Alaṃkārasarvasva 1-34 with Jayaratha's commentary Vimarśinī (with commentary) · Part 6180
kvacicchalādiśabdaprayoge sāpahnavātprekṣā bhavati /
ataścoktavakṣyamāṇaprakāravaicitryeṇānantyamasyāḥ /
RuAssC_22/1:
etadeva vyācaṣṭe - viṣayetyādinā /
abhedapratipattiriti viṣayāntaḥkaraṇāt /
saṃbhāvanāpratyayātmakatve 'pi sādhyādhyavasāyasya vastvabhiprāyeṇa tadvailakṣaṇyaṃ pradarśayitumāha-sādhya ityādi /
viṣayapariśodhanadvāreṇa pramāṇānugrāhakatvātsaṃbhāvanāpratyayasya puruṣeṇanena bhavitavyamityatra vastuvṛttena puruṣasya satyatvam /
iha punastatra tasya prayojanaparatayādhyavasīyamānatvātsaṃvanāviṣaye saṃbhāvyamānasya vastuto na satyatvamityāha-asatyatayā pratītiriti /
atraiva nimittamāha-asatyatvaṃ cetyādiṣa /
viṣaya upanibandha iti /
tadgatadharmābhedenādhyavasita ityarthaḥ /
anenasaprayojanatvamevopodvalitam /
dharma iti viṣayigataḥ /
sa eva cotprekṣaṇe nimittam /
tasyeti dharmasya /
saṃbhāvanāśrayasyeti viṣayiṇaḥ /
tatreti saṃbhāvanāśraye viṣaye /
itarasyeti asaṃbhavāśrayasya viṣayasya /
yasyeti viṣayiṇaḥ /
ataṃśceti /
adhyavasāyasya sādhyamānatvāt /
asatyasyāpīti /
vastuto viṣayiṇastatrāsaṃbhavāt /
satyatāpratītiriti /
niścayasvabhāvatvādatiśayokteḥ /
asatyatvanimittasyanti dharmasaṃcārādeḥ /
ataśceti dharmasaṃcārātrigīyamāṇatāyāḥ prādhānyābhāvāt /
adhyavasitaprādhānyamiti viṣayasya nigīrṇatvādviṣayiṇa eva prādhānyamityarthaḥ /
sādhyatvasiddhatvayośca samanantaramevasvarūpamupapāditamitīha na punarāyastam /
tatreti dvayanirdhāraṇe /
adhyavasāya ityādiśabdairuccata iti saṃbandhaḥ /
etadevopasaṃharati-tadevamityādi /
yadāhuḥ-'vivayitvena saṃbhāvanamuprekṣā' iti /
pratīyamānāyāmiti /
ivādyaprayogācchabdānuktatvādūhyāyāṃ na vyaṅgayāyām,alaṅkāraprabhedānāṃ pratipipādayiṣitatvād vyaṅgyabhedābhidhānasyāprastutatvāt /
evaṃ vācyā pratīyamānā cotprekṣā bhavatītyanuvādadvāreṇa vidhiḥ /
sā ceti /
vaicitryamiti /
tasya nigīrthamāṇatvenāprādhānyāt /
pratyekamiti jātyādīnām /
nimittasyeti dharmasya /
tadvaśādeva hi prakṛtagatatvenāprakṛtopanibandhaḥ /
hetusvarūpaphalalakṣaṇamevāsyā bhedatrayaṃ jīvitabhūtamiti tadeva viśrāntidhāmatayā paścāduddiṣṭam /
jātyādibhedagaṇanaṃ punaravaicitryāvahamapi cirantanānurodhātkṛtam /
ata eva granthakṛtā prātipadyena nodāhṛtam /
asmābhiśca nodāhariṣyate /
eṣeti /
samanantaroktā /
tatrāpīti /
satyāmapi samanantaroddaṣṭāyāṃ bhedagaṇamāyām /
prāyaḥśabdena ca hetuphalayoḥ kutrāpi saṃbhavo 'stīti darśitam /
ata evālaṅkārānusāriṇyāṃ granthakṛtānayorapi saṃbhavo darśitaḥ /
tadevaṃ dravyasya hetuphalayoḥ saṃbhave prāguktaiva saṃkhyā jyāyasī /
anyathā tvetadbhedaṣoḍaśakatyābhāvādaśītirbhedāḥ /
asyāśca vakṣyamāṇanītyā hetuphalayornimittānupādānāsaṃbhavāccatuḥṣaṣṭireva bhedāḥ saṃbhavanti /
etāvanta iti ṣaṇṇavatiḥ /
ayaṃ prakāra iti /
pratīyamānotprekṣālakṣaṇaḥ /
prāya iti /
vācyā yathā svarūpotprekṣā lakṣayeṣu pracurā tatheyaṃ na bhavatītyarthaḥ /
na punaratyantamevāsyā abhāvo ścāṣṭacatvārriśadbhedāḥ saṃbhavanti /
taduktamalaṅkārānusāriṇyām-'pratīyamānotprekṣābhedā aṣ catvāriṃśat' iti /
arthāśrayāpīti /
arthāśrayasya yadyapi śabdahetukatvaṃ na kvāpyupayuktaṃ tathāpi śliṣṭaśabdahetukatvamasyāḥ kvacidvaicitryamāvahatītyarthaḥ /
upamā utprekṣāyāṃ paryavasyatīti saṃbandhaḥ /
ānantyamiti bahu prakāratvam /
RuAss_22/2:
sāprataṃ tviyaṃ diḍvrātreṇodāhniyate /
tatra jātyutprekṣā yathā-
'sa vaḥ pāyādindurnavabisalatākoṭikuṭilaḥ- smārāreryo mūrdhni jvalanakapiśo bhāti nihitaḥ /
stravanmandākinyāḥ pratidivasasiktena payasā kapālenonmuktaḥ sphaṭikadhavalenāṅkura iva' //
atrāṅkuraśabdasya jātiśabdatvājjātirutprekṣyate /
kriyotprekṣā yathā--
'limpatīva tamoṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ' /
atra lepanavarṣaṇakriye tamonabhogatatvenotprekṣyete /
uttarārdhe tu 'asatpuruṣaseveva dṛṣṭirniṣphalatāṃ gatā' //
ityatropamaiva notprekṣā /
guṇotprekṣā yathā-
'saiṣā sthalī yatra vicinvatā tvāṃ bhraṣṭaṃ mayā nūpuramekamurvyām /
adṛśyata tvaccaraṇāravindaviśleṣaduḥkhādiva baddhamaunam' //
atra dukhaṃ guṇaḥ /
dravyotprekṣā yathā-
'pātālametannayanotsavena vilokya śūnyaṃ mṛgalāñchanena /
ihāṅganābhiḥ svamukhacchalena kṛtāmbare candramayīva sṛṣṭiḥ' //
atra candrasyaikatvād dravyatvam /
etāni bhāvābhimāne udāharaṇāni /
RuAssC_22/2:
sāṃpratamiti prātpāvasaram /
diṅmātreṇeti /
anena jātyādibhedānāmanavaklatpirdhvanitā /
tamogatatveneti /
tamogatavyāpanādidharmanigaraṇenetyarthaḥ /
atra hi tamaso dharmiṇo 'nyadharmadharmitvaṃ nigīryānyadharmadharmitvamavasthāpitamityagra eva vakṣyāmaḥ /
dravyotprekṣeti /
dravyasya svarūpeṇotprekṣaṇam /
tasyaiva hi hetūtprekṣā yathā -
'jayati śiśiratāyāḥ kāraṇaṃ sā himādre- stripuraharakirīṭādāpatantī dyusindhuḥ /
satatasahanivāsī kṣīrasindhoḥ prasūto- himakara iva hetuḥ śvaityaśaityasya yasyāḥ' //
atrendordraṣyasya hetutvenotprekṣaṇam /
phalotprekṣā yathā -
'madhyesalilamādityasaṃmukhaṃ dhūlidhūsarāḥ /
kumudinyastapasyanti candrāyeva dine-dine' //
atra cāndrasya dravyatvam /
eṣāmeva bhāvābhimānodāharaṇatvamatidiśati-etānītyādinā /
RuAss_22/3:
abhāvābhimāne yathā-
'kapolaphalakāvasyāḥ kaṣṭaṃ bhūtvā tathāvidhau /
apaśyantāvivānyonyamīdṛkṣāṃ kṣamatāṃ gatau' //
atrāpaśyantāviti kriyāyā abhāvābhimānaḥ /
evaṃ jātyādāvapyūdyam /
guṇasya nimittatvaṃ yathā-
'navabisalatākoṭikuṭilaḥ' ityatrodāhṛte kuṭilatvasya /
kriyāyā yathā- r'idṛkṣāṃ kṣāmatāṃ gatau' ityatra kṣāmatāgamanasya /
nimittopādānasyaite udāharaṇe /
anupādāne 'limpatīva tamo 'ṅgāni' ityādyudāharaṇam /
hetūtprekṣā yathā - 'viśleṣaduḥkhādiva baddhamaunam' ityādau /
svārūpotprekṣā yathā - 'kuberajuṣṭāṃ diśamuṣṇaraśmau gantuṃ pravṛtte samayaṃ vilaṅghya /
dig dakṣiṇā gandhavahaṃ mukhena vyalīkaniḥ śvāsamivotsasarja' //
phalotprekṣā yathā - 'colasya yadbhītipalāyitasya bhālatvacaṃ kaṇṭakino vanāntāḥ /
adyāpi kiṃ vānubhaviṣyatīti vyapāṭayandraṣṭumivākṣarāṇi' //
evaṃ vācyotprekṣāyā udāharaṇadig dattā /
pratīyamānotprekṣā yathā -
'mahilāsahaḥsabharie tuha hiae suhaa sā asāantī /
aṇudiṇamaṇaṇṇaambhā aṅgaṃ taṇuaṃpi taṇuei' //
('mahilāsahasrabharite tava hṛdaye subhaga sā amāntī /
anudinamananyakarmā aṅgaṃ tanakamapi tanayati' //) //
atra-
amāantītyavartamāneveti tanūkaraṇahetutvenotprekṣitam /
evaṃ bhedāntareṣvapi jñeyam /
RuAssC_22/3:
abhyūhyamiti abhāvābhimānodāharaṇam /
nimittopādānasyeti /
kuṭilatvasya kṣāmatāgamanasya ca sākṣānnirdeśāt /
anupādāna iti /
tirodhāyakatvādernimittasya gamyamānatvāt /
bhedāntareṣviti svarūpaphalādikeṣu /
jñeyamiti pratīyamānatvāt /
tatra svarūpotprekṣā yathā -
'malaasamīrasamāgamasaṃtosapaṇiccārābhisavvatto /
vidhyāiha calakisalajakarāhi sāhāhi mahulacchrī' //
('malayasamīra - samāgama -saṃtoṣa -pāṭaccarābhiḥ sarvatra /
vivyāharati calakisalakarābhiḥ śākhāmirmadhulakṣmīḥ') //
atra madhulakṣmīgatatvena calakisalayakaratvādi nigīrya vyāharaṇakriyā svarūpenotprekṣitā /
tadaunmukhyotpādakatvādi ca nimittamanupāttam /
yatpunaruddeśe pratīyamānotprekṣāyāṃ nimittānupādānaṃ na saṃbhavatītyuktaṃ tatra prāyastasyāḥ svarūpotprekṣaṇasyāsaṃbhavo nimittam /
granthakṛto hi pratīyamānoprekṣā hetuphalarūpaiva bhavatītyabhiprāyaḥ /
hetuphalotprekṣaṇayoścavakṣyamāṇanītyā nimittānupādānaṃ na saṃbhavatītyāśayenaitaduktam /
tena pratīyamānāpi svarūpotprekṣā nimittopādānānupādānābhyāmeva bhavati /
tatra nimittānupādāne udāhṛtā /
upādāne tu yathā -
'prasāri sarvato viśvaṃ tirodadhadidaṃ tamaḥ /
sarvāṅgaṃ limpati janaṃ sāndrairamṛtakūrcakaiḥ' //
atra prasāritvādi nigīrya tamāgatatvena lepanakriyā svarūpeṇetprekṣitā tirodhāyakatvādi ca nimittam /
'turīyo hyeṣa medhyo 'gnirāmnāyaḥ pañcamo 'pi vā /
api vā jaṅgamaṃ tīrdhaṃ dharmo vā mūrtisaṃcaraḥ' //
ityādau tu vāmanatamate viśeṣoktiḥ-'bhūtalakārtikeyaḥ'itivat /
granthakṛnmate tu dṛḍhāropaṃ rūpakam /
yadvakṣati-yā tvekahānikalpanāyāṃ sāmyadāḍharthaṃ viśeṣoktiriti viśeṣoktirlakṣitā sāsmaddarśane rūpakabheda eveti /
ata evātra tatsāmagrababhāvādutprekṣodāharaṇatvaṃ na vācyam /
evam 'aparaḥ pākaśāsano rājā' ityatrāpi dṛḍhāropameva rūpakam /
etaccālaṅkārānusāriṇyāmutprekṣāvicāre granthakṛtaiva darśitam /
phalotprekṣā yathā-
'gijjante maṅgalagāhiāhi varagottakaraṇṇae /
sottaṃ viṇiggao uai hāentabahuāhi romaṅkṣo' //
('gṛhyante maṅgalagrāhikābhirvaragotradattakarṇāyāḥ /
śrotuṃ vinirgataḥ paśyata bhaviṣyadvadhvā hi romāñcaḥ') //
atra śrotumiveti phalamutprekṣitam /
RuAss_22/4:
śliṣṭaśabdaheturyathā - 'ananyasāmānyatayā prasiddhasttayāgīti gīto jagatītale yaḥ /
abhūdahaṃpūrvikayā gatānāmatīva bhūmiḥ smaramārgaṇānām' //
atra dharmaviṣaye mārgaṇaśabdaḥ śliṣṭaḥ /
RuAssC_22/4:
śliṣṭa ityathiśaravācakatvāt /
RuAss_22/5:
upamopakramotprekṣā yathā - 'kastūrītilakanti bhālaphalake devyā mukhāmbhoruhe rolambanti tamālabālamukulottaṃsanti maulāvapi /
yāḥ karṇe vikacotpalanti kucayoraṅke ca kālāguru- sthāsanti prathayantu tāstava śivaṃ śrīkaṇṭhakaṇṭhatviśaṣaḥ' //
atra yadyapi 'sarvaprātipadikebhyaḥ kkip' ityupamānātkkibvidhāvāmukhe upamāpratītistathāpyupamānasya prakṛte saṃbhavaucityātsaṃbhāvanotthane utprekṣāyāṃ paryavasānam /
yathā vā virahavaṇaṃne 'keyūrāyitamaṅgadaiḥ' ityādau /
eṣāpi samastopamāpratīpādakaviṣaye 'pi harṣacaritavārtite sāhityamīmāṃsāyāṃ ca teṣu teṣu pradeśeṣudāhṛtā, iha tu granthavistarabhayānna prapañcitā /
RuAssC_22/5:
āmukha iti na punaḥ paryavasāne /
upamāpratītiriti /
tadarthameva kvipaḥ pravṛtteḥ /
ata evātra vācakābhāvānnotprekṣātvamiti na vācyam /
nahi vācakasaṃbhavāsaṃbhavāsaṃbhavamātramevālaṅkārāṇāṃ bhāvābhāvaprayojakam /
evaṃ hi vyājastutau nindādervācyatve 'pyavācyasya stutyādeḥ pratītiralaṅkāratvaparyavasāyinī na syāt /
tasmādvākyārtha eva praruḍho 'laṅkārāṇāṃ svarūpapratiṣṭāpakaṃ pramāṇam /
vākyārthasya ca padārthānvayavelāto 'nyaiva pratipattiḥ /
saṃbhavaucityāditi /
kastūrītilakāderviṣayiṇo bhālaphalakādau saṃbhave yathaucityaṃ na tathākaṇṭhatviḍāderviṣayasyetyarthaḥ /
ata evātropamāyāḥ prakṛtasyāprakṛtakastūrīlilakādirūpatayā pariṇāmātpariṇāmagarbhatvaṃ yadanyairuktaṃ tatteṣāṃ pariṇāmasvarūpānabhijñātvam /
na aucityameva tasya svarūpaṃ kiṃ tu yathoktaṃ prakṛtopayogitvam /
aucityaṃ ca notprekṣāyāṃ viruddham /
tasya sarvatraiva bhāvāt /
utprekṣāyāṃ paryavasānamiti /
kaṇṭhatviṣāmeva kastūrītilakatvādipratīterviṣayiṇo viṣayanigaraṇenābhedapratipatteḥ sādṛśyāvagamābhāvāt /
sādṛśyaṃ jhubhayaniṣṭam /
na cātra prakṛtāprakṛtayoḥ saṃlpadhitayā pratītiḥ /
yathā vetyanenāsyā lakṣye prācuryaṃ darśitam /
samastopamāpratipādakaviṣaye dṛśyamānā /
sā tu yathā-
'sa daṇḍapādo bhavadaṇḍapādamutkhaṇḍayanrakṣatu caṇḍīkāyāḥ /
yasyendulekhā purataḥ sphurantī truṭyattulakoṭitulāmupaiti' //
atra satyapi tulāśabde candralekhāyā eva tulākoṭitvapratīterutprekṣātvam /
RuAss_22/6:
sāpahnavotprekṣā yathā-
'gatāsu tīraṃ timighaṭṭanena sasaṃbhramaṃ pauravilāsinīṣu /
yatrollasatphenataticchalena muktāṭṭahāseva vibhāti siprā' //
atrevaśabdamāhātmyātsaṃbhāvanaṃ chalaśabdaprayogāccāpahnavo gamyate /
evaṃ chadmādiśabdaprayoge 'pi jñeyam /
'apara iva pākaśāsanaḥ' ityādāvaparaśabdāprayoge upamaiveyam /
tatprayoge tu prakṛtasya rājñaḥ pākaśāsanatvapratītāvadhyavasāyasaṃbhāvādivaśabdena ca tasya sādhyatvapratīterutprekṣaiveyam /
ivaśabādāprayoge siddhatvādadhyavasāyasyātiśayoktiḥ /
ivāparaśabdayoraprayoge tu rūpakam /
tadevaṃ prakāravaicitryeṇāvasthitāyā utprekṣāyā hetūtprekṣāyāṃ yasya prakṛtasaṃbandhino dharmasya heturutprekṣate sa dharmo 'dhyavasāyavaśādabhinna utprekṣāyāṃ nimittatvenāśrīyate /
sa ca vācya eva niyamena bhavati /
anyathā kaṃ prati hetuḥ syāt /
yathā-'apaśyantāvivānyonyam' ityādau /
atra kapolayoḥ prakṛtayoḥ saṃbandhitvenopāttasya kṣāmatāgamanasya heturadarśanamutprekṣitam /
hetuphalaṃ ca kṣāmatāgamanaṃ tatra nimittam /
evam 'adṛśyata tvaccaraṇāravindaviśleṣaduḥkhādiva baddhamaunam'ityatra nūpuragatasya maunitvasya heturduḥkhitvam /
tadutprekṣaṇe maunitvameva nimittaṃ jñeyam /
evaṃ sarvatra /
RuAssC_22/6:
chadmaśabdaprayogeṇa yathā -
'svedodabindusaṃdohacchradamanā tava rājate /
smareṇāvaimyanarghāpi dattārgheva kucasthalī' //
asyāśca tattacchrabdaprayogāprayogābhyāṃ pratītibhedādalaṅkāraiḥ saha vibhāgaṃ darśiyitumāha-apara ityādi /
tatprayoga ityaparaśabdaprayoge /
ivaśabdasya saṃbhāvanādyotakasyāprayogāt siddhatvam /
ata eva cātra viṣayasyānupādānameva /
tadupādāne hi dṛḍhāropaṃ rūpakamiti samanantaramevoktam /
anyatra punaḥ sarvatra viṣayopādānameva nyāyyam /
taditthaṃ bhedavaicitryeṇāvasthitāyā utprekṣāyā hetusvarūpaphalānāṃ yathāsaṃbhavaṃsvarūpaṃ darśayati-tadevamityādinā /
sa dharma iti yaṃ pratyeva heturutprekṣyate /
adhyavasāyavaśāditi bhede 'pyabhedāśrayaṇāt /
abhinna ityaprakṛtasaṃbandhinā dharmeṇa /
sa iti nimittatvenāśrito dharmaḥ /
niyameneti /
avācyaḥ punarna kadācidbhavatītyarthaḥ /
anyatheti avācyatve /
kaṃ pratiheturiti /
tasyaiva phalarūpatvāt /
nahi ya pratyeva heturutprekṣyate tasyaivāvācyatvaṃ yuktam /
sādhyamantareṇa sādhanasya nirviṣayatvāpatteḥ /
yadi cāsya nimittamātratvameva syātadvācyatvamavācyatva syāt /
evameka eva dharmo hetorutprekṣyamāṇasya nimittaṃ phalañceti siddham /
etadeva darśayati-apaśyantāvityādinā /
tatretihetūtprekṣaṇe /
nimittamiti tadvinotprekṣaṇasyāniṣpatteḥ /
dvividhamatra kṣāmatāgamana tapojanitamadarśanajanitaṃ ca /
tayoradhyavasāyavaśādabhinnatvenāśrayaṇam /
ataśca hetoreka eva dharmo nimittaṃ phalaṃ ca /
vastutastu tapojanitasya nimittatvamanyasya tu hetuphalarūpatvam /
ata eva netaretarāśrayadoṣaḥ /
dvayorapi bhinnatvāt /
maunitvameveti /
na punaranyatkiñcidityarthaḥ /
ataśca niścalatvādijanitasya duḥkhajanitasya ca maunitvasyābhedenāśrayaṇam /
sarvatretyanena samastalakṣyāviruddhatva hetūtprekṣāsvarūpakathanasyoktam /
evaṃ hetūtprekṣāyā yathāsaṃbhavaṃ svarūpaṃ pradarśya svarūpotprekṣāyā api darśiyati-svarūpotprekṣāyābhimityādinā /
RuAss_22/7:
svarūpotprekṣāyāṃ yatra dharmī dharmyantaragatatvenotpekṣyate tatrāpi nimittabhūto dharmaḥ kkacinnirdiśyate /
yathā-'sa vaḥ pāyādunduḥ' ityādau /
atra kuṭulatvādi nirdiṣṭameva /
'veleva rāgasāgarasya' ityādau saṃkṣobhakāritvādi gamyamānam /
yatra ca dharma eva dharmigatatvenotprekṣyate tatrāpi nimittasyopādānānupādānābhyam /
upādāne yathā-
'prāpyābhiṣekametasminpratiṣṭhāsati dviṣām /
cakampe lopyamānajñā bhayavihvavaliteva bhūḥ' //
atra bhūgatatvena bhayavihvalitatvākhyadharmotprekṣāyāṃ kampādinimittamupāttama /
anupādāne yathā-'lipmatīva tamo 'ṅgāni' ityādau /
atra tamotatatvena lepanakriyākartṛtvopekṣāyāṃ vyāpanādi nimittaṃ gamyamānam /
vyāpanādau tūtprekṣāviṣaye nimittamanyadanveṣyaṃ syāt /
na ca viṣayasya gamyamānatvaṃ yuktam /
tasyotprekṣitādhāratvena prastutasyābhidhātumucitatvāt /
tasmād yathoktameva sādhu /
RuAssC_22/7:
yadyapyuddeśata evaitatsvarūpotprekṣāyāṃ nimittopādānatvānupādānatvamavagamyate tathāpi hetūtprekṣāyāṃ yathā nimittopādānameva saṃbhavati tathātrāpi na saṃbhāṣyamityāśayena punarihaitaduktam /
yadā cātra dharmo dharmyantaragatatvenotprekṣyate tadā tatra nimittasya kīdṛgrapatvaṃ bhavatītyāśaṅkyāha-yatretyādi /
dharma eveti /
na punardharmī dharmigatatveneti /
dharmibhittitayetyarthaḥ /
atra hi dharmiṇo 'nyadharmadharmitvaṃ nigīryāntadharmadharmitvamavasthāpyate /
ata evātra dharmībhittibhūtatayā viṣayaḥ /
dharmiṇaṃ vinā kevalasyaiva dharmasyavyavasthāpayitumaśakyatvādvathavasyāpyamānatve vā dharmitvameva syāt /
vastutastu dharmaṃ evotprekṣāviṣayaḥ /
yannigaraṇenābhedapratipattirviṣayiṇo 'vasīyate /
sa ca nigīryamāṇodharmaḥ kvacidupātto bhavati kvaciccānupāttaḥ /
'prāpyābhiṣekam' ityādāvanye hetūtprekṣātvaṃ-manyante ityudāharaṇāntareṇodāhriyate -
'navarosadalia-ghaṇaniravalaṃba-saṃghaḍia-taḍikaḍapyavva /
narahariṇo jaai kaḍārakesare kandharābandho' //
('nararoṣadalita-ghananiravalabma-saṃghaṭita-taḍitkaṭapraḥ /
naraharerjayati kaḍārakesaraḥ kandharābandhaḥ') //
atra kandharābandhadharmiṇi sakesaratvaṃ nigīrya sataḍitkaṭapratvamutprekṣitam /
kaḍāratvaṃ ca nimittamupāttam /
nigīryamāṇaśca dharmo dharmigatatvenopāttaḥ /
lepanakriyākartṛtvotprekṣāyāmiti,arthādāśaṅkitāyām /
evaṃ hi tamolepanamiveti pratītiḥ syāt /
na cātra tathetyāśaṅkyāha-vyāpanādāvityādi /
nimittamanyaditi tirodhāyakatvādi /
tena tamasi dharmiṇivyāpanādvidharmaṃ nigīrya lepanakriyākartṛtvarūpo dharmaṃ utprekṣita ityarthaḥ /
yadāha śrīmammaṭaḥ-
'vyāpanādi lepanādirūpatayā saṃbhāvitam' iti /
yatra ca dharmāntaranigaraṇena dharma eva dharmibhittitayotprekṣyate tatra bhittibhūtatvādviṣayarūpasya dharmiṇaḥ samanantaroktanīttyā gamyamānattvaṃ na yujyam ityāha-na cetyādi /
viṣayasyeti /
nigīryamāṇotprekṣyamāṇayordharmayobhittibhūtasya dharmiṇa ityarthaḥ /
na tu nigīryamāṇasyeti vyākhyeyam /
tasya hyupādānānupādānābhyāṃ dvaividhyaṃ bhavatīti samanantaramevoktam /
taccodāhṛtam /
yathā vā -
'yatpuṇḍarīka iva pāvaṇa eva vendāvindīvaradvayamivoditamekanālam /
tatpahmarāganidhimūlamivādhigamya samyagjitaṃ nayanayormama bhāgyaśaktyā' //
atra mukhādīnāmutprekṣāviṣayāṇāmanupādānādgamyamānatvam /
tasyeti dharmirūpasya viṣayasya /
utprekṣitādhāratveneti /
utprekṣitādhāratveneti /
utprekṣitasya lepanārdharmasya vyāpanādidharmanigaraṇenotprekṣāviṣayīkṛtasyādhāratvena bhittibhūtayetyarthaḥ /
dharmiṇamantareṇa dharmasyāviśrānteḥ /
prastutasyeti /
avaśyābhidheyasyetyarthaḥ /
evaṃ hetuphalotprekṣayorapi dharmigatatvenaivānyadharmahetukatvaṃ nigīryānyadharmahetutvamanyadharmaphalatvaṃ cādhyavasīyate /
ataśca sa dharmī vācya eva bhavati /
yathoktopapatteḥ /
nigīryamāṇaḥ punardharma evopādānānupādānābhyāṃ dvidhā /
tattu yathā- eṣā sthalītyādi /
atra nūpurasya dharmiṇo baddhamaunatve niścalatvādi dharmahetukatvaṃ nigīryamāṇaścānupātto dharmaḥ /
upāttastu yathā -
'mṛṇālasūtraṃ nijavallabhāyāḥ samutsukaścāṭuṣu cakravākaḥ /
anyonyaviśleṣaṇayantrasūtrabhrāntyeva cañaacusthitamācakarṣa' //
atra cakravākasyāvarṣaṇe cāṭusamutsukahetutvaṃ nigīryaṃ bhrāntihetutvamadhyavasitam /
nigīryamāṇaśca dharma upāttaḥ /
anupāttastu yathā -
'kumudinyaḥ pramodinyastadānīmudamīmilan /
nalinyā bhartṛvirahānmlānimānamivekṣitum' //
atra kumudinīnāmunmīlane candrodayahetukatvaṃ nigīrya darśanaṃ phalatvenotprekṣitam /
nigīryamāṇaśca dharmo 'nupāttaḥ /
tadevaṃ hetusvarūpayoryathāsaṃbhavaṃ svarūpaṃ darśayitvā phalotprekṣāyā api darśayatiphalotprekṣāyāmityādinā /
RuAss_22/8:
phalotprekṣāyāṃ yadeva tasya kāraṇaṃ tadeva nimittam /
tasyānupādāne kasya tatphalatvenoktaṃ syāt /
tasmāttatra tasya nimittasyopādānameva na prakārāntaram /
yathā--
'rathasthitānāṃ parivartanāya purātanānāmiva vāhanānām' /
utpattibhūmau turagāttamānāṃ diśi pratasthe raviruttarasyām' //
atrāśvaparivartanasya phalasyottaradiggamanaṃ kāraṇameva nimittamupāttam /
RuAssC_22/8:
tasyeti phalasya /
evacca hetūtprekṣaghāvicāragranthavivṛteravagatārthamiti granthavistarabhayānna punarāyasyate /
tadevaṃ granthakṛdātmanaḥ ślāghāṃ kaṭākṣayannetadupasaṃharati /
RuAss_22/9:
tadasāvutprekṣāyāḥ kakṣyāvibhāgaḥ pracuratayā sthito 'pi lakṣye duravadhāratvādiha na prapañcitaḥ /
tasyāścevādiśabdavanmanyeśabdo 'pi pratipādakaḥ /
kiṃ tūtprekṣāsāmagrathabhāve manyeśabdaprayogo vitarkameva pratipādayati /
yathodāhṛtaṃ prāk 'ahaṃ tvinduṃ manye tvadariviraha' ityādi /
RuAssC_22/9:
tadasāvityādi /
asyāśca vācakavyavasthāṃ darśayati-tasyāścetyādi /
utprekṣāyāmagrathabhāva iti saṃbhāvanāpratyayātmakatvābhāvāt /
prāgiti,apahṇutau /
evanivaśabdo 'pi kvacidvitarkameva pratipādayati /
yathā -
'vṛttānupūrve ca na cātidīrghe jaḍghe śume sṛṣṭavatastadīye /
śeṣāṅganirmāṇavidhau vidhāturlāvaṇya utpādya ivāsa yatnaḥ' //
iyaṃ ca bhede 'bheda ityādyatiśayoktibhedamayyapi dṛśyate /
tatra bhede 'bhedo yathā- pṛthvīrājavijaye --
'gṛhṇadbhiḥ parayā bhaktyā bāṇaliṅgaparamparāḥ /
anarmadeva yatsainyairniramīyata narmadā' //
atra narmadāyā abhede 'pi bhedaḥ /
saṃbandhe 'saṃbandho yathā --
'advaitaṃ tadbhavatu bhavatāṃ saṃvidadvaitapuṣṭyai mābhṛtputrīparivṛḍharamākāntadehadvayasya /
yatrākārṣṇyaṃ nija iva vidandakṣiṇārdhaprabhābhirdehe 'nyeṣāmapi puraripuḥ kārṣṇyamantaḥ pramārṣṭi' //
atra kārṣṇyasaṃbandhe 'pyasaṃbandhaḥ /
asaṃbandhe saṃbandho yathā -
'kṣīrakṣālitacandreva nīlidhautāmbareva ca /
ṭaṅkollikhitasūryeva vasantakṣīrajṛmbhata' //
atra kṣīraghakṣālitatvādyasaṃbandhe 'pi saṃbandhaḥ /
kāryakāraṇayostulyakālatve yathā-
'yaśaseva sahodbhūtaḥ śriyena saha vardhitaḥ /
tejaseva sahodbhūtastyāgeneva sahotthitaḥ' //
paurvāparyaviparyaye yathā -
'śarāḥ purastādiva niṣpatanti kodaṇḍamāropayatīva paścāt /
anvakprahārā iva saṃghaṭante prāṇāndviṣaḥ pūrvamiva tyajanti' //
kāryakāraṇayorviparyaye 'pīyaṃ dṛśyate yathā -
'seyaṃ saṃtatavarvamānabhagavadvāṇāryanaikāgratāvyagropāntalatāvimuktakusumā candraprasūtirnadī /
yasyāḥ pāṇḍurapuṇḍarokapaṭalavyājena tīradvaye śaścatpārvaṇacandramaṇḍalaśatānīva prasūte jalam' //
atra narmadātaścandrasyotpattiteḥ kāryakāraṇaviparyayaḥ /
kramikaviparyayeṇāpīyaṃ dṛśyate yathā -
'akharvagarvasmitadantureṇa virājamāno 'dharapallavena /
samutthitaḥ kṣīravipāṇḍurāṇi pītveva sadyo dviṣatāṃ yaśāṃsi' //
atra samutthānānantarabhāvino yaśaḥ pānasya pūrvanirddeśātkramikaviparyayaḥ /
atraiva 'pibannivoccaiḥ' iti pāṭhe tu kramikayoḥ samakālabhāvitvam /
START Sūtra 23:
evamadhyavasāyasya sādhyatāyāmutprekṣāṃ nirṇīya siddhatve 'tiśayoktiṃ lakṣayati-
adhyavasitaprādhānye tvatiśayoktiḥ
adhyavasāne trayaṃ saṃbhavati- svarūpaṃ viṣayo viṣayī ca /
viṣayasya hi viṣayiṇāntarnigīrṇatve 'dhyavasāyasya svarūpotthānam /
tatra sādhyatve svarūpaprādhānyam /
siddhatve tvadhyavamitaprādhānyam /
viṣayaprādhānyamadhyavasāye naiva saṃbhavati /
adhyavasitaprādhānye cātiśayoktiḥ /
anyāśca pañcaprakārāḥ /
bhede 'bhedaḥ /
abhede bhedaḥ /
saṃbandhe 'saṃbandhaḥ /
asaṃbandhe saṃbandhaḥ /
kāryakāraṇapaurvāparyavidhvaṃsaśca /
RuAssC_23:
etadupasaṃharannanyadavatārayati - evamityādi /
tāmeva lakṣayutumāha-adhyavasitetyādi /
etadeva vyākhyātumadhyavasāyasya tāvadyathāsaṃbhavaṃ svarūpaṃ darśayati-adhyavasāna iti /
parasparaniṣṭhatvānupapatteradhyavasāyasya kiṃ viṣayaviṣayibhyāmityāśaṅkyāha-viṣayasya hītyādi /
viṣayaviṣayibhyāmantareṇādhyavasāya eva na bhavatītyarthaḥ /
eṣāmeva viṣayavibhāgaṃ darśayati-tatretyādinā /
tatreti trayanirdhāraṇe /
svarūpaprādhānyamiti adhyavasāyaprādhānyam /
adhyavasitaprādhānyamiti viṣayiprādhānyam /
sādhyatvaṃ coprekṣāyāmeva nirṇītam /
naiva saṃbhavatīti-adhyavasāyasvarūpānudayāt /
tadevaṃ viṣayiṇaḥ prādhānyavivakṣāyāmalaṅkāre bhavatītyāha-adhyavasitetyādi /
uktaṃ cānyatra-
'adhyavasāyasādhyatvapratītāviyamiṣyate /
tatsiddhatāpratītau tu bhavedatiśayoktidhīḥ' //
iti //
pañceti nyūnādhikasaṃkhyānirāsārtham /
ata eva kāryakāraṇapaurvāparyavidhvaṃsatya caturthabhedāntarbhāvo na vācyaḥ /
evaṃ hi bhedāntarāṇāmapi tadantarbhāva eva syāt /
abhedādyasaṃbandhe 'pi saṃbandhopanibandhanāt /
atha bhavatvetaditi cet /
na /
'atra ca yadyapi sarvatrabhede 'bhedādau vastuto /
āsabandhe saṃbandha eva varṇayituṃ śakyate tathāpyavāntarabhedavivakṣayānyairlakṣitatvādviviktasyāsaṃbandhe saṃbandhasya darśitatvācca vibhāgenanirdeśaḥ kṛtaḥ' iti bhavadbhirevoktatvāt /
tatsamānanyāyatvātkathamasyāpi caturthabhedāntarbhāvo nyāyyaḥ /
atha 'yadi kāryakāraṇayoḥ paurvāparyavidhvaṃsātsamānakālatādyabhāve 'pi tathopanibandhe pañcamo 'tra prakāra iṣyate taddeśakālayoḥ padārthasaṃbandhe viśeṣābhāvādbhinnadeśatvābhāve 'pi tathopanibandhe ṣaṣṭo 'pi bhedaḥ parigaṇanīya iti nirviṣayatvādasaṃgaterabhāvaḥ prasajyata' iti cet /
nautat /
yasmādatiśayoktāvatiśayākhyaprayojanapratipipādayiṣayā viṣayanigaraṇena viṣayiprādhānyaṃ vivakṣitam, asagatau tu viruddhatvapratyāyanāya kāryakāraṇayobhinnadeśatvamityubhavrāpyasti tāvannirvivādo lakṣaṇabhedaḥ /
kāryakāraṇapaurvāparyavidhvaṃse ca vallabhakartṛkasya hṛdayādhiṣṭānasya kāraṇasya smarakartṛkasya ca kāryasya pūrvāparībhāvaṃ nigīrya 'tvaddarśanenaiva viṣayāntaravaimukhyena tvanabhilāṣaparaiva jātetyatiśayaprayojanapratipādanārthamanyathātvamadhyavasitamityati śayoktibhedatvamevāsya nyāyyaṃ na tvasaṃgatibhedatvam /
' tatra hi -
'babandha dhammillamadhīradṛśṭeḥ camānāyakaścampakamālikābhiḥ /
citteṣu manyuḥ sthiratāṃ jagāma vipakṣasāraṅgavilocanānām' //
ityādau dhammille bandhaścitteṣu ca manyusthairyamiti kāryakāraṇayorbhinnadeśatvam /
yatraiva bandhastatraiva tatkāryasya sthairyasyopapatterviruddhatvapratyāyakam /
virodhasya cātrābhāsamānatvam /
dhammillabandhamanyusthairyayorvastuto 'pi kāyakāraṇabhāvasadbhāvākhyasya bādhakapratyayasyollāsāt /
na ca bādhodaye 'pi virodhāpratītiḥ /
dvicandrapratītivadanupapadyamānatayā skhaladgatitvena tatpratīteravasthānāt /
na cātiśayoktau skhaladgatitvam /
niścayasvabhāvatvādasyā anupapadyamānatvaśaṅkāyā apyabhāvāt /
nahi kāryakāraṇayoḥ paurvāparyavidhvaṃsa upapadyata ityatra vivakṣitaṃ kintvevaṃ phalametaditi /
ata evāsaṃgateratiśayākteśca svarūpabhedo 'pīti kāryakāraṇayoḥ paurvāparyavidhvaṃsenāsaṃgatirbhinnadeśatvam cātiśayoktiriti yathoktameva yuktam /
ata eva ca 'paurvāparyaviparyāsasamakālasamudbhavau /
kāryakāraṇayoryau tau virodhābhāsapallavau' //
ityādyapi yadanyairuktaṃ tadayuktameveti na nyūnaprakāratvam /
kecicca sarvālaṅkāraṇāmapyatiśayoktereva prabhedatvādasyā bahuprakāratāmācakṣate /
tathā hyupamāyāmapyastyetadbhedatvam /
nyūnaguṇasya mukhāderadhikaguṇena candrādinā sābhye 'tiśayānatipātāt,atiśayaṃ vinā ca gauriva gavaya ityādāvanalaṅkāratvāt /
ataścātiśayasyaiva sarvālaṅkārabījabhūtatvāt 'ekaivātiśayoktiśca kāvyasyālaṅkṛtirmatā' ityuktam /
naitat /
iha hyatiśayasya dvayī gatiḥ yadayaṃ kavipratibhānivartitaḥ sāmānyātmā bhavati,bhede 'pyabheda ityevamādirūpo viśeṣātmā vā /
tatrādyaḥ sarvairevālaṅkārabījatayābhyupagataḥ /
anyathā hi gauriva gavaya ityādāvalaṅkāratvaṃ syāt /
tāvatā punaretatprabhedatvaṃ sarvālaṅkārāṇāṃ na yuktam /
tattve hi viśeṣokyullekhādīnāmapi tatprasaṅgaḥ /
sarvālaṅkārāṇamapi viśeṣoktyullekharūpatvāt /
atha dvitīyapakṣāśrayeṇaitaducyate tadapyuktam /
asyā hyadhyavasitaprādhānyaṃ lakṣaṇam /
taccālaṅkārāṇāṃ na saṃbhavati /
tathātvānavagamāt /
ataścaiṣāmasaṃbhavattatsāmānyatvātkathaṃ tadviśeṣatvamiti bahuprakāratvamasyā nirastam /
RuAss_23/1:
tatra bhede 'bhedo yathā--
'kamalamanabhbhasi kamale ca kuvalaye tāni kanakalatikāyām /
sā ca sukumārasubhagetyutpātaparamparā keyam' //
atra mukhādīnāṃ kamalādyairbhede 'bhedaḥ //
RuAssC_23/1:
mukhādīnāmiti /
na tu vāstavasya saundaryasya kamalādyairiti /
na tu kavisamarpitenasaundaryeṇa /
ata eva ca, 'atrātiśayākhyamityādiḥ' tadabhiprāyeṇaivādhyavasitaprādhānyam- ityantaścottarakāliko granthaḥ svamatijāhyāllekhakairanyathā likhita iti niścinumaḥ /
ayaṃ hi granthakṛtaḥ paścātkaiścidvipaścidbhiḥ patrikābhirlikhita ityavagītā prasiddhiḥ /
tataśca tairanavadhānena granthāntaraprasaṅgatvādanupayuktatvādvā patrikāntarādayamasamañjasaprāyo granthakhaṇḍo likhita iti /
na punarekatraiva tadaiva mukhādīnāṃ kamalādyairbhede 'pyabheda ityuktvāpi 'na tu vadanādīnāṅkamalādibhirabhedādhyavasāyo yojanīya' ityādi vacanaṃ pūrvāparaparāhatamasya vaiduṣyaśālinogranthakārasya saṃbhāvyam /
RuAss_23/2:
abhede bhedo yathā-
'aṇṇaṃ laḍahattaṇaaṃ aṇṇāvia kāvi vattaṇacchāā /
sāmā sāmaṇṇāpaāvaiṇo rehañcia ṇa hvoi' //
('anyat saundaryemanyāpi ca kāpi varttanacchāyā /
śyāmā sāmānyaprajāpate rekhaiva na saṃbhavati' //)//
atra laḍahatvādīnāmabhede 'pyanyatvena bhedaḥ /
yathā vā-- 'maggialaddhaṃmi valāmoḍiacuṃbieṃ apyaṇā a uvaṇamie /
ekkaṃmi piāharae aṇṇoṇṇā hāenti rasabheā' //
('mārgikatalabdhe balātkāracumbute ātmanā copanīte /
ekasminnapi priyādhare 'nye 'nye bhavanti rasabhedāḥ' //)//
atrābhinnasyāpi priyādhararasasya viṣayavibhāgena bhedenopanibagandhaḥ /
saṃbandhe 'saṃbandho yathā-
'lāvaṇyadraviṇavyayo na gaṇitaḥ kleśo mahānsvīkṛtaḥ svacchandaṃ carato janasya hṛdaye cintājvaro nirmitaḥ /
eṣāpi svaguṇānurūparamaṇābhāvād varākī hatā ko 'rthaścetasi vedhasā vinihitastanvyāstanuṃ tanvatā' //
atra lāvaṇyadraviṇasya vyayasaṃbandhe 'pyasaṃbandhastanvīlāvaṇyaprakarṣapratipādanārthe nibaddhaḥ /
yathā vā-- 'asyāḥ sargavidhau prajāpatipabhūccandro nu kāntipradaḥ śṛṅgāraikarasaḥ svayaṃ nu madano māso nu puṣkākaraḥ /
vedābhyāsajaḍaḥ kathaṃ nu viṣayavyāvṛttakautūhalo nirmātuṃ prabhavenmanoharamidaṃ rūpaṃ purāṇo muniḥ' //
atra purāṇaprajāpatinirmāṇasaṃbandhe 'pvasaṃbandha uktaḥ /
asaṃbandhe saṃbandho yathā-
'puṣpaṃ pravālopahitaṃ yadi syānmuktāphalaṃ vā sphuṭavidrumastham /
tato 'nukuryād viśadasya tasyāstāmrauṣṭhaparyastarucaḥ smitasya' //
atra saṃbhāvanayā saṃbandhaḥ yathā vā- 'dāho 'mbhaḥprasṛtiṃpacaḥ pracayavān bāṣpaḥ praṇālocitaḥ śvāsāḥ preṅkhikatadīpradīpakalikāḥ pāṇṭimni magnaṃ vapuḥ /
kiṃ tāmyatkathagrāmi rātrimakhilāṃ tvanmārgavātāgrane hastacchattraniruddhacandramahasastasyāḥ sthitirvartate' //
atra dāhādīpāmabhbhaḥ prasṛtyādyairasaṃbandhe 'pi saṃbandhaḥ siddhatvenoktaḥ /
RuAssC_23/2:
laḍahatvādīnāmiti,ādiśabdād vartanacchāyāyā eva grahaṇam /
tatraivābhede 'pi bhedavivakṣaṇāt /
uttarārdhe hi saṃbandhe 'pyasaṃbandhaḥ /
'lāvaṇyadraviṇavyayo na gaṇitaḥ' ityasya pādatrayī tanvīlāvaṇyaprakarṣapratipādanārthamityetatprayojanadarśanaṃ sarvodāharaṇopalataṇaparam /
saṃbhāvanayeti /
natu vastutaḥ /
ata eva saṃbandhasyāvāstavatvādudāharaṇāntaramāha-dāho 'mbha ityādi /
vāśabdaḥ samuccayārthaḥ /
RuAss_23/3:
kāryakāraṇapaurvāparyavidhvaṃsaḥ paurvāparyaviparyayāttulyakālatvādvā /
viparyayo yathā-
'hṛdayamadhiṣṭitamādau mālatyāḥ kusumacāpabāṇena /
caramaṃ ramaṇīvallabha! locanaviṣayaṃ tvayā bhajatā' //
tulyakālatvaṃ yathā--
'aviralavilolajaladaḥ kuṭajārjunanīpasurabhivanavātaḥ /
ayamāyātaḥ kālo hanta hṛtāḥ pathikagehinyaḥ' //
RuAssC_23/3:
atra ca kāryakāraṇapaurvāparyavidhvaṃsa ityanena prasiddhayoḥ kāryakāraṇayorvidhvaṃso viparyayastathā paurvāparyasyādipaścātkālabhāvitvena prasiddhasya kramatya vidhvaṃso vyatyayaḥ sahabhāvo vetyapi bhedatrayaṃ tantreṇoktam /
evaṃ ca kāryakāraṇavidhvaṃsasyāpi pañca prakārāḥ /
avāntaraprakāratvātpunareṣāṃ pañcaprakāratvaṃ niyamagarbhīkāreṇa pūrvaṃ vyākhyātam /
tatra kāryakāraṇayorviparyayo yathā -
'eattaṃ avaattaṃ sakoaaraṃ miaṅkakāntīiṃ /
sahassapaṃ araindassa kāraṇaṃ bhaṇai sarassa' //
('etāvadavadātaṃ saṃkocakaraṃ mṛgāṅkakāntīnām /
sahastrapatrakamaravindasya kāraṇaṃ bhavati sarasaḥ') //
atrendukānteḥ saṃkoce viparyayeṇa śatapatrasya kāraṇatvamadhyavasitam /
atra bhede 'bheda ityevaṃrūpātiśayoktirhetutvena sthitā /
uttare tvardhe saiva śliṣṭaśabdanibandhanā hetuḥ /
tathābhāvopanibandhaścātra vaktrasya lāvaṇyaprakarṣapratipādanārtham /
kramaviparyayo yathā-
'kupitasyaprathamamandhakārī bhavati vidyā tato bhrukuṭiḥ, ādāvindriyāṇi rāgaḥ samāskandati, caramaṃ cakṣuḥ,ākambhe tapo galati paścātsvedasalilam,pūrvamayaśaḥ sphuratyanantaramadhara' iti /
atra kopakārye vidyābhrukuṭyādīnāmandhakārībhavanādau kramaṃ nigīrya tadviparyayo 'dhyavasitaḥ /
tasyaiva sahabhāve yathā -
'raibhavaṇāhi pariaṇo masaṇaṃ maṇimehalā ṇiaṃbāhiṃ /
lajjā hiaāhi samosaranti samaṃ sasimuhīṇam' //
('ratibhavanebhyaḥ parijano masṛṇaṃ maṇimekhalā nitambebhyaḥ /
lajjā hṛdayebhyaḥ samamapasaranti samaṃ śiśimukhīnām') //
atra parijanādīnāmapasaraṇe kramikatve 'pi samakālatvamadhyavasitam /
evameṣāṃ sarveṣāmeva bhedānāṃ lokāsabhavadviṣayatvaṃ darśayitumāha /
RuAss_23/4:
eṣu pañcasu bhedeṣu bhede 'bhedādivacanaṃ lokātikrāntagocaram /
ataścātrātiśayākhyaṃ yatphalaṃ prayojakatvānnimittaṃ tatrābhedādhyavasāyaḥ /
tathā hi 'kamalamanambhasi' ityādau vadanādīnāṃ kamalādyairbhede 'pi vāstavaṃ saundaryaṃ kavisamarpitena saundaryeṇābhedenādhyavasitaṃ bhede 'bhedavacanasya nimittam /
tatra ca siddho 'dhyavasāya ityadhyavasitaprādhānyam /
na tu vadanādīnāṃ kamalādibhirabhedādhyavasāyo yojanīyaḥ, abhede bheda ityādiṣu prakāreṣvaṣyāpteḥ /
tatra hi 'aṇṇaṃ laḍahṛttaṇaaṃ' ityādau sātiśayaṃ laḍahatvaṃ nimittabhūtabhedenādhyavasitam /
evamanyatrāpi jñeyam /
tadabhiprāyeṇaivādhyavasitaprādhānyam /
prakārapañcakamadhyātkāryakāraṇabhāvena yaḥ prakāraḥ sa kāryakāraṇatāśrayālaṅkāraprastāve prapañcārthaṃ lakṣiyiṣyate /
RuAssC_23/4:
eṣvityādi /
eṣviti viṣayasatpamī /
eṣa cāvayavanirdeśaḥ /
lokātikrānteti /
kavipratibhānirmitameva sātiśayaṃ vastveṣāṃ viṣaya ityarthaḥ /
atreti bhedapañcake /
caśabdaḥ prameyāntarasamuccayārthaḥ /
phalamiti /
tasyaiva pratipipādayiṣitatvāt /
tatreti /
vāntavasya sgaindaryasya kavisamarpitena saundaryeṇābhedavacane /
nanu cātra vadanādīnāṃ kamalādyadhyavasāyaḥ pratīyata iti kathametaduktamityāśaṅkyāha-na tvityādi /
kutaśca teṣvavyātpirityāśaṅkayāha-tatra hītyādi /
kamalamanambhasītyatra hi yadi vadanādīnāṃ dharmiṇāmabhedādhyavasāyayojanaṃ kriyate tattasya dhamigatatvenaiveṣṭeriha dharmāṇāṃ na syādavyātpiḥ /
ataśca pūrvatra dharmāṇābhevādhyavasāyo yojanīyo yena sarvatraika eva pakṣaḥ syāditi tātparyārthaḥ /
upalakṣyaṃ caitat /
yāvatā hyadhyavasitaprādhānyamasyā lakṣaṇam /
tacca dharmiṇāmastu dharmāṇāṃ veti ko viśeṣo yenāvyātpiḥ syāt /
pratyutadharmayorabhedādhyavasāyābhyupagame upamādīnāmapyatiśayoktiprasaṅgaḥ syāt /
tatrāpi dharmāṇāmeva bhede 'bhedavivakṣaṇāt /
evaṃ cavijātīyatvena bhede dharmayorapyabhyātpiḥ prasajyata ityalamasaṅgatagranthārthodīraṇena /
prapañcārthamiti /
na tu nirṇayārtham /
ihaiva tasya viścitatvāt /
prapañcaśca tatraiva darśiyiṣyate /
RuAssC_23/4a:
etadupasaṃharannanyadavatārayati /
START Sūtra 24:
evamadhyavasāyāśrayamalaṅkāradvayamuktvā gamyamānaupamyāśrayā alaṅkārā idānīmucyante /
tatrāpi padārthavākyārtagatatvena teṣāṃ dvaividhye padārthagatamalaṅkāradvayaṃ krameṇocyate-
aupamyasya gamyatve padārthagatatvena prastutānāmaprastutānāṃ vā samānadharmābhisaṃbandhe tulyayogitā
ivādyaprayoge hyaupanyasya gamyatvam /
tatra prākaraṇikānāmapraraṇikānāṃ vārthānāṃ samānaguṇakriyāsaṃbandhe anvitārthā tulyayogitā /
yathā-
'sajjātapatraprakārāñcitāni samudvahanti sphuṭapāṭalatvam /
vikasvarāṇyarkakaraprabhāvāddināni padmāni ca vṛddhimīyuḥ' //
atra ṛtuvarṇanasya prakāntatvāddinānāṃ padmānāṃ ca prakṛtatvād vṛddhigamanaṃ kriyā /
evaṃ guṇe 'pi /
yathā-
'yogapaṭṭo jaṭājālaṃ tāravī tvaṅmṛgājinam /
ucitāni tavāṅgeṣu yadyamūni taducyatām' //
ucitatvaṃ guṇaḥ /
aprākaraṇikānāṃ yathā-
'dhāvattvadaśvapṛtanāpatitaṃ mukhe 'sya ninindranīlanalinacchadakomalāṅgyā /
bhagnasya gūrjaranṛpasya rajaḥ kayāpi tanvyā tavāsilatayā ca yaśaḥ prabhṛṣṭam' //
atra gūrjaraṃ prati nāyikāsilatayoraprākaraṇikatve mārjanaṃ kriyā /
guṇo yathā-
'tvadaṅgamārdavaṃ draṣṭuḥ kasya citte na bhāsate /
mālatīśaśabhṛllekhākadalīnāṃ kaṭhoratā' //
kaṭhoratvaṃ guṇaḥ /
evameṣā caturvidhā vyākhyātā /
RuAssC_24:
[sū] 'sādṛśya yadi gamya [śabdataḥ akathita] ho ora [kevala] prasturto athavā [kevala] aprastutoṃ kā padārthastara para samānadharma-sambandha ho to tulyayogitā [hotī hai]' //24//
RuAssC_24a:
evamityādinā /
gamyamānaupabhyāśrayā iti ivādyaprayogāt /
padārthamiti /
vākyārthāpikṣayā padārthapratīterantaraṅgatvāt /
tatra prathamaṃ tulyayogitāmāha - aupamyetyādi /
etadeva vyācaṣṭe - ivetyādinā /
tatretyaupamyasya gamyatve sati /
prākaraṇikānāmiti dvayoḥ samānadharmasaṃbandhasya saṃbhavādeva grahaṇasiddherbahuvacananirdeśo bahūnāṃ grahaṇārtham /
ata eva ca bahūnāmaupamyagrahaṇāyeti na vācyam /
vakṣyamāṇodāharaṇeṣu dvayoraupamyasyodbhāsamānatvāt /
evaṃ dīpake 'pi jñeyam /
anvitārtheti /
samānadharmasaṃbandhināmatra bhāvāt /
anenaiva cāsyāḥ prakṛtānāmaprakṛtānāṃ ca guṇakriyātmamakadharmayogād dvaividhyena catuṣprakāratvamatyuktam /
na cāsyātiśayoktiranuprāṇakatayā vācyā /
tāṃ vināpi vakṣyamāṇodāharaṇeṣvasyāḥ saṃbhavāt /
aupamyābhāve 'pi guṇasāmyodāharaṇadvayaṃ prācyodāhṛtatvādgranthakṛtodāhṛtam /
yatra punaraupamyaṃ pratīyate tadudāhriyate yathār -
'irṣyāvikārāvasare tavocitamidaṃ priye /
skhaladgatitvaṃ vacasāṃ līlācaṅkramaṇasya ca' //
atrocitatvaṃ guṇaḥ /
aprakṛtavostu yathā -
'bhūbhāroddahamavyagre suciraṃ tvayi tiṣṭati /
devādya phaṇināmagrathaḥ kūrmaśca sukhinau param' //
atra sukhitvaṃ guṇaḥ /
kecicca nāyikāmilitagroḥ prākaraṇikatvaṃ manyanta ityudāharaṇāntareṇodāhriyate yathā -
'śaṃbhoryannakharaśmibhiḥ praṇamataścūḍāmaṇitve sthitā gaṅgā candrakalā ca sarvajagatāṃ vandyatvamāpāditā /
yuktāyāḥ paratāpadāvavipadaḥ kanyāpitṝṇāmasau dūrīkāryahimālayā kathamumāpādadvayī prāpyate' //
atra bhagavatīpādadvayasyaiva varṇanīyatvād gaṅgācandrakalayoraprakṛtatvam /
āpādanaṃ ca kriyā /
'bimbapratibimbabhāvenāpīyaṃ bhavati /
yathā -
'kṣipantyacintyāni padāni helayā svarājahaṃsānadhiruhya ca sthitā /
kavīndravaktreṣu ca yatra śāradā sahastrapatreṣu ramā ca rajyati' //
atra vaktrapadmayorbimbapratibimbabhāvaḥ /
anenaiva cāśayenātrālaṅkāravārtike granthakṛtā vaiśiṣṭyamasyāḥ darśitam /
śuddhasāmānyarūpatvena yathā -
'āstāṃ tālasya saṃniddhe dve dhātryī tasya vṛddhaye /
ekā payaḥprastraviṇī sarvasaṃpatprasūḥ parā' //
atra prastravaṇasya śuddhasāmānyarūpatvam /
evam ityādinā /
RuAssC_24b:
etadupasaṃharannanyadavatārayati /
START Sūtra 25:
prastutāprastutayorvyastatve tulyayogitāṃ pratipādya samastatve dīpakamucyate -
prastutāprastutānāṃ tu dīpakam
aupamyasya gamyatva ityādyanuvartate /
prākaraṇikāprākaraṇikayormadhyādekatra nirdiṣṭaḥ samāno dharmaḥ prasaṅganānyatropakārāddīpanāddīpasādṛśyena dīpakākhyālaṅkārotthāpakaḥ /
tatrevādyaprayogādupamānopameyabhāvo gamyamānaḥ /
sa ca vāstava eva /
pūrvatra śuddhaprākaraṇikatve śuddhāprākaṇikatvai vā vaivakṣikaḥ, prākaraṇikatvanirvartitatvādupamānopameyabhāvasya /
anekasyaikakriyābhisaṃbandhādaucityātpadārthatvoktiḥ /
vastutastu vākyārthatve ādimadhyāntavākyagatatvena dharmasya vṛttāvādibhamadhyāntadīpakākhyāstrayo 'sya bhedāḥ /
RuAssC_25:
prastutāprastutānāmiti /
ekatreti prākaraṇike 'prākaraṇike vā /
anyatreti prākaraṇikādau dīpaketi 'saṃjñāyām' ityanena kan /
sādṛśyena samudāyagamyāyāḥ saṃjñāyā abhāvāt /
tatreti dīpake /
vāstava iti /
prakṛtāprakṛtayorupamānopameyarūpatvāt /
pūrvatreti tulyayogitāyām /
iyāneva ca dīpakatulyayogitayorviśeṣo 'stītyapyanena darśitam /
na caitāvataivānayoḥ pṛthaglakṣaṇaṃ yuktam /
aupamyagarbhatvākhyasya sāmānyasya dvayorapyanugamāt /
evaṃ ca samucitopamāderapi pṛthaglakṣaṇaṃ syāt /
granthakṛtā punaścirantanānurodhātkṛtam /
vaivakṣika iti /
yatraiva vakturupamānatvamupameyatvaṃ vā vaktumiṣṭaṃ tatraiva prakaraṇādibalādāśrayaṇīyamityarthaḥ /
ataśca 'prastutasya tu nānyena vyabhicārasya darśanāt' iti nītyāprastutāprastutatvamātranibandhana evopamānopameyabhāvo na bhavatīti bhāvaḥ /
evaṃ 'prasiddhenāprasiddhasya sādṛśyamupamā matā'ityādidṛśā prasiddhāprasiddhatvamātranibandhano 'pyupamānopameyabhāvo na vācyaḥ /
'khamiva jalaṃ jalamiva kham' ityādau dvayorapi tulyatvāt prasiddhaguṇatvādyabhāve 'pyupamānopameyabhāvasyeṣṭervyabhicārasya darśasanāt /
nanu cātra sādharmya vākyārthagatatvenaiva pratīyata iti kathaṃ tasya padārthagatatvamuktamityāśaṅkyāha-anekasyetyādi /
evaṃ pūrvatrāpi jñeyam /
RuAss_25/1:
krameṇodāharaṇam - 'rehai mihireṇa ṇahaṃ raseṇa kavvaṃ sareṇa jovvaṇaaṃ /
amaeṇa dhuṇīdhavao tumae ṇaraṇāha bhuvaṇamiṇaṃ' //
('reyate mihireṇa nabho rasena kāvyaṃ sareṇa [smareṇa] yauvanam amṛtena dhunīdhavaḥsvayā naramātha! bhuvanamidam' //)//
'saṃcārapūtāni digantarāṇi kṛtvā dinānte nilayāya gantum /
pracakrame pallavarāgatāmrā prabhā pataṅgasya munaśca dhenuḥ' //
'kivaṇāṇa dhaṇaṃ ṇāāṇaṃ phaṇamaṇī kesarāiṃ sīhāṇaṃ /
kulavāliāṇa thaṇaā kutto cheppanti amuāṇaṃ' //
('kṛpaṇānāṃ dhanaṃ nāgānāṃ phaṇamaṇiḥ kesarāḥ siṃhānām /
kulabālikānāṃ stanāḥ kutaḥ spṛśyante 'mṛtānām') //
evamekakriyaṃ dīpakatrayaṃ nirṇītam /
atra ca yathānekakārakagatatvennaikakriyā dīpakaṃ tathānekakriyāgatatvenaikakārakamapi dīpakam /
yathā-
'sādhūnāmupakartuṃ lakṣmīṃ dharttuṃ vihāyasā gantum /
na kutūhali kasya manaścaritaṃ ca mahātmanāṃ śrotum' //
atropakaraṇādyanekakriyākartṛtvena kutūhalaviśiṣṭaṃ mano nirdiṣṭam /
chāyānrareṇa tu mālādīpakaṃ prastāvāntare lakṣyayiṣyate /
RuAssC_25/1:
dhenusaṃdhyayoḥ prakṛtatvādatrānye tulyayogitāṃ manyanta ityudāharaṇāntareṇodāhriyate-
'dhammajjaṇeṇama kāṇa vi kāṇavi atthajjaṇeṇa boleri /
kāmajjaṇeṇa kāṇa vi kāṇa vi emea saṃsāro' //
('dharmmārjanena keṣāmapi keṣāmapyarthārjanena vyatyeti /
kāmārjanena keṣāmapi keṣāmapyevameva saṃsāraḥ') //
ekakriyamityanenaivakaguṇamapi dīpakaṃ svayamevodāhāryamiti sūcitam /
tattu yathā-
'phaṇāsahastrabhṛdadho divi netrasahastrabhṛt /
advitīyaḥ pṛthivyāṃ ca bhavānnāmasahastrabhṛt' //
advitīyatvaṅguṇaḥ /
evamekāṃ kriyāṃ guṇaṃ vānekakārakagatatvenābhidhāya tadeva ca dṛṣṭāntīkṛtyaikakārakamapyanekakriyāgatatvena dīpakaṃ bhavatītyāha-atretyādi /
atra cocchravāsavarṇanīyaṃ bhairavācāryādisaktamupakārakāraṇādiviśeṣarūpaṃ prastutaṃ śrotṝnavabodhayituṃ kavikartṛkamidaṃ sādhūpakārakaraṇādīnāṃ sāmānyānāmaprastutānāṃ praśaṃsanam /
teṣāṃ ca sāmānyānāṃ parasparamaupamyapratīterekakārakagatatveneyaṃ kārakatulyayogitā /
ataśca nedaṃ kārakadīpakasyodāharaṇam /
tatta yathā -
'āliṅgituṃ śaśimukhīṃ ca sudhāṃ ca pātuṃ kīrti ca sādhayitumarjayituṃ ca lakṣmīm /
tvadbhaktimadbhatarasāṃ hṛdaye ca kartuṃ mandādaraṃ janamahaṃ paśumeva jāne' //
atrāliṅganādyanekakriyākartṛtvenaika eva jano nirdiṣṭaḥ /
prastutāprastutaṃ sphuṭameva /
RuAssC_25/1a:
svidyati kūṇati vellati vivalati nimiṣati vilokayati tiryak /
antarnandati cumbitumicchati navapariṇītā vadhūḥ śayane //
ityatra tu svaidanādikriyāṇāṃ prastutānāmekādhāragatatvena samuccīyamānatvācca samuccayālaṅkāro na tu kārakadīpakam /
taddhi prastutāprastutānāṃ kriyāṇāmaupamyasadbhāve bhavati /
evaṃ sardhakriyāṇāṃ prastutatve 'pi samucyayasyopamyābhāvādeva tulyayogitāto 'pi bhedaḥ /
aupamyasadbhāve 'pi tulyayogitaiva /
yathā -
'cakāra durbalānāṃ yaḥ kṣamāmāgaribanāmapi /
jahre niraparādhānāmapi yaśca balīyasām' //
atra karaṇaharaṇayoḥ prakṛtatvam /
dvayorapi rājagatatvena varṇanīyatvāt /
RuAssC_25/1b:
idaṃ bimbapratibimbabhāvenāpi bhavati /
yathā -
'maṇiḥ śāṇellīḍhaḥ samaravijayī hetinihataḥ kalaśeṣaścandraḥ suratamṛditā bālallanā /
madakṣīṇo nāgaḥ śaradi saridāśyānapulinā tanimnā śobhante galitavibhavāścārthiṣu janāḥ' //
atra śāṇollīḍhatvādīnāṃ bimbapratibimbabhāvaḥ /
śuddhasāmānyarūpatvaṃ yathā -
'phaṇaraaṇarāiaṅgo bhuaṅgaṇāho dharaṃ samuvvahai /
ṇahadapyaṇovasohiasiho a tuha ṇāha bhuadaṇḍo' //
atra rājitatvaśobhitatvayoḥ śuddhasāmānyarūpatvam /
nanvetadanantarameva mālādīpakamanyairlakṣaghitaṃ tadihāpi kiṃ na lakṣyata ityāśaṅkyāha-chāyetyādi /
chāyāntareṇeti śṛṅkalārūpeṇa /
prastāvāntara iti /
śṛṅkalābandhopacitarūpatvāt /
START Sūtra 26:
vākyārthagatatvena sāmānyasya vākyadvaye pṛthaṅnirdeśe prativastūpamā
padārthārabdho vākyārtha iti padārthagatālaṅkārānantaraṃ vākyārthagatālaṅkāraprastāvaḥ /
tatra sāmānyadharmasyevādyupādāne sakṛnnirdeśe upamā /
vastuprativastubhāvenāsakṛnnirdeśe 'pi saiva /
ivādyanupādāne sakṛnnirdeśe upamā /
vastuprativastubhāvenāsakṛnnirdeśe tu śuddhasāmānyarūpatvaṃ bimbapratibimbabhāvo vā /
ādyaḥ prakāraḥ prativastūpamā /
vastu-śabdasya vākyārthavācitve prativāvākyārthamupamā sāmyamityanvarthāśrayaṇāt /
kevalaṃ kāvyasamayātparyāyāntareṇa pṛthaṅnirdeśaḥ /
dvitīyaprakārāśrayeṇa dṛṣṭānto vakṣyate /
tadevamaupamyāśrayeṇaiva prativastūpamā /
yathā -
'cakorya eva caturāścandrikācāmakarmaṇi /
āvantya eva nipuṇāḥ sudṛśo ratanarmaṇi' //
atra caturatvaṃ sādhāraṇe dharmaṃ upamānavākye, upameyavākye tu nipuṇapadena nirdiṣṭaḥ /
na kevasamiyaṃ sādharmyeṇa yāvad vaidharmyeṇāpi /
yathātraivottarasthāne 'vināvantīrna nipuṇāḥ sudṛśo ratanarmaṇi' iti pāṭhe /
RuAssC_26:
vākyārthetyādi /
etadeva vyākhyātumalaṅkārāntaraiḥ sahāsyā vibhāgaṃ darśayati-tatretyādinā /
'tayā sa pūtaśca vibhūṣitaśca' ityatropamāyāṃ sakṛnnirdeśaḥ /
'pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ' ityādāvapi cāsakṛnnirdeśaḥ /
tadevabhivādyupādāne sādhāraṇadharmasya yathāsaṃbhavaṃ svarūpaṃ nirūpyevādyanupādāne 'pi nirūpayati-ivādītyādinā /
yadyapi dīpakatulyayogitayoḥ sāmānyasyāsakṛnnirdeśo 'pi saṃbhavati, tathāpi sakṛnnirdeśaṃ vinā tayoranutthānāttadeveha prādhānyenoktam /
asakṛnnirdeśaśca dvidhā bhavatītyāha-asakṛdityādi /
ādyaḥ prakāra iti śuddhasāmānyarūpatvam /
yadi cātra sāmānyasyaikarūpatvamevāsti tartki paryāyāntareṇa pṛthaṅnirdeśaḥ kriyata ityāśaṅkyāha-kevalamityādi /
yaduktam-'naikaṃ padaṃ dviḥ prayojyaṃ prāyeṇa' iti /
bimbapratibimbabhāvo dvitīyaḥ prakāraḥ /
evametadupasaṃharan prakṛtameva siddhāntayati-tadevamityādinā /
aupamyāśrayeṇeti /
etadabhidadhatā granthakṛtā prativastūpamāyā dṛṣṭāntābhedo darśitaḥ /
yato 'syāḥ prakṛtārthasya viśeṣābhidhitsayā sādṛśyārthamaprakṛtamarthāntaramupādīyate,ata eva cātra prakṛtāprakṛtayorupamānopameyabhāvaḥ /
dṛṣṭante puraretādṛśo vṛttānto 'nyatrāpi sthita iti prakṛtasyārthasyāvispaṣṭā pratītirbhā bhūditi pratītiviśadīkaraṇārthamarthāntaramupādīyate /
ata evātrārthāntaropādānaṃ prakṛtasya na kvāpyupayuktamapi tu pratipattaḥ prakṛtārthapratīteravispaṣṭatānirāsāt /
kecicca dṛṣṭānte dvayoḥ samarthyasamarthakabhāvenānayorbhāvenānarbhedamāhuḥ /
tadasat /
yataḥ svarūpayorvaśeṣayoḥ samarthyasamarthakabhāvo na bhavati /
vastvantareṇa vastvantarasiddhyanupapatteḥ /
sa hi sāmānyaviśeṣayoreva bhavati /
sāmānyasya niyamena viśeṣaniṣṭatvādviśeṣasya ca niyamena sāmānyāśrayatvāt /
yadi cātra samarthyasamarthakabhāvaḥ syādarthāntaranyāsādasya pṛthagalaṅkāratā na syāt /
samarthyasamarthakabhāvātmanaḥ sāmānyasyobhayatrāpyanugamāt /
anye punarubhayatrāpyārthamaupamyamāśritya sāmānyasya śuddhasāmānyarūpatvabimbapratibimbabhāvābhyāṃ vyavasthiteranayorbhedamāhuḥ /
tadapyasat /
etāvataivaupamyākhyasya sāmānyalakṣaṇasyānugatatvādupamābhedavadanayoḥ pṛthagalaṅkāratvānupapatteḥ /
tadevaṃ vākyanairapūkṣye 'pi vaktṛpratipattroreva viśeṣādayorbhedaḥ siddhaḥ /
vaidharmyeṇāpīti /
bhavatīti śeṣaḥ /
START Sūtra 27:
Original text: Alaṃkārasarvasva 1-34 with Jayaratha's commentary Vimarśinī · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0