અલંકારસર્વસ્વ (ટીકા સહિત) · ભાગ 6180

ક્વચિચ્છલાદિશબ્દપ્રયોગે સાપહ્નવાત્પ્રેક્ષા ભવતિ ।
અતશ્ચોક્તવક્ષ્યમાણપ્રકારવૈચિત્ર્યેણાનન્ત્યમસ્યાઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।1:
એતદેવ વ્યાચષ્ટે - વિષયેત્યાદિના ।
અભેદપ્રતિપત્તિરિતિ વિષયાન્તઃકરણાત્ ।
સંભાવનાપ્રત્યયાત્મકત્વે ઽપિ સાધ્યાધ્યવસાયસ્ય વસ્ત્વભિપ્રાયેણ તદ્વૈલક્ષણ્યં પ્રદર્શયિતુમાહ-સાધ્ય ઇત્યાદિ ।
વિષયપરિશોધનદ્વારેણ પ્રમાણાનુગ્રાહકત્વાત્સંભાવનાપ્રત્યયસ્ય પુરુષેણનેન ભવિતવ્યમિત્યત્ર વસ્તુવૃત્તેન પુરુષસ્ય સત્યત્વમ્ ।
ઇહ પુનસ્તત્ર તસ્ય પ્રયોજનપરતયાધ્યવસીયમાનત્વાત્સંવનાવિષયે સંભાવ્યમાનસ્ય વસ્તુતો ન સત્યત્વમિત્યાહ-અસત્યતયા પ્રતીતિરિતિ ।
અત્રૈવ નિમિત્તમાહ-અસત્યત્વં ચેત્યાદિષ ।
વિષય ઉપનિબન્ધ ઇતિ ।
તદ્ગતધર્માભેદેનાધ્યવસિત ઇત્યર્થઃ ।
અનેનસપ્રયોજનત્વમેવોપોદ્વલિતમ્ ।
ધર્મ ઇતિ વિષયિગતઃ ।
સ એવ ચોત્પ્રેક્ષણે નિમિત્તમ્ ।
તસ્યેતિ ધર્મસ્ય ।
સંભાવનાશ્રયસ્યેતિ વિષયિણઃ ।
તત્રેતિ સંભાવનાશ્રયે વિષયે ।
ઇતરસ્યેતિ અસંભવાશ્રયસ્ય વિષયસ્ય ।
યસ્યેતિ વિષયિણઃ ।
અતંશ્ચેતિ ।
અધ્યવસાયસ્ય સાધ્યમાનત્વાત્ ।
અસત્યસ્યાપીતિ ।
વસ્તુતો વિષયિણસ્તત્રાસંભવાત્ ।
સત્યતાપ્રતીતિરિતિ ।
નિશ્ચયસ્વભાવત્વાદતિશયોક્તેઃ ।
અસત્યત્વનિમિત્તસ્યન્તિ ધર્મસંચારાદેઃ ।
અતશ્ચેતિ ધર્મસંચારાત્રિગીયમાણતાયાઃ પ્રાધાન્યાભાવાત્ ।
અધ્યવસિતપ્રાધાન્યમિતિ વિષયસ્ય નિગીર્ણત્વાદ્વિષયિણ એવ પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ ।
સાધ્યત્વસિદ્ધત્વયોશ્ચ સમનન્તરમેવસ્વરૂપમુપપાદિતમિતીહ ન પુનરાયસ્તમ્ ।
તત્રેતિ દ્વયનિર્ધારણે ।
અધ્યવસાય ઇત્યાદિશબ્દૈરુચ્ચત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
એતદેવોપસંહરતિ-તદેવમિત્યાદિ ।
યદાહુઃ-ઽવિવયિત્વેન સંભાવનમુપ્રેક્ષાઽ ઇતિ ।
પ્રતીયમાનાયામિતિ ।
ઇવાદ્યપ્રયોગાચ્છબ્દાનુક્તત્વાદૂહ્યાયાં ન વ્યઙ્ગયાયામ્,અલઙ્કારપ્રભેદાનાં પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાદ્ વ્યઙ્ગ્યભેદાભિધાનસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્ ।
એવં વાચ્યા પ્રતીયમાના ચોત્પ્રેક્ષા ભવતીત્યનુવાદદ્વારેણ વિધિઃ ।
સા ચેતિ ।
વૈચિત્ર્યમિતિ ।
તસ્ય નિગીર્થમાણત્વેનાપ્રાધાન્યાત્ ।
પ્રત્યેકમિતિ જાત્યાદીનામ્ ।

નિમિત્તસ્યેતિ ધર્મસ્ય ।
તદ્વશાદેવ હિ પ્રકૃતગતત્વેનાપ્રકૃતોપનિબન્ધઃ ।
હેતુસ્વરૂપફલલક્ષણમેવાસ્યા ભેદત્રયં જીવિતભૂતમિતિ તદેવ વિશ્રાન્તિધામતયા પશ્ચાદુદ્દિષ્ટમ્ ।
જાત્યાદિભેદગણનં પુનરવૈચિત્ર્યાવહમપિ ચિરન્તનાનુરોધાત્કૃતમ્ ।
અત એવ ગ્રન્થકૃતા પ્રાતિપદ્યેન નોદાહૃતમ્ ।
અસ્માભિશ્ચ નોદાહરિષ્યતે ।
એષેતિ ।
સમનન્તરોક્તા ।
તત્રાપીતિ ।
સત્યામપિ સમનન્તરોદ્દષ્ટાયાં ભેદગણમાયામ્ ।
પ્રાયઃશબ્દેન ચ હેતુફલયોઃ કુત્રાપિ સંભવો ઽસ્તીતિ દર્શિતમ્ ।
અત એવાલઙ્કારાનુસારિણ્યાં ગ્રન્થકૃતાનયોરપિ સંભવો દર્શિતઃ ।
તદેવં દ્રવ્યસ્ય હેતુફલયોઃ સંભવે પ્રાગુક્તૈવ સંખ્યા જ્યાયસી ।
અન્યથા ત્વેતદ્ભેદષોડશકત્યાભાવાદશીતિર્ભેદાઃ ।
અસ્યાશ્ચ વક્ષ્યમાણનીત્યા હેતુફલયોર્નિમિત્તાનુપાદાનાસંભવાચ્ચતુઃષષ્ટિરેવ ભેદાઃ સંભવન્તિ ।
એતાવન્ત ઇતિ ષણ્ણવતિઃ ।
અયં પ્રકાર ઇતિ ।
પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાલક્ષણઃ ।
પ્રાય ઇતિ ।
વાચ્યા યથા સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા લક્ષયેષુ પ્રચુરા તથેયં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
ન પુનરત્યન્તમેવાસ્યા અભાવો શ્ચાષ્ટચત્વાર્રિશદ્ભેદાઃ સંભવન્તિ ।
તદુક્તમલઙ્કારાનુસારિણ્યામ્-ઽપ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાભેદા અષ્ ચત્વારિંશત્ઽ ઇતિ ।
અર્થાશ્રયાપીતિ ।
અર્થાશ્રયસ્ય યદ્યપિ શબ્દહેતુકત્વં ન ક્વાપ્યુપયુક્તં તથાપિ શ્લિષ્ટશબ્દહેતુકત્વમસ્યાઃ ક્વચિદ્વૈચિત્ર્યમાવહતીત્યર્થઃ ।
ઉપમા ઉત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસ્યતીતિ સંબન્ધઃ ।
આનન્ત્યમિતિ બહુ પ્રકારત્વમ્ ।
રુઅસ્સ્_22।2:
સાપ્રતં ત્વિયં દિડ્વ્રાત્રેણોદાહ્નિયતે ।
તત્ર જાત્યુત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽસ વઃ પાયાદિન્દુર્નવબિસલતાકોટિકુટિલઃ- સ્મારારેર્યો મૂર્ધ્નિ જ્વલનકપિશો ભાતિ નિહિતઃ ।
સ્ત્રવન્મન્દાકિન્યાઃ પ્રતિદિવસસિક્તેન પયસા કપાલેનોન્મુક્તઃ સ્ફટિકધવલેનાઙ્કુર ઇવઽ ॥
અત્રાઙ્કુરશબ્દસ્ય જાતિશબ્દત્વાજ્જાતિરુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ક્રિયોત્પ્રેક્ષા યથા--
ઽલિમ્પતીવ તમોઙ્ગાનિ વર્ષતીવાઞ્જનં નભઃઽ ।
અત્ર લેપનવર્ષણક્રિયે તમોનભોગતત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યેતે ।
ઉત્તરાર્ધે તુ ઽઅસત્પુરુષસેવેવ દૃષ્ટિર્નિષ્ફલતાં ગતાઽ ॥
ઇત્યત્રોપમૈવ નોત્પ્રેક્ષા ।
ગુણોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽસૈષા સ્થલી યત્ર વિચિન્વતા ત્વાં ભ્રષ્ટં મયા નૂપુરમેકમુર્વ્યામ્ ।
અદૃશ્યત ત્વચ્ચરણારવિન્દવિશ્લેષદુઃખાદિવ બદ્ધમૌનમ્ઽ ॥

અત્ર દુખં ગુણઃ ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽપાતાલમેતન્નયનોત્સવેન વિલોક્ય શૂન્યં મૃગલાઞ્છનેન ।
ઇહાઙ્ગનાભિઃ સ્વમુખચ્છલેન કૃતામ્બરે ચન્દ્રમયીવ સૃષ્ટિઃઽ ॥
અત્ર ચન્દ્રસ્યૈકત્વાદ્ દ્રવ્યત્વમ્ ।
એતાનિ ભાવાભિમાને ઉદાહરણાનિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।2:
સાંપ્રતમિતિ પ્રાત્પાવસરમ્ ।
દિઙ્માત્રેણેતિ ।
અનેન જાત્યાદિભેદાનામનવક્લત્પિર્ધ્વનિતા ।
તમોગતત્વેનેતિ ।
તમોગતવ્યાપનાદિધર્મનિગરણેનેત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ તમસો ધર્મિણો ઽન્યધર્મધર્મિત્વં નિગીર્યાન્યધર્મધર્મિત્વમવસ્થાપિતમિત્યગ્ર એવ વક્ષ્યામઃ ।
દ્રવ્યોત્પ્રેક્ષેતિ ।
દ્રવ્યસ્ય સ્વરૂપેણોત્પ્રેક્ષણમ્ ।
તસ્યૈવ હિ હેતૂત્પ્રેક્ષા યથા -
ઽજયતિ શિશિરતાયાઃ કારણં સા હિમાદ્રે- સ્ત્રિપુરહરકિરીટાદાપતન્તી દ્યુસિન્ધુઃ ।
સતતસહનિવાસી ક્ષીરસિન્ધોઃ પ્રસૂતો- હિમકર ઇવ હેતુઃ શ્વૈત્યશૈત્યસ્ય યસ્યાઃઽ ॥
અત્રેન્દોર્દ્રષ્યસ્ય હેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષણમ્ ।
ફલોત્પ્રેક્ષા યથા -
ઽમધ્યેસલિલમાદિત્યસંમુખં ધૂલિધૂસરાઃ ।
કુમુદિન્યસ્તપસ્યન્તિ ચન્દ્રાયેવ દિને-દિનેઽ ॥
અત્ર ચાન્દ્રસ્ય દ્રવ્યત્વમ્ ।
એષામેવ ભાવાભિમાનોદાહરણત્વમતિદિશતિ-એતાનીત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્_22।3:
અભાવાભિમાને યથા-
ઽકપોલફલકાવસ્યાઃ કષ્ટં ભૂત્વા તથાવિધૌ ।
અપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમીદૃક્ષાં ક્ષમતાં ગતૌઽ ॥
અત્રાપશ્યન્તાવિતિ ક્રિયાયા અભાવાભિમાનઃ ।
એવં જાત્યાદાવપ્યૂદ્યમ્ ।
ગુણસ્ય નિમિત્તત્વં યથા-
ઽનવબિસલતાકોટિકુટિલઃઽ ઇત્યત્રોદાહૃતે કુટિલત્વસ્ય ।
ક્રિયાયા યથા- ર્ઽઇદૃક્ષાં ક્ષામતાં ગતૌઽ ઇત્યત્ર ક્ષામતાગમનસ્ય ।
નિમિત્તોપાદાનસ્યૈતે ઉદાહરણે ।
અનુપાદાને ઽલિમ્પતીવ તમો ઽઙ્ગાનિઽ ઇત્યાદ્યુદાહરણમ્ ।
હેતૂત્પ્રેક્ષા યથા - ઽવિશ્લેષદુઃખાદિવ બદ્ધમૌનમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
સ્વારૂપોત્પ્રેક્ષા યથા - ઽકુબેરજુષ્ટાં દિશમુષ્ણરશ્મૌ ગન્તું પ્રવૃત્તે સમયં વિલઙ્ઘ્ય ।
દિગ્ દક્ષિણા ગન્ધવહં મુખેન વ્યલીકનિઃ શ્વાસમિવોત્સસર્જઽ ॥
ફલોત્પ્રેક્ષા યથા - ઽચોલસ્ય યદ્ભીતિપલાયિતસ્ય ભાલત્વચં કણ્ટકિનો વનાન્તાઃ ।
અદ્યાપિ કિં વાનુભવિષ્યતીતિ વ્યપાટયન્દ્રષ્ટુમિવાક્ષરાણિઽ ॥

એવં વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા ઉદાહરણદિગ્ દત્તા ।
પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષા યથા -
ઽમહિલાસહઃસભરિએ તુહ હિઅએ સુહઅ સા અસાઅન્તી ।
અણુદિણમણણ્ણઅમ્ભા અઙ્ગં તણુઅંપિ તણુએઇઽ ॥
(ઽમહિલાસહસ્રભરિતે તવ હૃદયે સુભગ સા અમાન્તી ।
અનુદિનમનન્યકર્મા અઙ્ગં તનકમપિ તનયતિઽ ॥) ॥
અત્ર-
અમાઅન્તીત્યવર્તમાનેવેતિ તનૂકરણહેતુત્વેનોત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
એવં ભેદાન્તરેષ્વપિ જ્ઞેયમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।3:
અભ્યૂહ્યમિતિ અભાવાભિમાનોદાહરણમ્ ।
નિમિત્તોપાદાનસ્યેતિ ।
કુટિલત્વસ્ય ક્ષામતાગમનસ્ય ચ સાક્ષાન્નિર્દેશાત્ ।
અનુપાદાન ઇતિ ।
તિરોધાયકત્વાદેર્નિમિત્તસ્ય ગમ્યમાનત્વાત્ ।
ભેદાન્તરેષ્વિતિ સ્વરૂપફલાદિકેષુ ।
જ્ઞેયમિતિ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
તત્ર સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા -
ઽમલઅસમીરસમાગમસંતોસપણિચ્ચારાભિસવ્વત્તો ।
વિધ્યાઇહ ચલકિસલજકરાહિ સાહાહિ મહુલચ્છ્રીઽ ॥
(ઽમલયસમીર - સમાગમ -સંતોષ -પાટચ્ચરાભિઃ સર્વત્ર ।
વિવ્યાહરતિ ચલકિસલકરાભિઃ શાખામિર્મધુલક્ષ્મીઃઽ) ॥
અત્ર મધુલક્ષ્મીગતત્વેન ચલકિસલયકરત્વાદિ નિગીર્ય વ્યાહરણક્રિયા સ્વરૂપેનોત્પ્રેક્ષિતા ।
તદૌન્મુખ્યોત્પાદકત્વાદિ ચ નિમિત્તમનુપાત્તમ્ ।
યત્પુનરુદ્દેશે પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયાં નિમિત્તાનુપાદાનં ન સંભવતીત્યુક્તં તત્ર પ્રાયસ્તસ્યાઃ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષણસ્યાસંભવો નિમિત્તમ્ ।
ગ્રન્થકૃતો હિ પ્રતીયમાનોપ્રેક્ષા હેતુફલરૂપૈવ ભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
હેતુફલોત્પ્રેક્ષણયોશ્ચવક્ષ્યમાણનીત્યા નિમિત્તાનુપાદાનં ન સંભવતીત્યાશયેનૈતદુક્તમ્ ।
તેન પ્રતીયમાનાપિ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા નિમિત્તોપાદાનાનુપાદાનાભ્યામેવ ભવતિ ।
તત્ર નિમિત્તાનુપાદાને ઉદાહૃતા ।
ઉપાદાને તુ યથા -
ઽપ્રસારિ સર્વતો વિશ્વં તિરોદધદિદં તમઃ ।
સર્વાઙ્ગં લિમ્પતિ જનં સાન્દ્રૈરમૃતકૂર્ચકૈઃઽ ॥
અત્ર પ્રસારિત્વાદિ નિગીર્ય તમાગતત્વેન લેપનક્રિયા સ્વરૂપેણેત્પ્રેક્ષિતા તિરોધાયકત્વાદિ ચ નિમિત્તમ્ ।
ઽતુરીયો હ્યેષ મેધ્યો ઽગ્નિરામ્નાયઃ પઞ્ચમો ઽપિ વા ।
અપિ વા જઙ્ગમં તીર્ધં ધર્મો વા મૂર્તિસંચરઃઽ ॥
ઇત્યાદૌ તુ વામનતમતે વિશેષોક્તિઃ-ઽભૂતલકાર્તિકેયઃઽઇતિવત્ ।
ગ્રન્થકૃન્મતે તુ દૃઢારોપં રૂપકમ્ ।
યદ્વક્ષતિ-યા ત્વેકહાનિકલ્પનાયાં સામ્યદાઢર્થં વિશેષોક્તિરિતિ વિશેષોક્તિર્લક્ષિતા સાસ્મદ્દર્શને રૂપકભેદ એવેતિ ।
અત એવાત્ર તત્સામગ્રબભાવાદુત્પ્રેક્ષોદાહરણત્વં ન વાચ્યમ્ ।
એવમ્ ઽઅપરઃ પાકશાસનો રાજાઽ ઇત્યત્રાપિ દૃઢારોપમેવ રૂપકમ્ ।

એતચ્ચાલઙ્કારાનુસારિણ્યામુત્પ્રેક્ષાવિચારે ગ્રન્થકૃતૈવ દર્શિતમ્ ।
ફલોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽગિજ્જન્તે મઙ્ગલગાહિઆહિ વરગોત્તકરણ્ણએ ।
સોત્તં વિણિગ્ગઓ ઉઐ હાએન્તબહુઆહિ રોમઙ્ક્ષોઽ ॥
(ઽગૃહ્યન્તે મઙ્ગલગ્રાહિકાભિર્વરગોત્રદત્તકર્ણાયાઃ ।
શ્રોતું વિનિર્ગતઃ પશ્યત ભવિષ્યદ્વધ્વા હિ રોમાઞ્ચઃઽ) ॥
અત્ર શ્રોતુમિવેતિ ફલમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
રુઅસ્સ્_22।4:
શ્લિષ્ટશબ્દહેતુર્યથા - ઽઅનન્યસામાન્યતયા પ્રસિદ્ધસ્ત્તયાગીતિ ગીતો જગતીતલે યઃ ।
અભૂદહંપૂર્વિકયા ગતાનામતીવ ભૂમિઃ સ્મરમાર્ગણાનામ્ઽ ॥
અત્ર ધર્મવિષયે માર્ગણશબ્દઃ શ્લિષ્ટઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।4:
શ્લિષ્ટ ઇત્યથિશરવાચકત્વાત્ ।
રુઅસ્સ્_22।5:
ઉપમોપક્રમોત્પ્રેક્ષા યથા - ઽકસ્તૂરીતિલકન્તિ ભાલફલકે દેવ્યા મુખામ્ભોરુહે રોલમ્બન્તિ તમાલબાલમુકુલોત્તંસન્તિ મૌલાવપિ ।
યાઃ કર્ણે વિકચોત્પલન્તિ કુચયોરઙ્કે ચ કાલાગુરુ- સ્થાસન્તિ પ્રથયન્તુ તાસ્તવ શિવં શ્રીકણ્ઠકણ્ઠત્વિશષઃઽ ॥
અત્ર યદ્યપિ ઽસર્વપ્રાતિપદિકેભ્યઃ ક્કિપ્ઽ ઇત્યુપમાનાત્ક્કિબ્વિધાવામુખે ઉપમાપ્રતીતિસ્તથાપ્યુપમાનસ્ય પ્રકૃતે સંભવૌચિત્યાત્સંભાવનોત્થને ઉત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસાનમ્ ।
યથા વા વિરહવણંને ઽકેયૂરાયિતમઙ્ગદૈઃઽ ઇત્યાદૌ ।
એષાપિ સમસ્તોપમાપ્રતીપાદકવિષયે ઽપિ હર્ષચરિતવાર્તિતે સાહિત્યમીમાંસાયાં ચ તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુદાહૃતા, ઇહ તુ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન પ્રપઞ્ચિતા ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।5:
આમુખ ઇતિ ન પુનઃ પર્યવસાને ।
ઉપમાપ્રતીતિરિતિ ।
તદર્થમેવ ક્વિપઃ પ્રવૃત્તેઃ ।
અત એવાત્ર વાચકાભાવાન્નોત્પ્રેક્ષાત્વમિતિ ન વાચ્યમ્ ।
નહિ વાચકસંભવાસંભવાસંભવમાત્રમેવાલઙ્કારાણાં ભાવાભાવપ્રયોજકમ્ ।
એવં હિ વ્યાજસ્તુતૌ નિન્દાદેર્વાચ્યત્વે ઽપ્યવાચ્યસ્ય સ્તુત્યાદેઃ પ્રતીતિરલઙ્કારત્વપર્યવસાયિની ન સ્યાત્ ।
તસ્માદ્વાક્યાર્થ એવ પ્રરુઢો ઽલઙ્કારાણાં સ્વરૂપપ્રતિષ્ટાપકં પ્રમાણમ્ ।
વાક્યાર્થસ્ય ચ પદાર્થાન્વયવેલાતો ઽન્યૈવ પ્રતિપત્તિઃ ।
સંભવૌચિત્યાદિતિ ।
કસ્તૂરીતિલકાદેર્વિષયિણો ભાલફલકાદૌ સંભવે યથૌચિત્યં ન તથાકણ્ઠત્વિડાદેર્વિષયસ્યેત્યર્થઃ ।
અત એવાત્રોપમાયાઃ પ્રકૃતસ્યાપ્રકૃતકસ્તૂરીલિલકાદિરૂપતયા પરિણામાત્પરિણામગર્ભત્વં યદન્યૈરુક્તં તત્તેષાં પરિણામસ્વરૂપાનભિજ્ઞાત્વમ્ ।
ન ઔચિત્યમેવ તસ્ય સ્વરૂપં કિં તુ યથોક્તં પ્રકૃતોપયોગિત્વમ્ ।
ઔચિત્યં ચ નોત્પ્રેક્ષાયાં વિરુદ્ધમ્ ।
તસ્ય સર્વત્રૈવ ભાવાત્ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસાનમિતિ ।
કણ્ઠત્વિષામેવ કસ્તૂરીતિલકત્વાદિપ્રતીતેર્વિષયિણો વિષયનિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તેઃ સાદૃશ્યાવગમાભાવાત્ ।
સાદૃશ્યં ઝુભયનિષ્ટમ્ ।
ન ચાત્ર પ્રકૃતાપ્રકૃતયોઃ સંલ્પધિતયા પ્રતીતિઃ ।
યથા વેત્યનેનાસ્યા લક્ષ્યે પ્રાચુર્યં દર્શિતમ્ ।
સમસ્તોપમાપ્રતિપાદકવિષયે દૃશ્યમાના ।

સા તુ યથા-
ઽસ દણ્ડપાદો ભવદણ્ડપાદમુત્ખણ્ડયન્રક્ષતુ ચણ્ડીકાયાઃ ।
યસ્યેન્દુલેખા પુરતઃ સ્ફુરન્તી ત્રુટ્યત્તુલકોટિતુલામુપૈતિઽ ॥
અત્ર સત્યપિ તુલાશબ્દે ચન્દ્રલેખાયા એવ તુલાકોટિત્વપ્રતીતેરુત્પ્રેક્ષાત્વમ્ ।
રુઅસ્સ્_22।6:
સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષા યથા-
ઽગતાસુ તીરં તિમિઘટ્ટનેન સસંભ્રમં પૌરવિલાસિનીષુ ।
યત્રોલ્લસત્ફેનતતિચ્છલેન મુક્તાટ્ટહાસેવ વિભાતિ સિપ્રાઽ ॥
અત્રેવશબ્દમાહાત્મ્યાત્સંભાવનં છલશબ્દપ્રયોગાચ્ચાપહ્નવો ગમ્યતે ।
એવં છદ્માદિશબ્દપ્રયોગે ઽપિ જ્ઞેયમ્ ।
ઽઅપર ઇવ પાકશાસનઃઽ ઇત્યાદાવપરશબ્દાપ્રયોગે ઉપમૈવેયમ્ ।
તત્પ્રયોગે તુ પ્રકૃતસ્ય રાજ્ઞઃ પાકશાસનત્વપ્રતીતાવધ્યવસાયસંભાવાદિવશબ્દેન ચ તસ્ય સાધ્યત્વપ્રતીતેરુત્પ્રેક્ષૈવેયમ્ ।
ઇવશબાદાપ્રયોગે સિદ્ધત્વાદધ્યવસાયસ્યાતિશયોક્તિઃ ।
ઇવાપરશબ્દયોરપ્રયોગે તુ રૂપકમ્ ।
તદેવં પ્રકારવૈચિત્ર્યેણાવસ્થિતાયા ઉત્પ્રેક્ષાયા હેતૂત્પ્રેક્ષાયાં યસ્ય પ્રકૃતસંબન્ધિનો ધર્મસ્ય હેતુરુત્પ્રેક્ષતે સ ધર્મો ઽધ્યવસાયવશાદભિન્ન ઉત્પ્રેક્ષાયાં નિમિત્તત્વેનાશ્રીયતે ।
સ ચ વાચ્ય એવ નિયમેન ભવતિ ।
અન્યથા કં પ્રતિ હેતુઃ સ્યાત્ ।
યથા-ઽઅપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમ્ઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર કપોલયોઃ પ્રકૃતયોઃ સંબન્ધિત્વેનોપાત્તસ્ય ક્ષામતાગમનસ્ય હેતુરદર્શનમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
હેતુફલં ચ ક્ષામતાગમનં તત્ર નિમિત્તમ્ ।
એવમ્ ઽઅદૃશ્યત ત્વચ્ચરણારવિન્દવિશ્લેષદુઃખાદિવ બદ્ધમૌનમ્ઽઇત્યત્ર નૂપુરગતસ્ય મૌનિત્વસ્ય હેતુર્દુઃખિત્વમ્ ।
તદુત્પ્રેક્ષણે મૌનિત્વમેવ નિમિત્તં જ્ઞેયમ્ ।
એવં સર્વત્ર ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।6:
છદ્મશબ્દપ્રયોગેણ યથા -
ઽસ્વેદોદબિન્દુસંદોહચ્છ્રદમના તવ રાજતે ।
સ્મરેણાવૈમ્યનર્ઘાપિ દત્તાર્ઘેવ કુચસ્થલીઽ ॥
અસ્યાશ્ચ તત્તચ્છ્રબ્દપ્રયોગાપ્રયોગાભ્યાં પ્રતીતિભેદાદલઙ્કારૈઃ સહ વિભાગં દર્શિયિતુમાહ-અપર ઇત્યાદિ ।
તત્પ્રયોગ ઇત્યપરશબ્દપ્રયોગે ।
ઇવશબ્દસ્ય સંભાવનાદ્યોતકસ્યાપ્રયોગાત્ સિદ્ધત્વમ્ ।
અત એવ ચાત્ર વિષયસ્યાનુપાદાનમેવ ।
તદુપાદાને હિ દૃઢારોપં રૂપકમિતિ સમનન્તરમેવોક્તમ્ ।
અન્યત્ર પુનઃ સર્વત્ર વિષયોપાદાનમેવ ન્યાય્યમ્ ।
તદિત્થં ભેદવૈચિત્ર્યેણાવસ્થિતાયા ઉત્પ્રેક્ષાયા હેતુસ્વરૂપફલાનાં યથાસંભવંસ્વરૂપં દર્શયતિ-તદેવમિત્યાદિના ।
સ ધર્મ ઇતિ યં પ્રત્યેવ હેતુરુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
અધ્યવસાયવશાદિતિ ભેદે ઽપ્યભેદાશ્રયણાત્ ।
અભિન્ન ઇત્યપ્રકૃતસંબન્ધિના ધર્મેણ ।
સ ઇતિ નિમિત્તત્વેનાશ્રિતો ધર્મઃ ।
નિયમેનેતિ ।
અવાચ્યઃ પુનર્ન કદાચિદ્ભવતીત્યર્થઃ ।

અન્યથેતિ અવાચ્યત્વે ।
કં પ્રતિહેતુરિતિ ।
તસ્યૈવ ફલરૂપત્વાત્ ।
નહિ ય પ્રત્યેવ હેતુરુત્પ્રેક્ષ્યતે તસ્યૈવાવાચ્યત્વં યુક્તમ્ ।
સાધ્યમન્તરેણ સાધનસ્ય નિર્વિષયત્વાપત્તેઃ ।
યદિ ચાસ્ય નિમિત્તમાત્રત્વમેવ સ્યાતદ્વાચ્યત્વમવાચ્યત્વ સ્યાત્ ।
એવમેક એવ ધર્મો હેતોરુત્પ્રેક્ષ્યમાણસ્ય નિમિત્તં ફલઞ્ચેતિ સિદ્ધમ્ ।
એતદેવ દર્શયતિ-અપશ્યન્તાવિત્યાદિના ।
તત્રેતિહેતૂત્પ્રેક્ષણે ।
નિમિત્તમિતિ તદ્વિનોત્પ્રેક્ષણસ્યાનિષ્પત્તેઃ ।
દ્વિવિધમત્ર ક્ષામતાગમન તપોજનિતમદર્શનજનિતં ચ ।
તયોરધ્યવસાયવશાદભિન્નત્વેનાશ્રયણમ્ ।
અતશ્ચ હેતોરેક એવ ધર્મો નિમિત્તં ફલં ચ ।
વસ્તુતસ્તુ તપોજનિતસ્ય નિમિત્તત્વમન્યસ્ય તુ હેતુફલરૂપત્વમ્ ।
અત એવ નેતરેતરાશ્રયદોષઃ ।
દ્વયોરપિ ભિન્નત્વાત્ ।
મૌનિત્વમેવેતિ ।
ન પુનરન્યત્કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ નિશ્ચલત્વાદિજનિતસ્ય દુઃખજનિતસ્ય ચ મૌનિત્વસ્યાભેદેનાશ્રયણમ્ ।
સર્વત્રેત્યનેન સમસ્તલક્ષ્યાવિરુદ્ધત્વ હેતૂત્પ્રેક્ષાસ્વરૂપકથનસ્યોક્તમ્ ।
એવં હેતૂત્પ્રેક્ષાયા યથાસંભવં સ્વરૂપં પ્રદર્શ્ય સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયા અપિ દર્શિયતિ-સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયાભિમિત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્_22।7:
સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયાં યત્ર ધર્મી ધર્મ્યન્તરગતત્વેનોત્પેક્ષ્યતે તત્રાપિ નિમિત્તભૂતો ધર્મઃ ક્કચિન્નિર્દિશ્યતે ।
યથા-ઽસ વઃ પાયાદુન્દુઃઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર કુટુલત્વાદિ નિર્દિષ્ટમેવ ।
ઽવેલેવ રાગસાગરસ્યઽ ઇત્યાદૌ સંક્ષોભકારિત્વાદિ ગમ્યમાનમ્ ।
યત્ર ચ ધર્મ એવ ધર્મિગતત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યતે તત્રાપિ નિમિત્તસ્યોપાદાનાનુપાદાનાભ્યમ્ ।
ઉપાદાને યથા-
ઽપ્રાપ્યાભિષેકમેતસ્મિન્પ્રતિષ્ઠાસતિ દ્વિષામ્ ।
ચકમ્પે લોપ્યમાનજ્ઞા ભયવિહ્વવલિતેવ ભૂઃઽ ॥
અત્ર ભૂગતત્વેન ભયવિહ્વલિતત્વાખ્યધર્મોત્પ્રેક્ષાયાં કમ્પાદિનિમિત્તમુપાત્તમ ।
અનુપાદાને યથા-ઽલિપ્મતીવ તમો ઽઙ્ગાનિઽ ઇત્યાદૌ ।
અત્ર તમોતતત્વેન લેપનક્રિયાકર્તૃત્વોપેક્ષાયાં વ્યાપનાદિ નિમિત્તં ગમ્યમાનમ્ ।
વ્યાપનાદૌ તૂત્પ્રેક્ષાવિષયે નિમિત્તમન્યદન્વેષ્યં સ્યાત્ ।
ન ચ વિષયસ્ય ગમ્યમાનત્વં યુક્તમ્ ।
તસ્યોત્પ્રેક્ષિતાધારત્વેન પ્રસ્તુતસ્યાભિધાતુમુચિતત્વાત્ ।
તસ્માદ્ યથોક્તમેવ સાધુ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।7:
યદ્યપ્યુદ્દેશત એવૈતત્સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયાં નિમિત્તોપાદાનત્વાનુપાદાનત્વમવગમ્યતે તથાપિ હેતૂત્પ્રેક્ષાયાં યથા નિમિત્તોપાદાનમેવ સંભવતિ તથાત્રાપિ ન સંભાષ્યમિત્યાશયેન પુનરિહૈતદુક્તમ્ ।
યદા ચાત્ર ધર્મો ધર્મ્યન્તરગતત્વેનોત્પ્રેક્ષ્યતે તદા તત્ર નિમિત્તસ્ય કીદૃગ્રપત્વં ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ-યત્રેત્યાદિ ।

ધર્મ એવેતિ ।
ન પુનર્ધર્મી ધર્મિગતત્વેનેતિ ।
ધર્મિભિત્તિતયેત્યર્થઃ ।
અત્ર હિ ધર્મિણો ઽન્યધર્મધર્મિત્વં નિગીર્યાન્તધર્મધર્મિત્વમવસ્થાપ્યતે ।
અત એવાત્ર ધર્મીભિત્તિભૂતતયા વિષયઃ ।
ધર્મિણં વિના કેવલસ્યૈવ ધર્મસ્યવ્યવસ્થાપયિતુમશક્યત્વાદ્વથવસ્યાપ્યમાનત્વે વા ધર્મિત્વમેવ સ્યાત્ ।
વસ્તુતસ્તુ ધર્મં એવોત્પ્રેક્ષાવિષયઃ ।
યન્નિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તિર્વિષયિણો ઽવસીયતે ।
સ ચ નિગીર્યમાણોધર્મઃ ક્વચિદુપાત્તો ભવતિ ક્વચિચ્ચાનુપાત્તઃ ।
ઽપ્રાપ્યાભિષેકમ્ઽ ઇત્યાદાવન્યે હેતૂત્પ્રેક્ષાત્વં-મન્યન્તે ઇત્યુદાહરણાન્તરેણોદાહ્રિયતે -
ઽનવરોસદલિઅ-ઘણનિરવલંબ-સંઘડિઅ-તડિકડપ્યવ્વ ।
નરહરિણો જઐ કડારકેસરે કન્ધરાબન્ધોઽ ॥
(ઽનરરોષદલિત-ઘનનિરવલબ્મ-સંઘટિત-તડિત્કટપ્રઃ ।
નરહરેર્જયતિ કડારકેસરઃ કન્ધરાબન્ધઃઽ) ॥
અત્ર કન્ધરાબન્ધધર્મિણિ સકેસરત્વં નિગીર્ય સતડિત્કટપ્રત્વમુત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
કડારત્વં ચ નિમિત્તમુપાત્તમ્ ।
નિગીર્યમાણશ્ચ ધર્મો ધર્મિગતત્વેનોપાત્તઃ ।
લેપનક્રિયાકર્તૃત્વોત્પ્રેક્ષાયામિતિ,અર્થાદાશઙ્કિતાયામ્ ।
એવં હિ તમોલેપનમિવેતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચાત્ર તથેત્યાશઙ્ક્યાહ-વ્યાપનાદાવિત્યાદિ ।
નિમિત્તમન્યદિતિ તિરોધાયકત્વાદિ ।
તેન તમસિ ધર્મિણિવ્યાપનાદ્વિધર્મં નિગીર્ય લેપનક્રિયાકર્તૃત્વરૂપો ધર્મં ઉત્પ્રેક્ષિત ઇત્યર્થઃ ।
યદાહ શ્રીમમ્મટઃ-
ઽવ્યાપનાદિ લેપનાદિરૂપતયા સંભાવિતમ્ઽ ઇતિ ।
યત્ર ચ ધર્માન્તરનિગરણેન ધર્મ એવ ધર્મિભિત્તિતયોત્પ્રેક્ષ્યતે તત્ર ભિત્તિભૂતત્વાદ્વિષયરૂપસ્ય ધર્મિણઃ સમનન્તરોક્તનીત્ત્યા ગમ્યમાનત્ત્વં ન યુજ્યમ્ ઇત્યાહ-ન ચેત્યાદિ ।
વિષયસ્યેતિ ।
નિગીર્યમાણોત્પ્રેક્ષ્યમાણયોર્ધર્મયોભિત્તિભૂતસ્ય ધર્મિણ ઇત્યર્થઃ ।
ન તુ નિગીર્યમાણસ્યેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તસ્ય હ્યુપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં દ્વૈવિધ્યં ભવતીતિ સમનન્તરમેવોક્તમ્ ।
તચ્ચોદાહૃતમ્ ।
યથા વા -
ઽયત્પુણ્ડરીક ઇવ પાવણ એવ વેન્દાવિન્દીવરદ્વયમિવોદિતમેકનાલમ્ ।
તત્પહ્મરાગનિધિમૂલમિવાધિગમ્ય સમ્યગ્જિતં નયનયોર્મમ ભાગ્યશક્ત્યાઽ ॥
અત્ર મુખાદીનામુત્પ્રેક્ષાવિષયાણામનુપાદાનાદ્ગમ્યમાનત્વમ્ ।
તસ્યેતિ ધર્મિરૂપસ્ય વિષયસ્ય ।
ઉત્પ્રેક્ષિતાધારત્વેનેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષિતાધારત્વેનેતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષિતસ્ય લેપનાર્ધર્મસ્ય વ્યાપનાદિધર્મનિગરણેનોત્પ્રેક્ષાવિષયીકૃતસ્યાધારત્વેન ભિત્તિભૂતયેત્યર્થઃ ।
ધર્મિણમન્તરેણ ધર્મસ્યાવિશ્રાન્તેઃ ।
પ્રસ્તુતસ્યેતિ ।

અવશ્યાભિધેયસ્યેત્યર્થઃ ।
એવં હેતુફલોત્પ્રેક્ષયોરપિ ધર્મિગતત્વેનૈવાન્યધર્મહેતુકત્વં નિગીર્યાન્યધર્મહેતુત્વમન્યધર્મફલત્વં ચાધ્યવસીયતે ।
અતશ્ચ સ ધર્મી વાચ્ય એવ ભવતિ ।
યથોક્તોપપત્તેઃ ।
નિગીર્યમાણઃ પુનર્ધર્મ એવોપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં દ્વિધા ।
તત્તુ યથા- એષા સ્થલીત્યાદિ ।
અત્ર નૂપુરસ્ય ધર્મિણો બદ્ધમૌનત્વે નિશ્ચલત્વાદિ ધર્મહેતુકત્વં નિગીર્યમાણશ્ચાનુપાત્તો ધર્મઃ ।
ઉપાત્તસ્તુ યથા -
ઽમૃણાલસૂત્રં નિજવલ્લભાયાઃ સમુત્સુકશ્ચાટુષુ ચક્રવાકઃ ।
અન્યોન્યવિશ્લેષણયન્ત્રસૂત્રભ્રાન્ત્યેવ ચઞઅચુસ્થિતમાચકર્ષઽ ॥
અત્ર ચક્રવાકસ્યાવર્ષણે ચાટુસમુત્સુકહેતુત્વં નિગીર્યં ભ્રાન્તિહેતુત્વમધ્યવસિતમ્ ।
નિગીર્યમાણશ્ચ ધર્મ ઉપાત્તઃ ।
અનુપાત્તસ્તુ યથા -
ઽકુમુદિન્યઃ પ્રમોદિન્યસ્તદાનીમુદમીમિલન્ ।
નલિન્યા ભર્તૃવિરહાન્મ્લાનિમાનમિવેક્ષિતુમ્ઽ ॥
અત્ર કુમુદિનીનામુન્મીલને ચન્દ્રોદયહેતુકત્વં નિગીર્ય દર્શનં ફલત્વેનોત્પ્રેક્ષિતમ્ ।
નિગીર્યમાણશ્ચ ધર્મો ઽનુપાત્તઃ ।
તદેવં હેતુસ્વરૂપયોર્યથાસંભવં સ્વરૂપં દર્શયિત્વા ફલોત્પ્રેક્ષાયા અપિ દર્શયતિફલોત્પ્રેક્ષાયામિત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્_22।8:
ફલોત્પ્રેક્ષાયાં યદેવ તસ્ય કારણં તદેવ નિમિત્તમ્ ।
તસ્યાનુપાદાને કસ્ય તત્ફલત્વેનોક્તં સ્યાત્ ।
તસ્માત્તત્ર તસ્ય નિમિત્તસ્યોપાદાનમેવ ન પ્રકારાન્તરમ્ ।
યથા--
ઽરથસ્થિતાનાં પરિવર્તનાય પુરાતનાનામિવ વાહનાનામ્ઽ ।
ઉત્પત્તિભૂમૌ તુરગાત્તમાનાં દિશિ પ્રતસ્થે રવિરુત્તરસ્યામ્ઽ ॥
અત્રાશ્વપરિવર્તનસ્ય ફલસ્યોત્તરદિગ્ગમનં કારણમેવ નિમિત્તમુપાત્તમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।8:
તસ્યેતિ ફલસ્ય ।
એવચ્ચ હેતૂત્પ્રેક્ષઘાવિચારગ્રન્થવિવૃતેરવગતાર્થમિતિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન પુનરાયસ્યતે ।
તદેવં ગ્રન્થકૃદાત્મનઃ શ્લાઘાં કટાક્ષયન્નેતદુપસંહરતિ ।
રુઅસ્સ્_22।9:
તદસાવુત્પ્રેક્ષાયાઃ કક્ષ્યાવિભાગઃ પ્રચુરતયા સ્થિતો ઽપિ લક્ષ્યે દુરવધારત્વાદિહ ન પ્રપઞ્ચિતઃ ।
તસ્યાશ્ચેવાદિશબ્દવન્મન્યેશબ્દો ઽપિ પ્રતિપાદકઃ ।
કિં તૂત્પ્રેક્ષાસામગ્રથભાવે મન્યેશબ્દપ્રયોગો વિતર્કમેવ પ્રતિપાદયતિ ।
યથોદાહૃતં પ્રાક્ ઽઅહં ત્વિન્દું મન્યે ત્વદરિવિરહઽ ઇત્યાદિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22।9:
તદસાવિત્યાદિ ।
અસ્યાશ્ચ વાચકવ્યવસ્થાં દર્શયતિ-તસ્યાશ્ચેત્યાદિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયામગ્રથભાવ ઇતિ સંભાવનાપ્રત્યયાત્મકત્વાભાવાત્ ।
પ્રાગિતિ,અપહ્ણુતૌ ।

એવનિવશબ્દો ઽપિ ક્વચિદ્વિતર્કમેવ પ્રતિપાદયતિ ।
યથા -
ઽવૃત્તાનુપૂર્વે ચ ન ચાતિદીર્ઘે જડ્ઘે શુમે સૃષ્ટવતસ્તદીયે ।
શેષાઙ્ગનિર્માણવિધૌ વિધાતુર્લાવણ્ય ઉત્પાદ્ય ઇવાસ યત્નઃઽ ॥
ઇયં ચ ભેદે ઽભેદ ઇત્યાદ્યતિશયોક્તિભેદમય્યપિ દૃશ્યતે ।
તત્ર ભેદે ઽભેદો યથા- પૃથ્વીરાજવિજયે --
ઽગૃહ્ણદ્ભિઃ પરયા ભક્ત્યા બાણલિઙ્ગપરમ્પરાઃ ।
અનર્મદેવ યત્સૈન્યૈર્નિરમીયત નર્મદાઽ ॥
અત્ર નર્મદાયા અભેદે ઽપિ ભેદઃ ।
સંબન્ધે ઽસંબન્ધો યથા --
ઽઅદ્વૈતં તદ્ભવતુ ભવતાં સંવિદદ્વૈતપુષ્ટ્યૈ માભૃત્પુત્રીપરિવૃઢરમાકાન્તદેહદ્વયસ્ય ।
યત્રાકાર્ષ્ણ્યં નિજ ઇવ વિદન્દક્ષિણાર્ધપ્રભાભિર્દેહે ઽન્યેષામપિ પુરરિપુઃ કાર્ષ્ણ્યમન્તઃ પ્રમાર્ષ્ટિઽ ॥
અત્ર કાર્ષ્ણ્યસંબન્ધે ઽપ્યસંબન્ધઃ ।
અસંબન્ધે સંબન્ધો યથા -
ઽક્ષીરક્ષાલિતચન્દ્રેવ નીલિધૌતામ્બરેવ ચ ।
ટઙ્કોલ્લિખિતસૂર્યેવ વસન્તક્ષીરજૃમ્ભતઽ ॥
અત્ર ક્ષીરઘક્ષાલિતત્વાદ્યસંબન્ધે ઽપિ સંબન્ધઃ ।
કાર્યકારણયોસ્તુલ્યકાલત્વે યથા-
ઽયશસેવ સહોદ્ભૂતઃ શ્રિયેન સહ વર્ધિતઃ ।
તેજસેવ સહોદ્ભૂતસ્ત્યાગેનેવ સહોત્થિતઃઽ ॥
પૌર્વાપર્યવિપર્યયે યથા -
ઽશરાઃ પુરસ્તાદિવ નિષ્પતન્તિ કોદણ્ડમારોપયતીવ પશ્ચાત્ ।
અન્વક્પ્રહારા ઇવ સંઘટન્તે પ્રાણાન્દ્વિષઃ પૂર્વમિવ ત્યજન્તિઽ ॥
કાર્યકારણયોર્વિપર્યયે ઽપીયં દૃશ્યતે યથા -
ઽસેયં સંતતવર્વમાનભગવદ્વાણાર્યનૈકાગ્રતાવ્યગ્રોપાન્તલતાવિમુક્તકુસુમા ચન્દ્રપ્રસૂતિર્નદી ।
યસ્યાઃ પાણ્ડુરપુણ્ડરોકપટલવ્યાજેન તીરદ્વયે શશ્ચત્પાર્વણચન્દ્રમણ્ડલશતાનીવ પ્રસૂતે જલમ્ઽ ॥
અત્ર નર્મદાતશ્ચન્દ્રસ્યોત્પત્તિતેઃ કાર્યકારણવિપર્યયઃ ।
ક્રમિકવિપર્યયેણાપીયં દૃશ્યતે યથા -
ઽઅખર્વગર્વસ્મિતદન્તુરેણ વિરાજમાનો ઽધરપલ્લવેન ।
સમુત્થિતઃ ક્ષીરવિપાણ્ડુરાણિ પીત્વેવ સદ્યો દ્વિષતાં યશાંસિઽ ॥
અત્ર સમુત્થાનાનન્તરભાવિનો યશઃ પાનસ્ય પૂર્વનિર્દ્દેશાત્ક્રમિકવિપર્યયઃ ।
અત્રૈવ ઽપિબન્નિવોચ્ચૈઃઽ ઇતિ પાઠે તુ ક્રમિકયોઃ સમકાલભાવિત્વમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 23:
એવમધ્યવસાયસ્ય સાધ્યતાયામુત્પ્રેક્ષાં નિર્ણીય સિદ્ધત્વે ઽતિશયોક્તિં લક્ષયતિ-
અધ્યવસિતપ્રાધાન્યે ત્વતિશયોક્તિઃ
અધ્યવસાને ત્રયં સંભવતિ- સ્વરૂપં વિષયો વિષયી ચ ।
વિષયસ્ય હિ વિષયિણાન્તર્નિગીર્ણત્વે ઽધ્યવસાયસ્ય સ્વરૂપોત્થાનમ્ ।
તત્ર સાધ્યત્વે સ્વરૂપપ્રાધાન્યમ્ ।
સિદ્ધત્વે ત્વધ્યવમિતપ્રાધાન્યમ્ ।
વિષયપ્રાધાન્યમધ્યવસાયે નૈવ સંભવતિ ।

અધ્યવસિતપ્રાધાન્યે ચાતિશયોક્તિઃ ।
અન્યાશ્ચ પઞ્ચપ્રકારાઃ ।
ભેદે ઽભેદઃ ।
અભેદે ભેદઃ ।
સંબન્ધે ઽસંબન્ધઃ ।
અસંબન્ધે સંબન્ધઃ ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસશ્ચ ।
રુઅસ્સ્ચ્_23:
એતદુપસંહરન્નન્યદવતારયતિ - એવમિત્યાદિ ।
તામેવ લક્ષયુતુમાહ-અધ્યવસિતેત્યાદિ ।
એતદેવ વ્યાખ્યાતુમધ્યવસાયસ્ય તાવદ્યથાસંભવં સ્વરૂપં દર્શયતિ-અધ્યવસાન ઇતિ ।
પરસ્પરનિષ્ઠત્વાનુપપત્તેરધ્યવસાયસ્ય કિં વિષયવિષયિભ્યામિત્યાશઙ્ક્યાહ-વિષયસ્ય હીત્યાદિ ।
વિષયવિષયિભ્યામન્તરેણાધ્યવસાય એવ ન ભવતીત્યર્થઃ ।
એષામેવ વિષયવિભાગં દર્શયતિ-તત્રેત્યાદિના ।
તત્રેતિ ત્રયનિર્ધારણે ।
સ્વરૂપપ્રાધાન્યમિતિ અધ્યવસાયપ્રાધાન્યમ્ ।
અધ્યવસિતપ્રાધાન્યમિતિ વિષયિપ્રાધાન્યમ્ ।
સાધ્યત્વં ચોપ્રેક્ષાયામેવ નિર્ણીતમ્ ।
નૈવ સંભવતીતિ-અધ્યવસાયસ્વરૂપાનુદયાત્ ।
તદેવં વિષયિણઃ પ્રાધાન્યવિવક્ષાયામલઙ્કારે ભવતીત્યાહ-અધ્યવસિતેત્યાદિ ।
ઉક્તં ચાન્યત્ર-
ઽઅધ્યવસાયસાધ્યત્વપ્રતીતાવિયમિષ્યતે ।
તત્સિદ્ધતાપ્રતીતૌ તુ ભવેદતિશયોક્તિધીઃઽ ॥
ઇતિ ॥
પઞ્ચેતિ ન્યૂનાધિકસંખ્યાનિરાસાર્થમ્ ।
અત એવ કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસત્ય ચતુર્થભેદાન્તર્ભાવો ન વાચ્યઃ ।
એવં હિ ભેદાન્તરાણામપિ તદન્તર્ભાવ એવ સ્યાત્ ।
અભેદાદ્યસંબન્ધે ઽપિ સંબન્ધોપનિબન્ધનાત્ ।
અથ ભવત્વેતદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઽઅત્ર ચ યદ્યપિ સર્વત્રભેદે ઽભેદાદૌ વસ્તુતો ।
આસબન્ધે સંબન્ધ એવ વર્ણયિતું શક્યતે તથાપ્યવાન્તરભેદવિવક્ષયાન્યૈર્લક્ષિતત્વાદ્વિવિક્તસ્યાસંબન્ધે સંબન્ધસ્ય દર્શિતત્વાચ્ચ વિભાગેનનિર્દેશઃ કૃતઃઽ ઇતિ ભવદ્ભિરેવોક્તત્વાત્ ।
તત્સમાનન્યાયત્વાત્કથમસ્યાપિ ચતુર્થભેદાન્તર્ભાવો ન્યાય્યઃ ।
અથ ઽયદિ કાર્યકારણયોઃ પૌર્વાપર્યવિધ્વંસાત્સમાનકાલતાદ્યભાવે ઽપિ તથોપનિબન્ધે પઞ્ચમો ઽત્ર પ્રકાર ઇષ્યતે તદ્દેશકાલયોઃ પદાર્થસંબન્ધે વિશેષાભાવાદ્ભિન્નદેશત્વાભાવે ઽપિ તથોપનિબન્ધે ષષ્ટો ઽપિ ભેદઃ પરિગણનીય ઇતિ નિર્વિષયત્વાદસંગતેરભાવઃ પ્રસજ્યતઽ ઇતિ ચેત્ ।
નૌતત્ ।
યસ્માદતિશયોક્તાવતિશયાખ્યપ્રયોજનપ્રતિપિપાદયિષયા વિષયનિગરણેન વિષયિપ્રાધાન્યં વિવક્ષિતમ્, અસગતૌ તુ વિરુદ્ધત્વપ્રત્યાયનાય કાર્યકારણયોભિન્નદેશત્વમિત્યુભવ્રાપ્યસ્તિ તાવન્નિર્વિવાદો લક્ષણભેદઃ ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસે ચ વલ્લભકર્તૃકસ્ય હૃદયાધિષ્ટાનસ્ય કારણસ્ય સ્મરકર્તૃકસ્ય ચ કાર્યસ્ય પૂર્વાપરીભાવં નિગીર્ય ઽત્વદ્દર્શનેનૈવ વિષયાન્તરવૈમુખ્યેન ત્વનભિલાષપરૈવ જાતેત્યતિશયપ્રયોજનપ્રતિપાદનાર્થમન્યથાત્વમધ્યવસિતમિત્યતિ શયોક્તિભેદત્વમેવાસ્ય ન્યાય્યં ન ત્વસંગતિભેદત્વમ્ ।
ઽ તત્ર હિ -
ઽબબન્ધ ધમ્મિલ્લમધીરદૃશ્ટેઃ ચમાનાયકશ્ચમ્પકમાલિકાભિઃ ।
ચિત્તેષુ મન્યુઃ સ્થિરતાં જગામ વિપક્ષસારઙ્ગવિલોચનાનામ્ઽ ॥

ઇત્યાદૌ ધમ્મિલ્લે બન્ધશ્ચિત્તેષુ ચ મન્યુસ્થૈર્યમિતિ કાર્યકારણયોર્ભિન્નદેશત્વમ્ ।
યત્રૈવ બન્ધસ્તત્રૈવ તત્કાર્યસ્ય સ્થૈર્યસ્યોપપત્તેર્વિરુદ્ધત્વપ્રત્યાયકમ્ ।
વિરોધસ્ય ચાત્રાભાસમાનત્વમ્ ।
ધમ્મિલ્લબન્ધમન્યુસ્થૈર્યયોર્વસ્તુતો ઽપિ કાયકારણભાવસદ્ભાવાખ્યસ્ય બાધકપ્રત્યયસ્યોલ્લાસાત્ ।
ન ચ બાધોદયે ઽપિ વિરોધાપ્રતીતિઃ ।
દ્વિચન્દ્રપ્રતીતિવદનુપપદ્યમાનતયા સ્ખલદ્ગતિત્વેન તત્પ્રતીતેરવસ્થાનાત્ ।
ન ચાતિશયોક્તૌ સ્ખલદ્ગતિત્વમ્ ।
નિશ્ચયસ્વભાવત્વાદસ્યા અનુપપદ્યમાનત્વશઙ્કાયા અપ્યભાવાત્ ।
નહિ કાર્યકારણયોઃ પૌર્વાપર્યવિધ્વંસ ઉપપદ્યત ઇત્યત્ર વિવક્ષિતં કિન્ત્વેવં ફલમેતદિતિ ।
અત એવાસંગતેરતિશયાક્તેશ્ચ સ્વરૂપભેદો ઽપીતિ કાર્યકારણયોઃ પૌર્વાપર્યવિધ્વંસેનાસંગતિર્ભિન્નદેશત્વમ્ ચાતિશયોક્તિરિતિ યથોક્તમેવ યુક્તમ્ ।
અત એવ ચ ઽપૌર્વાપર્યવિપર્યાસસમકાલસમુદ્ભવૌ ।
કાર્યકારણયોર્યૌ તૌ વિરોધાભાસપલ્લવૌઽ ॥
ઇત્યાદ્યપિ યદન્યૈરુક્તં તદયુક્તમેવેતિ ન ન્યૂનપ્રકારત્વમ્ ।
કેચિચ્ચ સર્વાલઙ્કારણામપ્યતિશયોક્તેરેવ પ્રભેદત્વાદસ્યા બહુપ્રકારતામાચક્ષતે ।
તથા હ્યુપમાયામપ્યસ્ત્યેતદ્ભેદત્વમ્ ।
ન્યૂનગુણસ્ય મુખાદેરધિકગુણેન ચન્દ્રાદિના સાભ્યે ઽતિશયાનતિપાતાત્,અતિશયં વિના ચ ગૌરિવ ગવય ઇત્યાદાવનલઙ્કારત્વાત્ ।
અતશ્ચાતિશયસ્યૈવ સર્વાલઙ્કારબીજભૂતત્વાત્ ઽએકૈવાતિશયોક્તિશ્ચ કાવ્યસ્યાલઙ્કૃતિર્મતાઽ ઇત્યુક્તમ્ ।
નૈતત્ ।
ઇહ હ્યતિશયસ્ય દ્વયી ગતિઃ યદયં કવિપ્રતિભાનિવર્તિતઃ સામાન્યાત્મા ભવતિ,ભેદે ઽપ્યભેદ ઇત્યેવમાદિરૂપો વિશેષાત્મા વા ।
તત્રાદ્યઃ સર્વૈરેવાલઙ્કારબીજતયાભ્યુપગતઃ ।
અન્યથા હિ ગૌરિવ ગવય ઇત્યાદાવલઙ્કારત્વં સ્યાત્ ।
તાવતા પુનરેતત્પ્રભેદત્વં સર્વાલઙ્કારાણાં ન યુક્તમ્ ।
તત્ત્વે હિ વિશેષોક્યુલ્લેખાદીનામપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વાલઙ્કારાણમપિ વિશેષોક્ત્યુલ્લેખરૂપત્વાત્ ।
અથ દ્વિતીયપક્ષાશ્રયેણૈતદુચ્યતે તદપ્યુક્તમ્ ।
અસ્યા હ્યધ્યવસિતપ્રાધાન્યં લક્ષણમ્ ।
તચ્ચાલઙ્કારાણાં ન સંભવતિ ।
તથાત્વાનવગમાત્ ।
અતશ્ચૈષામસંભવત્તત્સામાન્યત્વાત્કથં તદ્વિશેષત્વમિતિ બહુપ્રકારત્વમસ્યા નિરસ્તમ્ ।
રુઅસ્સ્_23।1:
તત્ર ભેદે ઽભેદો યથા--
ઽકમલમનભ્ભસિ કમલે ચ કુવલયે તાનિ કનકલતિકાયામ્ ।
સા ચ સુકુમારસુભગેત્યુત્પાતપરમ્પરા કેયમ્ઽ ॥
અત્ર મુખાદીનાં કમલાદ્યૈર્ભેદે ઽભેદઃ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_23।1:
મુખાદીનામિતિ ।
ન તુ વાસ્તવસ્ય સૌન્દર્યસ્ય કમલાદ્યૈરિતિ ।
ન તુ કવિસમર્પિતેનસૌન્દર્યેણ ।
અત એવ ચ, ઽઅત્રાતિશયાખ્યમિત્યાદિઃઽ તદભિપ્રાયેણૈવાધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્- ઇત્યન્તશ્ચોત્તરકાલિકો ગ્રન્થઃ સ્વમતિજાહ્યાલ્લેખકૈરન્યથા લિખિત ઇતિ નિશ્ચિનુમઃ ।
અયં હિ ગ્રન્થકૃતઃ પશ્ચાત્કૈશ્ચિદ્વિપશ્ચિદ્ભિઃ પત્રિકાભિર્લિખિત ઇત્યવગીતા પ્રસિદ્ધિઃ ।

તતશ્ચ તૈરનવધાનેન ગ્રન્થાન્તરપ્રસઙ્ગત્વાદનુપયુક્તત્વાદ્વા પત્રિકાન્તરાદયમસમઞ્જસપ્રાયો ગ્રન્થખણ્ડો લિખિત ઇતિ ।
ન પુનરેકત્રૈવ તદૈવ મુખાદીનાં કમલાદ્યૈર્ભેદે ઽપ્યભેદ ઇત્યુક્ત્વાપિ ઽન તુ વદનાદીનાઙ્કમલાદિભિરભેદાધ્યવસાયો યોજનીયઽ ઇત્યાદિ વચનં પૂર્વાપરપરાહતમસ્ય વૈદુષ્યશાલિનોગ્રન્થકારસ્ય સંભાવ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્_23।2:
અભેદે ભેદો યથા-
ઽઅણ્ણં લડહત્તણઅં અણ્ણાવિઅ કાવિ વત્તણચ્છાઆ ।
સામા સામણ્ણાપઆવૈણો રેહઞ્ચિઅ ણ હ્વોઇઽ ॥
(ઽઅન્યત્ સૌન્દર્યેમન્યાપિ ચ કાપિ વર્ત્તનચ્છાયા ।
શ્યામા સામાન્યપ્રજાપતે રેખૈવ ન સંભવતિઽ ॥)॥
અત્ર લડહત્વાદીનામભેદે ઽપ્યન્યત્વેન ભેદઃ ।
યથા વા-- ઽમગ્ગિઅલદ્ધંમિ વલામોડિઅચુંબિએં અપ્યણા અ ઉવણમિએ ।
એક્કંમિ પિઆહરએ અણ્ણોણ્ણા હાએન્તિ રસભેઆઽ ॥
(ઽમાર્ગિકતલબ્ધે બલાત્કારચુમ્બુતે આત્મના ચોપનીતે ।
એકસ્મિન્નપિ પ્રિયાધરે ઽન્યે ઽન્યે ભવન્તિ રસભેદાઃઽ ॥)॥
અત્રાભિન્નસ્યાપિ પ્રિયાધરરસસ્ય વિષયવિભાગેન ભેદેનોપનિબગન્ધઃ ।
સંબન્ધે ઽસંબન્ધો યથા-
ઽલાવણ્યદ્રવિણવ્યયો ન ગણિતઃ ક્લેશો મહાન્સ્વીકૃતઃ સ્વચ્છન્દં ચરતો જનસ્ય હૃદયે ચિન્તાજ્વરો નિર્મિતઃ ।
એષાપિ સ્વગુણાનુરૂપરમણાભાવાદ્ વરાકી હતા કો ઽર્થશ્ચેતસિ વેધસા વિનિહિતસ્તન્વ્યાસ્તનું તન્વતાઽ ॥
અત્ર લાવણ્યદ્રવિણસ્ય વ્યયસંબન્ધે ઽપ્યસંબન્ધસ્તન્વીલાવણ્યપ્રકર્ષપ્રતિપાદનાર્થે નિબદ્ધઃ ।
યથા વા-- ઽઅસ્યાઃ સર્ગવિધૌ પ્રજાપતિપભૂચ્ચન્દ્રો નુ કાન્તિપ્રદઃ શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્વયં નુ મદનો માસો નુ પુષ્કાકરઃ ।
વેદાભ્યાસજડઃ કથં નુ વિષયવ્યાવૃત્તકૌતૂહલો નિર્માતું પ્રભવેન્મનોહરમિદં રૂપં પુરાણો મુનિઃઽ ॥
અત્ર પુરાણપ્રજાપતિનિર્માણસંબન્ધે ઽપ્વસંબન્ધ ઉક્તઃ ।
અસંબન્ધે સંબન્ધો યથા-
ઽપુષ્પં પ્રવાલોપહિતં યદિ સ્યાન્મુક્તાફલં વા સ્ફુટવિદ્રુમસ્થમ્ ।
તતો ઽનુકુર્યાદ્ વિશદસ્ય તસ્યાસ્તામ્રૌષ્ઠપર્યસ્તરુચઃ સ્મિતસ્યઽ ॥
અત્ર સંભાવનયા સંબન્ધઃ યથા વા- ઽદાહો ઽમ્ભઃપ્રસૃતિંપચઃ પ્રચયવાન્ બાષ્પઃ પ્રણાલોચિતઃ શ્વાસાઃ પ્રેઙ્ખિકતદીપ્રદીપકલિકાઃ પાણ્ટિમ્નિ મગ્નં વપુઃ ।
કિં તામ્યત્કથગ્રામિ રાત્રિમખિલાં ત્વન્માર્ગવાતાગ્રને હસ્તચ્છત્ત્રનિરુદ્ધચન્દ્રમહસસ્તસ્યાઃ સ્થિતિર્વર્તતેઽ ॥
અત્ર દાહાદીપામભ્ભઃ પ્રસૃત્યાદ્યૈરસંબન્ધે ઽપિ સંબન્ધઃ સિદ્ધત્વેનોક્તઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_23।2:
લડહત્વાદીનામિતિ,આદિશબ્દાદ્ વર્તનચ્છાયાયા એવ ગ્રહણમ્ ।
તત્રૈવાભેદે ઽપિ ભેદવિવક્ષણાત્ ।
ઉત્તરાર્ધે હિ સંબન્ધે ઽપ્યસંબન્ધઃ ।
ઽલાવણ્યદ્રવિણવ્યયો ન ગણિતઃઽ ઇત્યસ્ય પાદત્રયી તન્વીલાવણ્યપ્રકર્ષપ્રતિપાદનાર્થમિત્યેતત્પ્રયોજનદર્શનં સર્વોદાહરણોપલતણપરમ્ ।
સંભાવનયેતિ ।
નતુ વસ્તુતઃ ।
અત એવ સંબન્ધસ્યાવાસ્તવત્વાદુદાહરણાન્તરમાહ-દાહો ઽમ્ભ ઇત્યાદિ ।
વાશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ ।
રુઅસ્સ્_23।3:
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યયાત્તુલ્યકાલત્વાદ્વા ।
વિપર્યયો યથા-
ઽહૃદયમધિષ્ટિતમાદૌ માલત્યાઃ કુસુમચાપબાણેન ।

ચરમં રમણીવલ્લભ! લોચનવિષયં ત્વયા ભજતાઽ ॥
તુલ્યકાલત્વં યથા--
ઽઅવિરલવિલોલજલદઃ કુટજાર્જુનનીપસુરભિવનવાતઃ ।
અયમાયાતઃ કાલો હન્ત હૃતાઃ પથિકગેહિન્યઃઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_23।3:
અત્ર ચ કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિધ્વંસ ઇત્યનેન પ્રસિદ્ધયોઃ કાર્યકારણયોર્વિધ્વંસો વિપર્યયસ્તથા પૌર્વાપર્યસ્યાદિપશ્ચાત્કાલભાવિત્વેન પ્રસિદ્ધસ્ય ક્રમત્ય વિધ્વંસો વ્યત્યયઃ સહભાવો વેત્યપિ ભેદત્રયં તન્ત્રેણોક્તમ્ ।
એવં ચ કાર્યકારણવિધ્વંસસ્યાપિ પઞ્ચ પ્રકારાઃ ।
અવાન્તરપ્રકારત્વાત્પુનરેષાં પઞ્ચપ્રકારત્વં નિયમગર્ભીકારેણ પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર કાર્યકારણયોર્વિપર્યયો યથા -
ઽએઅત્તં અવઅત્તં સકોઅઅરં મિઅઙ્કકાન્તીઇં ।
સહસ્સપં અરૈન્દસ્સ કારણં ભણૈ સરસ્સઽ ॥
(ઽએતાવદવદાતં સંકોચકરં મૃગાઙ્કકાન્તીનામ્ ।
સહસ્ત્રપત્રકમરવિન્દસ્ય કારણં ભવતિ સરસઃઽ) ॥
અત્રેન્દુકાન્તેઃ સંકોચે વિપર્યયેણ શતપત્રસ્ય કારણત્વમધ્યવસિતમ્ ।
અત્ર ભેદે ઽભેદ ઇત્યેવંરૂપાતિશયોક્તિર્હેતુત્વેન સ્થિતા ।
ઉત્તરે ત્વર્ધે સૈવ શ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધના હેતુઃ ।
તથાભાવોપનિબન્ધશ્ચાત્ર વક્ત્રસ્ય લાવણ્યપ્રકર્ષપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
ક્રમવિપર્યયો યથા-
ઽકુપિતસ્યપ્રથમમન્ધકારી ભવતિ વિદ્યા તતો ભ્રુકુટિઃ, આદાવિન્દ્રિયાણિ રાગઃ સમાસ્કન્દતિ, ચરમં ચક્ષુઃ,આકમ્ભે તપો ગલતિ પશ્ચાત્સ્વેદસલિલમ્,પૂર્વમયશઃ સ્ફુરત્યનન્તરમધરઽ ઇતિ ।
અત્ર કોપકાર્યે વિદ્યાભ્રુકુટ્યાદીનામન્ધકારીભવનાદૌ ક્રમં નિગીર્ય તદ્વિપર્યયો ઽધ્યવસિતઃ ।
તસ્યૈવ સહભાવે યથા -
ઽરૈભવણાહિ પરિઅણો મસણં મણિમેહલા ણિઅંબાહિં ।
લજ્જા હિઅઆહિ સમોસરન્તિ સમં સસિમુહીણમ્ઽ ॥
(ઽરતિભવનેભ્યઃ પરિજનો મસૃણં મણિમેખલા નિતમ્બેભ્યઃ ।
લજ્જા હૃદયેભ્યઃ સમમપસરન્તિ સમં શિશિમુખીનામ્ઽ) ॥
અત્ર પરિજનાદીનામપસરણે ક્રમિકત્વે ઽપિ સમકાલત્વમધ્યવસિતમ્ ।
એવમેષાં સર્વેષામેવ ભેદાનાં લોકાસભવદ્વિષયત્વં દર્શયિતુમાહ ।
રુઅસ્સ્_23।4:
એષુ પઞ્ચસુ ભેદેષુ ભેદે ઽભેદાદિવચનં લોકાતિક્રાન્તગોચરમ્ ।
અતશ્ચાત્રાતિશયાખ્યં યત્ફલં પ્રયોજકત્વાન્નિમિત્તં તત્રાભેદાધ્યવસાયઃ ।
તથા હિ ઽકમલમનમ્ભસિઽ ઇત્યાદૌ વદનાદીનાં કમલાદ્યૈર્ભેદે ઽપિ વાસ્તવં સૌન્દર્યં કવિસમર્પિતેન સૌન્દર્યેણાભેદેનાધ્યવસિતં ભેદે ઽભેદવચનસ્ય નિમિત્તમ્ ।
તત્ર ચ સિદ્ધો ઽધ્યવસાય ઇત્યધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
ન તુ વદનાદીનાં કમલાદિભિરભેદાધ્યવસાયો યોજનીયઃ, અભેદે ભેદ ઇત્યાદિષુ પ્રકારેષ્વષ્યાપ્તેઃ ।
તત્ર હિ ઽઅણ્ણં લડહૃત્તણઅંઽ ઇત્યાદૌ સાતિશયં લડહત્વં નિમિત્તભૂતભેદેનાધ્યવસિતમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
તદભિપ્રાયેણૈવાધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
પ્રકારપઞ્ચકમધ્યાત્કાર્યકારણભાવેન યઃ પ્રકારઃ સ કાર્યકારણતાશ્રયાલઙ્કારપ્રસ્તાવે પ્રપઞ્ચાર્થં લક્ષિયિષ્યતે ।
રુઅસ્સ્ચ્_23।4:
એષ્વિત્યાદિ ।
એષ્વિતિ વિષયસત્પમી ।

એષ ચાવયવનિર્દેશઃ ।
લોકાતિક્રાન્તેતિ ।
કવિપ્રતિભાનિર્મિતમેવ સાતિશયં વસ્ત્વેષાં વિષય ઇત્યર્થઃ ।
અત્રેતિ ભેદપઞ્ચકે ।
ચશબ્દઃ પ્રમેયાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ ।
ફલમિતિ ।
તસ્યૈવ પ્રતિપિપાદયિષિતત્વાત્ ।
તત્રેતિ ।
વાન્તવસ્ય સ્ગૈન્દર્યસ્ય કવિસમર્પિતેન સૌન્દર્યેણાભેદવચને ।
નનુ ચાત્ર વદનાદીનાં કમલાદ્યધ્યવસાયઃ પ્રતીયત ઇતિ કથમેતદુક્તમિત્યાશઙ્ક્યાહ-ન ત્વિત્યાદિ ।
કુતશ્ચ તેષ્વવ્યાત્પિરિત્યાશઙ્કયાહ-તત્ર હીત્યાદિ ।
કમલમનમ્ભસીત્યત્ર હિ યદિ વદનાદીનાં ધર્મિણામભેદાધ્યવસાયયોજનં ક્રિયતે તત્તસ્ય ધમિગતત્વેનૈવેષ્ટેરિહ ધર્માણાં ન સ્યાદવ્યાત્પિઃ ।
અતશ્ચ પૂર્વત્ર ધર્માણાભેવાધ્યવસાયો યોજનીયો યેન સર્વત્રૈક એવ પક્ષઃ સ્યાદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
ઉપલક્ષ્યં ચૈતત્ ।
યાવતા હ્યધ્યવસિતપ્રાધાન્યમસ્યા લક્ષણમ્ ।
તચ્ચ ધર્મિણામસ્તુ ધર્માણાં વેતિ કો વિશેષો યેનાવ્યાત્પિઃ સ્યાત્ ।
પ્રત્યુતધર્મયોરભેદાધ્યવસાયાભ્યુપગમે ઉપમાદીનામપ્યતિશયોક્તિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
તત્રાપિ ધર્માણામેવ ભેદે ઽભેદવિવક્ષણાત્ ।
એવં ચવિજાતીયત્વેન ભેદે ધર્મયોરપ્યભ્યાત્પિઃ પ્રસજ્યત ઇત્યલમસઙ્ગતગ્રન્થાર્થોદીરણેન ।
પ્રપઞ્ચાર્થમિતિ ।
ન તુ નિર્ણયાર્થમ્ ।
ઇહૈવ તસ્ય વિશ્ચિતત્વાત્ ।
પ્રપઞ્ચશ્ચ તત્રૈવ દર્શિયિષ્યતે ।
રુઅસ્સ્ચ્_23।4અ:
એતદુપસંહરન્નન્યદવતારયતિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 24:
એવમધ્યવસાયાશ્રયમલઙ્કારદ્વયમુક્ત્વા ગમ્યમાનૌપમ્યાશ્રયા અલઙ્કારા ઇદાનીમુચ્યન્તે ।
તત્રાપિ પદાર્થવાક્યાર્તગતત્વેન તેષાં દ્વૈવિધ્યે પદાર્થગતમલઙ્કારદ્વયં ક્રમેણોચ્યતે-
ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વે પદાર્થગતત્વેન પ્રસ્તુતાનામપ્રસ્તુતાનાં વા સમાનધર્માભિસંબન્ધે તુલ્યયોગિતા
ઇવાદ્યપ્રયોગે હ્યૌપન્યસ્ય ગમ્યત્વમ્ ।
તત્ર પ્રાકરણિકાનામપ્રરણિકાનાં વાર્થાનાં સમાનગુણક્રિયાસંબન્ધે અન્વિતાર્થા તુલ્યયોગિતા ।
યથા-
ઽસજ્જાતપત્રપ્રકારાઞ્ચિતાનિ સમુદ્વહન્તિ સ્ફુટપાટલત્વમ્ ।
વિકસ્વરાણ્યર્કકરપ્રભાવાદ્દિનાનિ પદ્માનિ ચ વૃદ્ધિમીયુઃઽ ॥
અત્ર ઋતુવર્ણનસ્ય પ્રકાન્તત્વાદ્દિનાનાં પદ્માનાં ચ પ્રકૃતત્વાદ્ વૃદ્ધિગમનં ક્રિયા ।
એવં ગુણે ઽપિ ।
યથા-
ઽયોગપટ્ટો જટાજાલં તારવી ત્વઙ્મૃગાજિનમ્ ।
ઉચિતાનિ તવાઙ્ગેષુ યદ્યમૂનિ તદુચ્યતામ્ઽ ॥
ઉચિતત્વં ગુણઃ ।

અપ્રાકરણિકાનાં યથા-
ઽધાવત્ત્વદશ્વપૃતનાપતિતં મુખે ઽસ્ય નિનિન્દ્રનીલનલિનચ્છદકોમલાઙ્ગ્યા ।
ભગ્નસ્ય ગૂર્જરનૃપસ્ય રજઃ કયાપિ તન્વ્યા તવાસિલતયા ચ યશઃ પ્રભૃષ્ટમ્ઽ ॥
અત્ર ગૂર્જરં પ્રતિ નાયિકાસિલતયોરપ્રાકરણિકત્વે માર્જનં ક્રિયા ।
ગુણો યથા-
ઽત્વદઙ્ગમાર્દવં દ્રષ્ટુઃ કસ્ય ચિત્તે ન ભાસતે ।
માલતીશશભૃલ્લેખાકદલીનાં કઠોરતાઽ ॥
કઠોરત્વં ગુણઃ ।
એવમેષા ચતુર્વિધા વ્યાખ્યાતા ।
રુઅસ્સ્ચ્_24:
[સૂ] ઽસાદૃશ્ય યદિ ગમ્ય [શબ્દતઃ અકથિત] હો ઓર [કેવલ] પ્રસ્તુર્તો અથવા [કેવલ] અપ્રસ્તુતોં કા પદાર્થસ્તર પર સમાનધર્મ-સમ્બન્ધ હો તો તુલ્યયોગિતા [હોતી હૈ]ઽ ॥24॥
રુઅસ્સ્ચ્_24અ:
એવમિત્યાદિના ।
ગમ્યમાનૌપભ્યાશ્રયા ઇતિ ઇવાદ્યપ્રયોગાત્ ।
પદાર્થમિતિ ।
વાક્યાર્થાપિક્ષયા પદાર્થપ્રતીતેરન્તરઙ્ગત્વાત્ ।
તત્ર પ્રથમં તુલ્યયોગિતામાહ - ઔપમ્યેત્યાદિ ।
એતદેવ વ્યાચષ્ટે - ઇવેત્યાદિના ।
તત્રેત્યૌપમ્યસ્ય ગમ્યત્વે સતિ ।
પ્રાકરણિકાનામિતિ દ્વયોઃ સમાનધર્મસંબન્ધસ્ય સંભવાદેવ ગ્રહણસિદ્ધેર્બહુવચનનિર્દેશો બહૂનાં ગ્રહણાર્થમ્ ।
અત એવ ચ બહૂનામૌપમ્યગ્રહણાયેતિ ન વાચ્યમ્ ।
વક્ષ્યમાણોદાહરણેષુ દ્વયોરૌપમ્યસ્યોદ્ભાસમાનત્વાત્ ।
એવં દીપકે ઽપિ જ્ઞેયમ્ ।
અન્વિતાર્થેતિ ।
સમાનધર્મસંબન્ધિનામત્ર ભાવાત્ ।
અનેનૈવ ચાસ્યાઃ પ્રકૃતાનામપ્રકૃતાનાં ચ ગુણક્રિયાત્મમકધર્મયોગાદ્ દ્વૈવિધ્યેન ચતુષ્પ્રકારત્વમત્યુક્તમ્ ।
ન ચાસ્યાતિશયોક્તિરનુપ્રાણકતયા વાચ્યા ।
તાં વિનાપિ વક્ષ્યમાણોદાહરણેષ્વસ્યાઃ સંભવાત્ ।
ઔપમ્યાભાવે ઽપિ ગુણસામ્યોદાહરણદ્વયં પ્રાચ્યોદાહૃતત્વાદ્ગ્રન્થકૃતોદાહૃતમ્ ।
યત્ર પુનરૌપમ્યં પ્રતીયતે તદુદાહ્રિયતે યથાર્ -
ઽઇર્ષ્યાવિકારાવસરે તવોચિતમિદં પ્રિયે ।
સ્ખલદ્ગતિત્વં વચસાં લીલાચઙ્ક્રમણસ્ય ચઽ ॥
અત્રોચિતત્વં ગુણઃ ।
અપ્રકૃતવોસ્તુ યથા -
ઽભૂભારોદ્દહમવ્યગ્રે સુચિરં ત્વયિ તિષ્ટતિ ।
દેવાદ્ય ફણિનામગ્રથઃ કૂર્મશ્ચ સુખિનૌ પરમ્ઽ ॥
અત્ર સુખિત્વં ગુણઃ ।
કેચિચ્ચ નાયિકામિલિતગ્રોઃ પ્રાકરણિકત્વં મન્યન્ત ઇત્યુદાહરણાન્તરેણોદાહ્રિયતે યથા -
ઽશંભોર્યન્નખરશ્મિભિઃ પ્રણમતશ્ચૂડામણિત્વે સ્થિતા ગઙ્ગા ચન્દ્રકલા ચ સર્વજગતાં વન્દ્યત્વમાપાદિતા ।
યુક્તાયાઃ પરતાપદાવવિપદઃ કન્યાપિતૄણામસૌ દૂરીકાર્યહિમાલયા કથમુમાપાદદ્વયી પ્રાપ્યતેઽ ॥

અત્ર ભગવતીપાદદ્વયસ્યૈવ વર્ણનીયત્વાદ્ ગઙ્ગાચન્દ્રકલયોરપ્રકૃતત્વમ્ ।
આપાદનં ચ ક્રિયા ।
ઽબિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેનાપીયં ભવતિ ।
યથા -
ઽક્ષિપન્ત્યચિન્ત્યાનિ પદાનિ હેલયા સ્વરાજહંસાનધિરુહ્ય ચ સ્થિતા ।
કવીન્દ્રવક્ત્રેષુ ચ યત્ર શારદા સહસ્ત્રપત્રેષુ રમા ચ રજ્યતિઽ ॥
અત્ર વક્ત્રપદ્મયોર્બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
અનેનૈવ ચાશયેનાત્રાલઙ્કારવાર્તિકે ગ્રન્થકૃતા વૈશિષ્ટ્યમસ્યાઃ દર્શિતમ્ ।
શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વેન યથા -
ઽઆસ્તાં તાલસ્ય સંનિદ્ધે દ્વે ધાત્ર્યી તસ્ય વૃદ્ધયે ।
એકા પયઃપ્રસ્ત્રવિણી સર્વસંપત્પ્રસૂઃ પરાઽ ॥
અત્ર પ્રસ્ત્રવણસ્ય શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
એવમ્ ઇત્યાદિના ।
રુઅસ્સ્ચ્_24બ્:
એતદુપસંહરન્નન્યદવતારયતિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 25:
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતયોર્વ્યસ્તત્વે તુલ્યયોગિતાં પ્રતિપાદ્ય સમસ્તત્વે દીપકમુચ્યતે -
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં તુ દીપકમ્
ઔપમ્યસ્ય ગમ્યત્વ ઇત્યાદ્યનુવર્તતે ।
પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોર્મધ્યાદેકત્ર નિર્દિષ્ટઃ સમાનો ધર્મઃ પ્રસઙ્ગનાન્યત્રોપકારાદ્દીપનાદ્દીપસાદૃશ્યેન દીપકાખ્યાલઙ્કારોત્થાપકઃ ।
તત્રેવાદ્યપ્રયોગાદુપમાનોપમેયભાવો ગમ્યમાનઃ ।
સ ચ વાસ્તવ એવ ।
પૂર્વત્ર શુદ્ધપ્રાકરણિકત્વે શુદ્ધાપ્રાકણિકત્વૈ વા વૈવક્ષિકઃ, પ્રાકરણિકત્વનિર્વર્તિતત્વાદુપમાનોપમેયભાવસ્ય ।
અનેકસ્યૈકક્રિયાભિસંબન્ધાદૌચિત્યાત્પદાર્થત્વોક્તિઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વાક્યાર્થત્વે આદિમધ્યાન્તવાક્યગતત્વેન ધર્મસ્ય વૃત્તાવાદિભમધ્યાન્તદીપકાખ્યાસ્ત્રયો ઽસ્ય ભેદાઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_25:
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનામિતિ ।
એકત્રેતિ પ્રાકરણિકે ઽપ્રાકરણિકે વા ।
અન્યત્રેતિ પ્રાકરણિકાદૌ દીપકેતિ ઽસંજ્ઞાયામ્ઽ ઇત્યનેન કન્ ।
સાદૃશ્યેન સમુદાયગમ્યાયાઃ સંજ્ઞાયા અભાવાત્ ।
તત્રેતિ દીપકે ।
વાસ્તવ ઇતિ ।
પ્રકૃતાપ્રકૃતયોરુપમાનોપમેયરૂપત્વાત્ ।
પૂર્વત્રેતિ તુલ્યયોગિતાયામ્ ।
ઇયાનેવ ચ દીપકતુલ્યયોગિતયોર્વિશેષો ઽસ્તીત્યપ્યનેન દર્શિતમ્ ।
ન ચૈતાવતૈવાનયોઃ પૃથગ્લક્ષણં યુક્તમ્ ।
ઔપમ્યગર્ભત્વાખ્યસ્ય સામાન્યસ્ય દ્વયોરપ્યનુગમાત્ ।
એવં ચ સમુચિતોપમાદેરપિ પૃથગ્લક્ષણં સ્યાત્ ।
ગ્રન્થકૃતા પુનશ્ચિરન્તનાનુરોધાત્કૃતમ્ ।
વૈવક્ષિક ઇતિ ।

યત્રૈવ વક્તુરુપમાનત્વમુપમેયત્વં વા વક્તુમિષ્ટં તત્રૈવ પ્રકરણાદિબલાદાશ્રયણીયમિત્યર્થઃ ।
અતશ્ચ ઽપ્રસ્તુતસ્ય તુ નાન્યેન વ્યભિચારસ્ય દર્શનાત્ઽ ઇતિ નીત્યાપ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતત્વમાત્રનિબન્ધન એવોપમાનોપમેયભાવો ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
એવં ઽપ્રસિદ્ધેનાપ્રસિદ્ધસ્ય સાદૃશ્યમુપમા મતાઽઇત્યાદિદૃશા પ્રસિદ્ધાપ્રસિદ્ધત્વમાત્રનિબન્ધનો ઽપ્યુપમાનોપમેયભાવો ન વાચ્યઃ ।
ઽખમિવ જલં જલમિવ ખમ્ઽ ઇત્યાદૌ દ્વયોરપિ તુલ્યત્વાત્ પ્રસિદ્ધગુણત્વાદ્યભાવે ઽપ્યુપમાનોપમેયભાવસ્યેષ્ટેર્વ્યભિચારસ્ય દર્શસનાત્ ।
નનુ ચાત્ર સાધર્મ્ય વાક્યાર્થગતત્વેનૈવ પ્રતીયત ઇતિ કથં તસ્ય પદાર્થગતત્વમુક્તમિત્યાશઙ્ક્યાહ-અનેકસ્યેત્યાદિ ।
એવં પૂર્વત્રાપિ જ્ઞેયમ્ ।
રુઅસ્સ્_25।1:
ક્રમેણોદાહરણમ્ - ઽરેહૈ મિહિરેણ ણહં રસેણ કવ્વં સરેણ જોવ્વણઅં ।
અમએણ ધુણીધવઓ તુમએ ણરણાહ ભુવણમિણંઽ ॥
(ઽરેયતે મિહિરેણ નભો રસેન કાવ્યં સરેણ [સ્મરેણ] યૌવનમ્ અમૃતેન ધુનીધવઃસ્વયા નરમાથ! ભુવનમિદમ્ઽ ॥)॥
ઽસંચારપૂતાનિ દિગન્તરાણિ કૃત્વા દિનાન્તે નિલયાય ગન્તુમ્ ।
પ્રચક્રમે પલ્લવરાગતામ્રા પ્રભા પતઙ્ગસ્ય મુનશ્ચ ધેનુઃઽ ॥
ઽકિવણાણ ધણં ણાઆણં ફણમણી કેસરાઇં સીહાણં ।
કુલવાલિઆણ થણઆ કુત્તો છેપ્પન્તિ અમુઆણંઽ ॥
(ઽકૃપણાનાં ધનં નાગાનાં ફણમણિઃ કેસરાઃ સિંહાનામ્ ।
કુલબાલિકાનાં સ્તનાઃ કુતઃ સ્પૃશ્યન્તે ઽમૃતાનામ્ઽ) ॥
એવમેકક્રિયં દીપકત્રયં નિર્ણીતમ્ ।
અત્ર ચ યથાનેકકારકગતત્વેન્નૈકક્રિયા દીપકં તથાનેકક્રિયાગતત્વેનૈકકારકમપિ દીપકમ્ ।
યથા-
ઽસાધૂનામુપકર્તું લક્ષ્મીં ધર્ત્તું વિહાયસા ગન્તુમ્ ।
ન કુતૂહલિ કસ્ય મનશ્ચરિતં ચ મહાત્મનાં શ્રોતુમ્ઽ ॥
અત્રોપકરણાદ્યનેકક્રિયાકર્તૃત્વેન કુતૂહલવિશિષ્ટં મનો નિર્દિષ્ટમ્ ।
છાયાન્રરેણ તુ માલાદીપકં પ્રસ્તાવાન્તરે લક્ષ્યયિષ્યતે ।
રુઅસ્સ્ચ્_25।1:
ધેનુસંધ્યયોઃ પ્રકૃતત્વાદત્રાન્યે તુલ્યયોગિતાં મન્યન્ત ઇત્યુદાહરણાન્તરેણોદાહ્રિયતે-
ઽધમ્મજ્જણેણમ કાણ વિ કાણવિ અત્થજ્જણેણ બોલેરિ ।
કામજ્જણેણ કાણ વિ કાણ વિ એમેઅ સંસારોઽ ॥
(ઽધર્મ્માર્જનેન કેષામપિ કેષામપ્યર્થાર્જનેન વ્યત્યેતિ ।
કામાર્જનેન કેષામપિ કેષામપ્યેવમેવ સંસારઃઽ) ॥
એકક્રિયમિત્યનેનૈવકગુણમપિ દીપકં સ્વયમેવોદાહાર્યમિતિ સૂચિતમ્ ।
તત્તુ યથા-
ઽફણાસહસ્ત્રભૃદધો દિવિ નેત્રસહસ્ત્રભૃત્ ।
અદ્વિતીયઃ પૃથિવ્યાં ચ ભવાન્નામસહસ્ત્રભૃત્ઽ ॥
અદ્વિતીયત્વઙ્ગુણઃ ।
એવમેકાં ક્રિયાં ગુણં વાનેકકારકગતત્વેનાભિધાય તદેવ ચ દૃષ્ટાન્તીકૃત્યૈકકારકમપ્યનેકક્રિયાગતત્વેન દીપકં ભવતીત્યાહ-અત્રેત્યાદિ ।
અત્ર ચોચ્છ્રવાસવર્ણનીયં ભૈરવાચાર્યાદિસક્તમુપકારકારણાદિવિશેષરૂપં પ્રસ્તુતં શ્રોતૄનવબોધયિતું કવિકર્તૃકમિદં સાધૂપકારકરણાદીનાં સામાન્યાનામપ્રસ્તુતાનાં પ્રશંસનમ્ ।
તેષાં ચ સામાન્યાનાં પરસ્પરમૌપમ્યપ્રતીતેરેકકારકગતત્વેનેયં કારકતુલ્યયોગિતા ।
અતશ્ચ નેદં કારકદીપકસ્યોદાહરણમ્ ।
તત્ત યથા -
ઽઆલિઙ્ગિતું શશિમુખીં ચ સુધાં ચ પાતું કીર્તિ ચ સાધયિતુમર્જયિતું ચ લક્ષ્મીમ્ ।

ત્વદ્ભક્તિમદ્ભતરસાં હૃદયે ચ કર્તું મન્દાદરં જનમહં પશુમેવ જાનેઽ ॥
અત્રાલિઙ્ગનાદ્યનેકક્રિયાકર્તૃત્વેનૈક એવ જનો નિર્દિષ્ટઃ ।
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતં સ્ફુટમેવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_25।1અ:
સ્વિદ્યતિ કૂણતિ વેલ્લતિ વિવલતિ નિમિષતિ વિલોકયતિ તિર્યક્ ।
અન્તર્નન્દતિ ચુમ્બિતુમિચ્છતિ નવપરિણીતા વધૂઃ શયને ॥
ઇત્યત્ર તુ સ્વૈદનાદિક્રિયાણાં પ્રસ્તુતાનામેકાધારગતત્વેન સમુચ્ચીયમાનત્વાચ્ચ સમુચ્ચયાલઙ્કારો ન તુ કારકદીપકમ્ ।
તદ્ધિ પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં ક્રિયાણામૌપમ્યસદ્ભાવે ભવતિ ।
એવં સર્ધક્રિયાણાં પ્રસ્તુતત્વે ઽપિ સમુચ્યયસ્યોપમ્યાભાવાદેવ તુલ્યયોગિતાતો ઽપિ ભેદઃ ।
ઔપમ્યસદ્ભાવે ઽપિ તુલ્યયોગિતૈવ ।
યથા -
ઽચકાર દુર્બલાનાં યઃ ક્ષમામાગરિબનામપિ ।
જહ્રે નિરપરાધાનામપિ યશ્ચ બલીયસામ્ઽ ॥
અત્ર કરણહરણયોઃ પ્રકૃતત્વમ્ ।
દ્વયોરપિ રાજગતત્વેન વર્ણનીયત્વાત્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_25।1બ્:
ઇદં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેનાપિ ભવતિ ।
યથા -
ઽમણિઃ શાણેલ્લીઢઃ સમરવિજયી હેતિનિહતઃ કલશેષશ્ચન્દ્રઃ સુરતમૃદિતા બાલલ્લના ।
મદક્ષીણો નાગઃ શરદિ સરિદાશ્યાનપુલિના તનિમ્ના શોભન્તે ગલિતવિભવાશ્ચાર્થિષુ જનાઃઽ ॥
અત્ર શાણોલ્લીઢત્વાદીનાં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં યથા -
ઽફણરઅણરાઇઅઙ્ગો ભુઅઙ્ગણાહો ધરં સમુવ્વહૈ ।
ણહદપ્યણોવસોહિઅસિહો અ તુહ ણાહ ભુઅદણ્ડોઽ ॥
અત્ર રાજિતત્વશોભિતત્વયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
નન્વેતદનન્તરમેવ માલાદીપકમન્યૈર્લક્ષઘિતં તદિહાપિ કિં ન લક્ષ્યત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-છાયેત્યાદિ ।
છાયાન્તરેણેતિ શૃઙ્કલારૂપેણ ।
પ્રસ્તાવાન્તર ઇતિ ।
શૃઙ્કલાબન્ધોપચિતરૂપત્વાત્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 26:
વાક્યાર્થગતત્વેન સામાન્યસ્ય વાક્યદ્વયે પૃથઙ્નિર્દેશે પ્રતિવસ્તૂપમા
પદાર્થારબ્ધો વાક્યાર્થ ઇતિ પદાર્થગતાલઙ્કારાનન્તરં વાક્યાર્થગતાલઙ્કારપ્રસ્તાવઃ ।
તત્ર સામાન્યધર્મસ્યેવાદ્યુપાદાને સકૃન્નિર્દેશે ઉપમા ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાસકૃન્નિર્દેશે ઽપિ સૈવ ।
ઇવાદ્યનુપાદાને સકૃન્નિર્દેશે ઉપમા ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાસકૃન્નિર્દેશે તુ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો વા ।
આદ્યઃ પ્રકારઃ પ્રતિવસ્તૂપમા ।
વસ્તુ-શબ્દસ્ય વાક્યાર્થવાચિત્વે પ્રતિવાવાક્યાર્થમુપમા સામ્યમિત્યન્વર્થાશ્રયણાત્ ।
કેવલં કાવ્યસમયાત્પર્યાયાન્તરેણ પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
દ્વિતીયપ્રકારાશ્રયેણ દૃષ્ટાન્તો વક્ષ્યતે ।

તદેવમૌપમ્યાશ્રયેણૈવ પ્રતિવસ્તૂપમા ।
યથા -
ઽચકોર્ય એવ ચતુરાશ્ચન્દ્રિકાચામકર્મણિ ।
આવન્ત્ય એવ નિપુણાઃ સુદૃશો રતનર્મણિઽ ॥
અત્ર ચતુરત્વં સાધારણે ધર્મં ઉપમાનવાક્યે, ઉપમેયવાક્યે તુ નિપુણપદેન નિર્દિષ્ટઃ ।
ન કેવસમિયં સાધર્મ્યેણ યાવદ્ વૈધર્મ્યેણાપિ ।
યથાત્રૈવોત્તરસ્થાને ઽવિનાવન્તીર્ન નિપુણાઃ સુદૃશો રતનર્મણિઽ ઇતિ પાઠે ।
રુઅસ્સ્ચ્_26:
વાક્યાર્થેત્યાદિ ।
એતદેવ વ્યાખ્યાતુમલઙ્કારાન્તરૈઃ સહાસ્યા વિભાગં દર્શયતિ-તત્રેત્યાદિના ।
ઽતયા સ પૂતશ્ચ વિભૂષિતશ્ચઽ ઇત્યત્રોપમાયાં સકૃન્નિર્દેશઃ ।
ઽપાણ્ડ્યો ઽયમંસાર્પિતલમ્બહારઃઽ ઇત્યાદાવપિ ચાસકૃન્નિર્દેશઃ ।
તદેવભિવાદ્યુપાદાને સાધારણધર્મસ્ય યથાસંભવં સ્વરૂપં નિરૂપ્યેવાદ્યનુપાદાને ઽપિ નિરૂપયતિ-ઇવાદીત્યાદિના ।
યદ્યપિ દીપકતુલ્યયોગિતયોઃ સામાન્યસ્યાસકૃન્નિર્દેશો ઽપિ સંભવતિ, તથાપિ સકૃન્નિર્દેશં વિના તયોરનુત્થાનાત્તદેવેહ પ્રાધાન્યેનોક્તમ્ ।
અસકૃન્નિર્દેશશ્ચ દ્વિધા ભવતીત્યાહ-અસકૃદિત્યાદિ ।
આદ્યઃ પ્રકાર ઇતિ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
યદિ ચાત્ર સામાન્યસ્યૈકરૂપત્વમેવાસ્તિ તર્ત્કિ પર્યાયાન્તરેણ પૃથઙ્નિર્દેશઃ ક્રિયત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-કેવલમિત્યાદિ ।
યદુક્તમ્-ઽનૈકં પદં દ્વિઃ પ્રયોજ્યં પ્રાયેણઽ ઇતિ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો દ્વિતીયઃ પ્રકારઃ ।
એવમેતદુપસંહરન્ પ્રકૃતમેવ સિદ્ધાન્તયતિ-તદેવમિત્યાદિના ।
ઔપમ્યાશ્રયેણેતિ ।
એતદભિદધતા ગ્રન્થકૃતા પ્રતિવસ્તૂપમાયા દૃષ્ટાન્તાભેદો દર્શિતઃ ।
યતો ઽસ્યાઃ પ્રકૃતાર્થસ્ય વિશેષાભિધિત્સયા સાદૃશ્યાર્થમપ્રકૃતમર્થાન્તરમુપાદીયતે,અત એવ ચાત્ર પ્રકૃતાપ્રકૃતયોરુપમાનોપમેયભાવઃ ।
દૃષ્ટન્તે પુરરેતાદૃશો વૃત્તાન્તો ઽન્યત્રાપિ સ્થિત ઇતિ પ્રકૃતસ્યાર્થસ્યાવિસ્પષ્ટા પ્રતીતિર્ભા ભૂદિતિ પ્રતીતિવિશદીકરણાર્થમર્થાન્તરમુપાદીયતે ।
અત એવાત્રાર્થાન્તરોપાદાનં પ્રકૃતસ્ય ન ક્વાપ્યુપયુક્તમપિ તુ પ્રતિપત્તઃ પ્રકૃતાર્થપ્રતીતેરવિસ્પષ્ટતાનિરાસાત્ ।
કેચિચ્ચ દૃષ્ટાન્તે દ્વયોઃ સમર્થ્યસમર્થકભાવેનાનયોર્ભાવેનાનર્ભેદમાહુઃ ।
તદસત્ ।
યતઃ સ્વરૂપયોર્વશેષયોઃ સમર્થ્યસમર્થકભાવો ન ભવતિ ।
વસ્ત્વન્તરેણ વસ્ત્વન્તરસિદ્ધ્યનુપપત્તેઃ ।
સ હિ સામાન્યવિશેષયોરેવ ભવતિ ।
સામાન્યસ્ય નિયમેન વિશેષનિષ્ટત્વાદ્વિશેષસ્ય ચ નિયમેન સામાન્યાશ્રયત્વાત્ ।
યદિ ચાત્ર સમર્થ્યસમર્થકભાવઃ સ્યાદર્થાન્તરન્યાસાદસ્ય પૃથગલઙ્કારતા ન સ્યાત્ ।
સમર્થ્યસમર્થકભાવાત્મનઃ સામાન્યસ્યોભયત્રાપ્યનુગમાત્ ।
અન્યે પુનરુભયત્રાપ્યાર્થમૌપમ્યમાશ્રિત્ય સામાન્યસ્ય શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વબિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવાભ્યાં વ્યવસ્થિતેરનયોર્ભેદમાહુઃ ।
તદપ્યસત્ ।
એતાવતૈવૌપમ્યાખ્યસ્ય સામાન્યલક્ષણસ્યાનુગતત્વાદુપમાભેદવદનયોઃ પૃથગલઙ્કારત્વાનુપપત્તેઃ ।
તદેવં વાક્યનૈરપૂક્ષ્યે ઽપિ વક્તૃપ્રતિપત્ત્રોરેવ વિશેષાદયોર્ભેદઃ સિદ્ધઃ ।
વૈધર્મ્યેણાપીતિ ।
ભવતીતિ શેષઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 27: