ ।
એવં ગુણનિમિત્તકત્વં ક્રિયાદ્યુત્પ્રેક્ષાત્રયે સ્ફુટતરત્વાદુદાહરણનિરપેક્ષનિત્યભિસન્ધાય ક્રિયાનિમિત્તકત્વેનોદાહરતિર્-ઇદૃક્ષમિત્યાદિ ।
ક્ષામતા ગમનલક્ષણક્રિયાહ્યદર્શનોત્પ્રેક્ષાયા નિમિત્તમ્ ।
ઇયતા ષોડશકમુદાહૃતં મન્તવ્યમ્ ।
અથ નિમિત્તોપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં ષોડશકસ્ય યદ્દ્વૈવિધ્યં પ્રતિજ્ઞાતં તત્ર નિમિત્તોપાદાનસ્ય સમનન્તરોદાહરણાન્યેવોદાહરણત્વેન દર્શયતિ - એતે નિમિત્તેત્યાદિ ।
કુટિકત્વ ક્ષામતાગમનયોરુપાદાનાદનુપાદાનમપ્યુદાહૃતેષ્વેવ દર્શયતિ-લિંપતીવેત્યાદિ ।
અત્ર લેપનાદિત્વેન સંભાવને વ્યાપનાદિ નિમિત્તં નોપાત્તમ્ ।
ઇયતા દ્વાત્રિંશદ્ભેદા ઉદાહૃતાઃ ।
અથ દ્વાત્રિંશદ્ધેતુફલસ્વરૂપાત્મકતયા ત્રિધોદાહર્તવ્યા ।
તત્ર હેતુરૂપતયોદાહરતિ-વિશ્લેષદુઃખાદિવેત્યાદિ ।
અત્ર દુઃખગુણો હેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષિતઃ ।
ઇત્થં જાતિક્રિયે હેતુત્વેનાવગન્તવ્યે ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાયાં તદભાવાત્ તન્નિબન્ધનમ્ અષ્ટકં પાતનીયમ્ ।
અથ સ્વરૂપતયોદાહરતિ-કુબેરજુષ્ટામિત્યાદિ ।
જુષ્ટાં સેવિતામ્ ।
કુબેરજુષ્ટા દિગુદીચી, સા પ્રતિનાયિકાત્વેનાનુસન્ધીયતે ।
સમય એકદર્તુવિશેષઃ ।
અન્યદાત્વનન્યત્ર ગમનલક્ષણાઃ સંકેતઃ ।
દક્ષિણસ્યાં દિશિ નાયિકાત્વમનુસન્ધીયતે ।
વ્યલીકમ્ અપરાધઃ ।

અત્ર નિશ્વાસસ્ય સ્વરૂપમેવોત્પ્રેક્ષ્યં, ન તુ હેતુઃ ફલં વા ।
ઇત્થં ગુણોત્પ્રેક્ષાદિત્રયે સ્વરૂપાત્મકત્વં જ્ઞેયમ્ ।
અથ ફલવોત્પ્રેક્ષા-ચોલસ્યેત્યાદિ ।
અત્ર દર્શનક્રિયા વિપાટનફલત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ઇત્થં જાતિગુણયોરપિ ફલત્વમનુસન્ધેયમ્ ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાયાં હેતુફલાસંભવાત્ તન્નિબન્ધનં ષોડશકં પાતનીયમ્ ।
ઇત્થમશીતિવિધાપિ વાચ્યોત્પ્રેક્ષા સાકલ્યેનોદાહૃતકલ્પૈવ ।
તદેતન્નિગમયન્નાહ-એવં વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા ઇત્યાદિ ।
અથ પ્રતીયમાના પરિપાટ્યોદાહ્રિયતે-મહિલાસહઃસેત્યાદિના ।
મહિલાસહસ્રભરિતે તવ હૃદયેસુભગ! સા અમાન્તી ।
દિવસમનન્યકર્મા અઙ્ગં તન્વપિ તનયતિ ॥
દિવસમિત્યત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા ।
પ્રતીયમાનામુત્પ્રેક્ષામુદ્ધાટયતિ-અમા(અ)ન્તીત્યત્રેત્યાદિના ।
ન્યાયસ્ય સુજ્ઞાનત્વાત્ વિસ્તરભીરુરાહ-એવં ભેદાન્તરેષ્વિતિ ।
અર્થાશ્રિયાપિ ધર્મવિષયે શ્લિષ્ટ શબ્દહેતુકા સંભવતીતિ યોદ્દિષ્ટા તામુદાહરતિ-શ્લિષ્ટશબ્દેત્યાદિ ।
અનન્યેતિ ।
પ્રસિદ્ધસ્ત્યાગીતિ ગાનપ્રકારઃ ।
માર્ગણાઃશારાઃ યાચકાશ્ચ ।
લક્ષ્યયોજનાયાહ-અત્ર ધર્મવિષય ઇતિ ।
માર્ગણવિષયીભાવો ધર્મઃ સંભાવનાશં એવ પ્રતીતિવિશ્રાન્તેઃ શ્લેષો નોત્પ્રેક્ષાબાધકઃ ।
કસ્તૂરીતિ ।
રોલમ્બાભૃઙ્ગાઃ ।
અઙ્કઃ પર્યાન્તઃ ।
સ્થાસકશ્ચર્ચિકા ।
ઉપમોપક્રમતામુપપાદયતિ-અત્ર યદ્યપીત્યાદિ ।
"સર્વપ્રાતિપદિકેભ્ય ઉપમાનાર્થે ક્વિપ્ ઇત્યેકે આચાર્યા" ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર ક્વિપો માહાત્મ્યાદુપાપ્રતીતાપિ સંભાવનાયાં પર્યવસ્યતીતિ ।
કણ્ઠત્વિષાં તિલકાદિરૂપત્વનિયમાસિદ્ધેઃ તિલકાદિરૂપતાપિ કદાચિત્સ્યાદુપમાનાંશે સંભાવનાપ્રાણત્વમેવ નતુ વાસ્તવત્વમ્ ।
અત ઉત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસાનમ્ ।
તદિદમભિસન્ધાયાહ-તથાપ્યુપમાનસ્યેત્યાદિ ।
ઉપમાનસ્ય તિલકાદેઃ પ્રકૃતે કણ્ઠત્વિઙ્રુડ્પે સંભવૈચિત્યાત્ સંભાવનમાત્રસ્યોચિતત્વાત્ ।
સંભાવનસ્યોત્થાને ઉત્પ્રેક્ષણસ્યોદયાત્ ।
અથોપમાર્થકપ્રત્યયાન્તરપ્રયોગે ઽપિ ઉપમોપક્રમત્વં દર્શયિતુમાહ-યથા વેત્યાદિ ।
કેયૂરાયિતમિત્યત્રાપિ હિ ક્યઙ્ગો માહાત્મ્યાદુપમા પ્રતીતિરઙ્ગદાદેઃ ।
કેયૂરાદિવદાચરણે નિયમાભાવાત્ તથાત્વસંભાવનાયામ્ ઉત્પ્રેક્ષૈવ પર્યવસ્યતિ ।
અથોપમાનાંશસ્ય વસ્તુતો ઽસિદ્ધસ્ય કવિકલ્પનાયાતત્વે સર્વૈવોપમા (પ્રતિપાદક)શબ્દમાહાત્મ્યાદામુખે પ્રતીતાપ્યુત્પ્રેક્ષાત્વેન પર્યવસ્યતીત્યભિસન્ધાયાહ-એષા ચેત્યાદિ ।
અપ્રપઞ્ચને હેતુમાહ- ઇતિ ત્વિતિ ।
ગતાસુ તીરમિતિ ।
સસંભ્રમા ગતિઃ ફેનોલ્લાસહેતુઃ ।
અત્રેવશબ્દાદટ્ટહાસસ્ય સંભાવ્યતા ।

યત્તુ વ્યક્તિવિવેકકૃદીદ્દશિ વિષયે મન્યતે-"ઇવાદિશબ્દૈરેવ પ્રકૃતાર્થસ્યાસત્ત્વપ્રતીતેઃ છ્રલાદિશબ્દાઃ પુનરક્તા" ઇતિ તત્ મન્દમ્ ।
ન ખલ્વીદ્દશિ વિષયે છલાદિશબ્દાપ્રયોગે ઽપિ પ્રકૃતાર્થસ્યાસત્યાસત્યતા ગમ્યતે ।
અપિ તુ ઉત્પ્રેક્ષાં પ્રતિ હેતુભાવ એવ ।
યથા અત્રૈવ "ફેનપરંપરાભિ"રિતિ પાઠે ।
અતઃસાપહ્નવત્વલક્ષણમુત્પ્રેક્ષાવૈચિત્ર્યં છ્રલાદિપ્રયોગૈકશરણમ્ ।
તદેતદભિસન્ધાયાહ-અત્રેવશબ્દેત્યાદિ ।
અથોત્પ્રેક્ષાયા એવ પ્રપઞ્ચનાર્થં તત્તદલઙ્કારબીજભૂત તત્તત્પદાવાપોદ્ધારાભ્યામ્ અલઙ્કારવૈચિત્ર્યમાવિર્ભવતીતિ વ્યુત્પાદયતિ-અપર ઇવેત્યાદિના ।
અપરશબ્દાપ્રયોગે ઽપિ પાકશાસનઃ સિદ્ધતયા પ્રતીયત ઇત્યુપમૈવ ।
તત્પ્રયોગે તુ પ્રકૃતો રાજૈવ અપરપાશાસનત્વેનાધ્યવસીયતે ।
ઇવશબ્દાઞ્ચાધ્યવસાનસ્ય સાધ્યતેત્યુત્પ્રેક્ષૈવ ।
ઇવ શબ્દાપોહે રૂપકભેદપ્રાધાન્યપ્રતીતેઃ ।
ઇત્થં નાનાવૈચિત્ર્યનિર્ભરાયામસ્યાં કુત્રચિદંશે નિયમેન વાચ્યતા, કુત્રચિત્તુ કામચારઃ ઇતિ વ્યુત્પિપાદયિષુર્હેતૂત્પ્રેક્ષાં તાવત્ વ્યુત્પાદયતિ-તદેવંપ્રકારેત્યાદિના ।
પ્રકૃતસંબન્ધિનઃ ઉપમેયસંબન્ધિનઃ ।
યસ્ય ધર્મસ્ય હેતુરુત્પ્રેક્ષ્યતે, સ ધર્મો ઽધ્યવસાયવશાત્ અભેદોપચરણવશાત્ અભિન્ન ઉત્પ્રેક્ષાનિમિત્તમાશ્રીયતે નિયમેન વાચ્યો ભવતિ ।
અસ્યોપમાનધર્મેણ સહાભેદાશ્રયણં વાચ્યત્વં વેતિ નિયમદ્વયમનુસન્ધેયમ્ ।
યદૈવં ન સ્યાત્ તદોત્પ્રેક્ષમાણો હેતુરભિત્તિકમેવ ચિત્રં સ્યાદિત્યાહ-અન્યથા કં પ્રતીતિ ।
તામિમાં વ્યવસ્થામુદાહરણતો હૃદયં ગમયતિ-યથા અપશ્યન્તાવિત્યાદિના ।
અત્ર કપોલૌ પ્રકૃતૌ તત્સંબન્ધી ધર્મઃ ક્ષામતા તદ્ધેતુત્વેન દર્શનમુત્પ્રેક્ષતમ્ ।
તદુત્પ્રેક્ષણે ચ ન કેવલા કપોલક્ષામતા નિમિત્તમ્, અપિ તુ લોકે પરસ્પરમદ્રષ્ટ્રોર્યા ક્ષામતા તદભિન્નત્વેના ધ્યવસિતા સૈવં ચોત્પ્રેક્ષિતા દર્શનલક્ષણસ્ય હેતોઃ ફલમ્ ।
તદદમભિન્ધાયાહ-અત્ર કપોલયોરિત્યાદિ ।
તચ્ચ ભિન્નમિતિ ફલદશાયામ્ અભેદેનાધ્યવસીયત ઇત્યર્થઃ ।
અદર્શનં પ્રત્ય પ્રકૃતૈવ હિ ક્ષામતા ફલં, તત્ર નિમિત્તં હેતૂત્પ્રેક્ષણે પ્રયોજકમ્ ।
પરસ્પરમદ્રષ્ટ્રોર્યત્ક્ષામતાગમનં તેન સહાભેદેનાધ્યવસિતમિત્યર્થઃ ।
ઇયમભાવાભિમાનરૂપક્રિયાલક્ષણા હેતૂત્પ્રેક્ષા ।
એવં ભાવાભિમાનરૂપલક્ષણાહેતૂત્પ્રેક્ષાયામપિ ન્યાયઃસમાન ઇત્યાહ-એવમ્ દૃશ્યતેત્યાદિના ।
અત્રાપિ હિ નૂપુરગતમૌનિત્વસ્ય હેતુત્વેન દુઃખમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
તદુત્પ્રેક્ષણે ચ લૌકિકદુઃખમૌનત્વાભેદેનાધ્યવસિતં નૂપુરમૌનિત્વમેવ નિમિત્તં દુઃકોત્પ્રેક્ષણફલં ચ ।
ઇયં પ્રક્રિયા સર્વત્રૈવ હેતૂત્પ્રેક્ષાયામેકરૂપેત્યાહ-એવં સર્વત્રેતિ ।
અથ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયાં ક્વચિદ્ધર્મીં ધર્મ્યન્તરગતત્વેનાધ્યવસીયતે ।
ક્વચિત્તુ ધર્મ એવ ધર્મ્યન્તરગતત્વેન ।
તત્રોભયત્રાપિ નિમિત્તાંશઃ કદાચિદ્વાચ્યો ભવતિ ।
કદાચિત્તુ નેતિવિવેચયુતુમારભતે - સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયાં યત્ર ધર્મીત્યાદિના ।
સ વઃ પાયાદિત્યાદિ ।
અત્રેન્દુકલાકપાલાઙ્કુરયોઃ સાધર્મ્યસ્યાસિદ્ધત્વાત્ ।
કુટિલત્વલક્ષણસ્ય શબ્દેનોપાદાનમ્, "વેલેવ રાગસાગરસ્યે"ત્યત્ર તુ સંક્ષોભકારિતાયાઃ પ્રસિદ્ધત્વાદનુપાદાનમ્ ।
અથ ધર્મસ્ય ધર્મિગતત્વેનાધ્યવસાને નિમિત્તોપાદાનાનુપાદાને દર્શયતિ-યત્ર ચ ધર્મં એવેત્યાદિ ।
પ્રાપ્યાભિષેકમિતિ ।
દ્વિષાં ભૂરિતિ સમન્વયઃ ।
અત્ર ધર્મસંભાવનં, નિમિત્તોપાદાનઞ્ચ વિવેચયતિ-અત્ર ભૂગતત્વનેત્યાદિ ।
લિપ્મતીવેતિ ।

નિમિત્તાનુપાદાનં વિવેચયતિ-અત્ર તમોગતેત્યાદિ ।
નનુ ધર્મે ધર્મોત્પ્રેક્ષણવૈચિત્ર્યાય વ્યાપને લેપનમુત્પ્રેક્ષ્યતામિત્યત આહ-વ્યાપાનાદૌ ત્વિતિ ।
નિમિત્તમન્યદન્વેષ્યં સ્યાદિતિ ।
યથા લેપનોત્પ્રેક્ષણે વ્યાપનં નિમિત્તત્વેન ગમ્યતે, ન હિ તથા વ્યાપનોત્પ્રેક્ષણે નિમિત્તમન્યદવગમ્યતે ।
અતો ઽનવગતસ્ય કલ્પનમવગતસ્ય પરિત્યાગ ઇતિ દોષદ્વયમાપતેદિતિ ભાવઃ ।
દેષાન્તરમપ્યુદ્ભાવયતિ-ન ચ વિષયસ્યેતિ ।
યદિ વ્યાપનમેવ ઉત્પ્રેક્ષણવિષયઃ ન હિ તસ્યગમ્યમાનતા યુક્તા ।
તત્ર હેતુઃ - તસ્યોત્પ્રેક્ષિતાધારત્વેનેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષિતમ્ ઉત્પ્રેક્ષિણં, તદાધારત્વેનાભિધાતું , પ્રસ્તુતસ્યાભિધાતુમેવોચિતાત્વાત્ ।
અતો લેપનમેવોત્પ્રેક્ષ્યમિતિ નિગમયતિ-તસ્માદ્યથોક્તમેર્વેતિ ।
અથ ફલોત્પ્રેક્ષાયાં નિમિત્તાનુપાદાનમ્ અસંભવમિત્યારભતે-ફલોત્પ્રેક્ષાયામિત્યાદિ ।
તસ્ય ફલસ્ય યદેવ લોકસ્થિત્યા કારણં , તદેવોત્પ્રેક્ષણનિમિત્તમ્ ।
તચ્ચેન્નોપાદીયેત, તદેવોત્પ્રેક્ષ્યમાણં ફલં કસ્ય ફલતયોક્તં સ્યાત્ ।
અતઃ ફલોત્પ્રેક્ષાયાં નિમિત્તોપાદાનનિયમ એવ ।
તદિદમુદાહૃત્ય દર્શયતિ-રથસ્થિતાનામિતિ ।
અત્રોત્તરદિશસ્તુરગોત્પત્તિભૂમિત્વાત્ તદ્ગમનં પુરાતનતુરઙ્ગપરિવર્તને હેતુઃ ।
તદેવોત્પ્રેક્ષણનિમિત્તમ્ ।
તદનુપાદાને પરિવર્તમાનં ઉત્પ્રેક્ષ્યમાણં કસ્ય ફલં સ્યાત્ ।
તદિદમભિપ્રેત્યાહ-અત્ર પરિવર્તનસ્યેત્યાદિ ।
અનેનાશીચિલિધત્વેન દૃષ્ટેષુ પ્રભેદેષુ પુનઃ કેષાઞ્ચિત્ પાતોદર્શિતઃ ।
તથાહિ-ઉપાત્તનિમિત્તા યે ષોડષભેદાસ્તેષાં પ્રતિસ્વં હેતુસ્વરૂપ ફલોત્પ્રેક્ષણરૂપત્વે અષ્ટચત્વારિંશત્ ।
દ્રવ્યે હેતુફલોત્પ્રેક્ષા પાતે ઽષ્ટ કહાનિરિતિ ચત્વારિંશત્ ।
અનુપાત્તનિમિત્તત્વે તુ ષોડશકેહેતુફલરૂપતાભાવાત્ સ્વરુપોત્પ્રેક્ષૈકરૂપતૈવેતિ ષોડશૈવ ।
અતઃ તત્ષટ્પઞ્ચાશદેવ પ્રભેદાઃ ।
યદિત્થમિયમુત્પ્રેક્ષા અતિસૂક્ષ્મેક્ષિકયા પ્રપઞ્ચિતા ।
તત્ર-હેતુમાહ-તદસાવિત્યાદિ ।
કક્ષ્યાવિભાગો જાતિગુણાદિરૂપતયા સ્થિતઃ ।
પ્રચુરસ્થિતો ઽપિ અનાકુલન્યાયતયા પ્રભૂતવૃત્તિરપિ ।
લક્ષ્યે દુઃરવધારત્વાત્ ઉત્તાનધિયાં લક્ષ્યયોજનાન્તમશક્યાધિગમત્વાત્(ન)પ્રપઞ્ચિત ઇત્યર્થઃ ।
અથ મન્યેપ્રમુખસ્ય શબ્દસ્ય સંભાવનાદ્યોતકત્વે ઽપિ તત્પ્રયોગમાત્રેણોત્પ્રેક્ષાભ્રમો ન કાર્ય ઇતિ વ્યુત્પાદયતિ-અસ્યાશ્ચેત્યાદિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાસામગ્રયભાવ ઇતિ ।
અપ્રકૃતગતગુણક્રિયાભિસમ્બન્ધાત્ અપ્રકૃતત્વેન પ્રકૃતસંભાવનમુત્પ્રેક્ષાસામગ્રી ।
તદભાવે વિતર્કો નૂનમિત્યભ્યૂહમાત્રમ્ ।
તદિદમનુસ્મારયતિ-યથોદાહૃતં પ્રાગિત્યાદિ ।
અત્ર સંગ્રહશ્લોકાઃ - ગુણક્રિયાભિસમ્બન્ધાત્પ્રકૃતે ઽપ્રકૃતાત્મના ।
સંભાવનં સ્યાદુત્પ્રેક્ષા વાચ્યેવાદ્યૈઃ પરાન્યથા ॥
જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યોત્પ્રેક્ષણ સા ચતુર્વિધા ।
ભાવાભાવાભિમાનત્વે જાત્યાદેઃસાષ્ટધા પુનઃ ॥
ગુણક્રિયાનિમિત્તત્વે જ્ઞેયા ષોડશધા તથા ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ નિમિત્તસ્યોપાદાનાદન્યથા સ્થિતેઃ ॥

હેતૌ સ્વરૂપે ચોત્પ્રેક્ષ્યે ફલે ષણ્ણાવતિઃ પુનઃ ।
દ્રવ્યહેતુફલાત્મત્વાસંભવાત્તદ્ભિદાચ્યુતિઃ ॥
તથા પ્રતીયમાનાયાં નિમિત્તસ્યાનુપગ્રહઃ ।
નાપિ સ્વરૂપં તૈર્ભેદૈઃ તસ્માન્ન્યૂના ભવેદિયમ્ ॥
ક્વચિચ્છ્રલેષેણ ધર્માંશ ગતેર્નૈષા ન બાધ્યતે ।
ઉપમોપક્રમાપ્યેષા ભવેત્સાપહ્નવાપિ ચ ॥
અથોત્પ્રેક્ષાં નિગમયન્ અતિશયોક્તિં સઙ્ગતિપુરસ્કારેણ પ્રસ્તૌતિ-એવમધ્યવસાયસ્યેતિ ।
સિદ્ધત્વ ઇતિ ।
અધ્યવસિતસ્ય વિષયિણઃ પ્રાધાન્યે અધ્યવસાયસ્ય સિદ્ધત્વમ્ ।
અથ સૂત્રમ્-
અધ્યવસિતપ્રાધાન્યે ત્વતિશયોક્તિઃ
ઉત્પ્રેક્ષાતિશયોક્ત્યોઃ વિષયં વિભક્તુમાહ-અધ્યવસાયે ત્રયમિત્યાદિ ।
સ્વરૂપમધ્યવસાનં વ્યાપારાત્મકમ્ ।
વિષયઃ પ્રકૃતોર્ઽથઃ વિષયી ત્વપ્રકૃતઃ ।
તત્રાધ્યવસાયસ્વરૂપમ્ ઉત્પ્રેક્ષાપ્રસ્તાવે વિવેચિતમ્ ।
પ્રતીતિવૈશદ્યાય સ્મારયતિ-વિષયસ્ય હીત્યાદિ ।
અન્તર્નીતત્વે નિગીર્ણત્વે ।
તત્રોત્પ્રેક્ષાવિષયં વિભજતિ-શાધ્યત્વે સ્વરૂપપ્રાધાન્યમિતિ ।
અતિશયોક્તિવિષયં વિભજતિ-સિદ્ધત્વે અધ્યવસિતપ્રાધાન્યમિતિ ।
અધ્યવસિતો ગુણીકૃતાધ્યવસાનો વિષયી ।
વિષયસ્તુ પ્રાધાન્યં નાર્હતીત્યાહ-વિષયપ્રાધાન્યમિતિ ।
નૈવ સંભવતીતિ વિષયસ્ય ।
વિષયિણાનિગીર્ણસ્વરૂપપ્રતીતિરેવ તિરોધીયતે ।
પ્રાધાનયસંભવઃ કુત ઇતિ ભાવઃ ।
અતિશયોક્તિલક્ષણં નિગમયતિ-અધ્યવસિતપ્રાધાન્યે ચેતિ ।
તદ્ભેદાનુદ્દિશતિ-તસ્યાશ્ચેત્યાદિ ।
ક્રમેણોદાહરણાનિ-કમલમનમ્ભસીતિ ।
અત્ર મુખનયનગાત્રલક્ષણાન્વિષયાન્ નિગીર્ય કમલકુવલયકનકલતાલક્ષણા વિષયિણઃ તદભેદેનાધ્યવસિતાઃ ।
ભેદે ઽભેદં વિવૃણોતિ - અત્ર મુખાદીનામિત્યાદિ ।
અણ્ણં સડહેતિ ।
અન્યત્સૌન્દર્યમન્યાપિ ચ કાપિ વર્તનચ્છ્રાયા ।
શ્યામા સામાન્યપ્રજાપતે રેખૈવ ન ભવતિ ॥
લડહત્વં પ્રૌઢત્વમ્ ।
અભેદે ભેદં દર્શયતિ-અત્ર લડહેત્યાદિ ।
અત્રાભેદે ભેદો ધર્મનિષ્ઠ એકવિષયો દર્શિતઃ ।
ધર્મિનિષ્ઠતયા વિભિન્નવિષયતયા ચ દર્શયિતુમાહ-યથાવેતિ ।
ણારાણોત્તીતિ ।
"નારાયણ ઇતિ પરિણતવયોભિઃ શ્રીવલ્લભ ઇતિ તરુણીભિઃ ।
બાલાભિઃ પુનઃ કૌતુકેન એવમેવ દૃષ્ટઃ" ॥
ઇત્યત્ર પરિણાતવયસ્કાનાં શ્રીવલ્લભત્વાભેદે ઽપિ નારાયણ ઇતિ (ભે)દેન દૃષ્ટસ્તથૈવાભિરુચેઃ ।