Language

ENहिગુ
Scripture Library

Alaṃkārasarvasva 1-34 with Jayaratha's commentary Vimarśinī (with commentary) · Part 4160

sudhārahacaratvasyānugatatvādanugāmiteti bhedatrayānuprāṇitatvam /
anena ca sādṛśyanimitta evāropo rūpakamityuktaṃ bhavati /
keṣāñcidapi saṃbandhāntaraheturapyāropo rūpakāṅgameveti matam /
yadāhālaṅkārabhāṣyakāraḥ-'lakṣaṇāparamārthaṃ yāvatā rūpakasvarūpam' ityupakramya 'sāropānyā ca sādṛśyādvā saṃbandhāntarādvā' ityādi /
sa tu yathā-
'amṛtakavalaḥ śobhārāśiḥ pramodarasaprapā sitimaśakaṭaṃ jyotsnāvāpī tuṣāradharaṭṭikā /
manasijavṛsī śṛṅgāraśrīvimānamaho nu bho niravadhisukhaśraddhā dṛṣṭeḥ kṛtī mṛgaketanaḥ' //
atrendurūpe kāraṇe kāryapupāyāḥ śraddhāyā āropaḥ /
granthakṛtāpyalaṅkārānusāriṇyā-atra 'śraddhāhetutvācchraddhe' tyabhidhāya 'viśeṣaṇaikasminnanekavastvāropānmālārūpakamityabhidadhatāyameva pakṣaḥ kaṭākṣitaḥ /
nanu cādhyavasāyagarbhāṇāmapyalaṅkārāṇāmabhedaprādhānye sati prathamāropagarbhā alaṅkārāḥ kimiti lakṣitā ityāśaṅkyāha-āropādityādi /
RuAss_16/1:
idaṃ tu niravayavaṃ sāvayavaṃ paramparitamiti trividham /
ādyaṃ kevalaṃ māvārūpakañcate dvidhā /
dvitīyaṃ samastavastuviṣayamekadeśavivarti ceti dvidhaiva /
tṛtīyaṃ śliṣṭaśabdanibandhanatvena dvividhaṃ satpratyekaṃ kevalamālārūpakatvāccaturvidham /
tadevamaṣṭau rūpakabhedāḥ /
anye tū pratyekaṃ vākyoktasamāsoktādibhedāḥ saṃbhavanti te 'nyato draṣṭavyāḥ /
RuAssC_16/1:
caśabdo 'nyālaṅkārāpekṣayā bhedasamuccārthaḥ /
viṣayadyotakastuśabdaḥ /
avayavebhyo niṣkrānta āropyamāṇo yatra tattathoktam /
sahāvayavairāropyamāṇo vartate yatra tattathoktam /
paramparayaikasya māhātmyādaparasyārūpaṇātvamāyātaṃ yatra tattathoktam /
ādyamiti niravayavam /
mālā caikasyānekasya vānekāropādbhavati /
evaṃ paramparitatvena mālārūpakaṃ jñeyam /
dvitīyamiti sāvayavam /
samastamāropyamāṇātmakaṃ vastvabhidhāyā viṣayo yatra tattathoktam /
ekadeśa āropaviṣayāṇām; arthastadātmaka evāropyamāṇaprayojanapratipādanāya tadrūpatayā vivar tate pariṇamati yatra tattathoktam /
tṛtīyamiti paramparitam /
yadyapi śleṣanibandhane 'sminguṇakriyātmakadharmanibandhanasya sādṛśyasyāsaṃbhava eva tathāpi śabdamātrakṛtamevābhedādhyavasāyataḥ sādṛśyaṃ grāhyam /
anya iti etadbhedāṣṭakavyatiriktāḥ /
saṃbhavantīti cirantanālaṅkāragrantheṣveva /
na punarlakṣyanta iti bhāvaḥ /
tatra hi teṣāṃ tattve 'pyetadbhedāṣṭakakṛtameva vaicitryaṃ pratīyate /
yathā ca-
'pādaḥ kūrmo 'tra yaṣṭirbhujagapatirayaṃ bhājanaṃ bhūtadhātrī tailāpūrāḥ samudrāḥ kanakagirirayaṃ vṛttavartiprarohaḥ /
arciścaṇḍāṃśuruccairgaganamalinimā kajjalaṃ dahyamānā vairiśreṇī pataṅgā jvalati narapate tvatpratāpapradīpaḥ' //
ityatra satvapi vākyārthoktatve samastavastuviṣayakṛtameva vaicitryam /
RuAss_16/2:

krameṇa yathā-
'dāse kṛtāgāsi bhavatyucitaḥ prabhūṇāṃ pādaprahāra iti sundari nāsmi dūye /
udyatkaṭhorapulakāṅkurakaṇṭakāgrair- yatkhidyate tava padaṃ nanu sā vyathā me' //
'pīyūṣaprasṛtirnavā makhabhujāṃ dātraṃ tamolūnaye svargaṅgāvimanaskakokavadanastrastā mṛṇālīlate /
dvirbhāvaḥ smarakārmukasya kimapi prāṇeśvarīsāgasā- māśātanturudañcati pratipadi prāleyabhānostanuḥ' //
'vistāraśālini nabhastalapattrapātre kundojjvalaprabha-bha saṃcayabhūribhaktam /
gaṅgātaraṅgaghanamāhiṣadugdhadigdhaṃ jagdhaṃ mayā narapate kalikālakarṇa' //
'ābhāti te kṣitibhṛtaḥ kṣaṇadāprabheyaṃ nistriṃśamāṃsalatamālavanāntalekhā /
indutviṣo yudhi haṭhena tavārikīrtī- rānīya yatra ramate taruṇaḥ pratāpaḥ' //
kṣitibhṛta ityatra śliṣṭaṃ padam /
paramparitam-
'kiṃ padmamya ruciṃ na hanti nayanānandaṃ vidhatte na vā vṛddhiṃ vā jhaṣaketanasya kurute nālokamātreṇa kim /
vaktrendau tava satyayaṃ yadaparaḥ śītāṃśurabhyudgato darpaḥ syādamṛtena cidiha tadapyastyeva bimbādhare' //
atra vaktrendurūpaṇahetukamadharāmṛtasya pīyūṣeṇa śliṣṭaśabdaṃ rūpaṇam /
'vidvanmānasahaṃsa vairikamasāsaṃkocadītpadyute durgāmārgaṇanīlalohita samitsvīkāravaiśvānara /
satyaprītividhānadakṣa vijayaprāgbhāvabhīma prabho sāmrājyaṃ varavīra vatsaraśataṃ vairiñcamuccaiḥ kriyāḥ' //
atra tvameva haṃsa ityāropaṇapūrvako mānasameva mānasamityādyāropa iti śliṣṭaśabdaṃ mālāparamparitam /
'yāmi manovākkāyaiḥ śaraṇaṃ karuṇātmakaṃ jagannākhatham /
janmajarāmaraṇārṇavataraṇataraṇḍaṃ harāṅghriyugam' //
'paryaṅko rājalakṣmyā haritamaṇimayaḥ pauruṣābdhestaraṅgo bhragnapratyarthivaṃśolvaṇavijayakaristyāmadānāmbupaṭṭaḥ /
saṅgrāmatrāsatāmyanmuralapatiyaśohaṃsanīlāmbuvāhaḥ khaṅgaḥ kṣmāsauvidallaḥ samiti vijayate mālavākhaṇḍalasya' //
atra kṣmāsauvidalla iti paramparitamapyekadeśavivarti /
evamādayo 'nye 'pi bhedā leśataḥ sūcitā eva /
RuAssC_16/2:
krameṇeti yathoddeśam /
dvirbhāvaḥ smarakārmukasyetyatra ca vākyārthaparyālācanayendoḥ smarakārmutvāropapratīteḥ kuṭilatvādyanekadharmanimittaṃ sādṛśyameva saṃbandhaḥ /
indoścaikasya bahava āropā iti mālārūpakam /
anekasya tu yathā-
'bāhū bālamṛṇālike kucitaṭī māṇikyaharmyaṃ rater- muktāśailaśilā nitambaphalakaṃ hāsaḥ sudhānirjharaḥ /
vācaḥ kokilakūcitāni cikurāścetobhavaścāmaraṃ tasyāstrastakuraṅgaśāvakadṛśaḥ kiṃ kiṃ na lokottaram' //
atrānekeṣāmanekāropādrūpakamālā /
iyaṃ ca śleṣanibandhanāpi dṛśyate /
yathā -
'netre puṣkarasodare madhumatī vāṇī vipāśā mati- śceto yāti nadīnatāṃ kalayate śoṇatvamasyādharaḥ /
cāritraṃ nanu pāpasūdanamaho māmeṣa tīrthāśrayaḥ snātuṃ vācchati bhūpatiḥ paramitīvoṣṇodakaṃ vastragati' //
atrānekeṣāṃ śliṣṭā aneka āropitī iti śliṣṭārtharūpakamālā /
ābhātītyatra samāsoktimanye manyanta ityudāharaṇāntareṇohāhiyate //
yathā -
'bhavatsaṃvitpuṣpaśriyamanupamāmodamadhurāṃ samuccinvannāviṣayavanarājīvikasitām /
bhavodyāne bhaktyā tava saha viśeṣollasitayā viharttu vyagraḥ syāmanusṛkatavive kapriyasakhaḥ' //

bhakternāyikāropasyāśābdatvādeśavivartitvam /
'pūyūṣasyādharāmṛtena śliṣṭaśabdanirūpaṇam' iti lekhakakalpito 'yamapapāṭho jñeyaḥ //
adharāmṛtasya hi pūyūṣeṇa nirūpaṇamatra sthitam /
ataśca
'adharāmṛtasya pīyūṣeṇa śliṣṭaśabdanirūpam' iti pāṭho grāhyaḥ /
atra ca pīyūṣavadamṛtaśabdasyādhararasāvācakatvamanye manyanta ityudārahaṇāntaramudāhriyate /
yathā-
'alaukikamahālokaprakāśitajagattraya /
stūyate deva sadvaṃśamuktāratnaṃ na kairbhavān' //
atra muktāratnamittayaropapūrvako vaṃśa eva vaṃśa ityāropa iti śliṣṭaśabdaṃ kevalaparamparitam /
vidvadityādo haṃsarūpaṇāmahātmyānmānasarūpeṇeti paramparitam /
evamarṇavarūpaṇā taraṇḍāropasya heturiti paramparitam /
paryaṅka ityatraikasya bahava āropā iti mālāparamparitam /
anekasya tu yathā-
'śrīḥ śrīḥ dharoraḥsthalakhendulekhā śrīkaṇṭhakaṇṭhābhratiḍicca gaurī /
śakrākṣipaśvākararājahaṃsī śacī ca vo yacchratu maṅgalāni' //
atra bahūnāmanekāropātparamparitamālā /
evamādaya iti /
paramparitamapyekadeśavivartīttyevaṃprakāraḥ /
sūcitā iti /
etatpradarśanādeva /
tataśca sāvayavaṃ dvividhamapi śliṣṭaṃ dṛśyate /
tatra samastavastuviṣayaṃ yathā-
'vihaḍhantoṭhṭhadalauḍaṃ phurantākārabahalakesarapaaram /
paharisacandāloe hasiaṃ kumueṇa surahigandhoggāram' //
[setubandhe 416] ('vighaṭamānauṣṭhadalapuṭaṃ sphuraddantākārabahalakesaraprakaram /
praharṣacandrāloke hasitaṃ kumudena surabhigandhodgāram') //
atra kumudasya śliṣṭatvam /
ekadeśavivarti yathā-
'yattārāmauktikārdhaprakarapulakitaṃ candrikācandanāmbho- digdhaṃ satparṣihastasthitakarakapayodhautamākāśaliṅgam /
toyādhāre pratīci cyutavati dinakṛdvimbanirmālyapadme tasyārcāṇḍarīkaṃ vyadhita himakaraṃ satvaraṃ mūrdhni kālaḥ' //
atra kālaviṣaye pūjakādirāropyamāṇo na śābda ityekadeśavivartitvam /
toyādhārasya samudranirmālyodakabhāṇḍavācakatvākatvācchrilaṣṭatvam /
RuAssC_16/2a:
kvaciccābhedameva draḍhayituṃ virṣāyaṇo niṣedhapūrvamāropyamāṇatvena tadīyasya vā bhedahetordharmasya hānikalpanenādhikyena vā dṛḍhāropatvenāpīdaṃ dṛśyate /
krameṇa yathā -
'kalipriyā śaścadapālitāvajñāṃ gurujñātiṣu darśayantī /
jāyā nijā yā nanu saiva kṛtyā kṛtyā na kṛtyā saralasya dhārmeḥ' //
atra kṛtyā niṣedhapūrvaṃ jāyāyāmāropitā /
tanniṣedhena hi jāyāyā kṛtyayā dāḍharyena sāmyaṃ pratīyate /

kṛtyā tathā na svakarmaṇi vyāpriyate yatheyaṃ tatkarmaṇīti hyatra vākyārthaḥ /
atra ca yadanye viśeṣālaṅkāramāhustadabhedālaṅkāranirākaṇādeva nirākṛtamiti na punarāyasyate /
hānyāyathā -
'vanecarāṇāṃ vanitāsakhānāṃ darīgṛhotsaṅganiṣaktabhāsaḥ /
bhavanti yatraiṣadhayo rajanyāmatailapūrāḥ suratapradīpaḥ' //
atrātailapūreṇa hānakalpanam /
ādhikyena yathā-
'turīyo hyeṣa medhyo 'gnirāmnāyaḥ pañcamo 'pi vā /
api vā jaṅgamaṃ tīrthaṃ dharmo vā mūrtisaṃcaraḥ' //
atra turīyatvāderdharmasyādhikyam /
'dṛḍhataranibaddhamuṣṭeḥ koṣaniṣaṇṇasya sahajamalinasya /
kṛpaṇasya kṛpāṇasya ca kevalamākārato bhedaḥ' //
ityatrāpi dṛḍharopameva rūpakaṃ jñeyam /
atra hi kṛpāṇasyeti samuccīyamānatvenanirdeśācchrābdasyāropasyāpratīterapyākāramātreṇa bhedasyoktervākyārthaparyālocanamāhātmyātvariśiṣṭasamastadharmāntarasadbhāvābhyanujñānāpyaryavasāne dāḍharyena viṣayaviṣayiṇorabhedapratipattiḥ /
saiva ca rūpakasatattvamiti pūrvamevoktam /
anye 'pi bhedāḥ svayamevābhyahyodāhāryāḥ /
RuAss_16/3:
idaṃ vaidharmyeṇāpi dṛśyate /
yathā-
'saujanyāmbumarusthalī sucaritālekhyadyubhittirguṇa- jyotsnākṛṣṇacaturdaśī saralatayogaśvapucchacchaṭā /
yaireṣāpi durāśayā kaliyuge rājāvalī sevitā teṣāṃ śūlini bhaktimātrasulabhe sevā kiyatkauśalam' //
atra cāropyamāṇasya dharmitvādāviṣṭaliṅgasaṃkhyātve 'pi kvacitsvato 'saṃbhavatsaṃkhyāyogasyāpi viṣayasaṃkhyātvam pratyekamāropāt /
yathā - 'kvacijjaṭāvalkalāvalambinaḥ kapolā dāvāgrayaḥ' ityādau /
na hi kapilamunerbahutvam /
'bhramimaratimalasahṛdayatāṃ pralayaṃ mūrcche tamaḥ śarīrasādam /
maraṇaṃ ca jaladabhujagajaṃ prasahya kurute viṣaṃ viyoginīnām' //
ityatra niyatasaṃkhyākakāryaviśeṣotthāpito garalārthaprabhāvito viṣaśabde śleṣa eva /
jaladabhujagajamiti rūpakasādhakamiti pūrve siddhatvābhāvānna tannicanvanaṃ viṣaśabde śliṣṭaśabdaṃ paramparitamiti śleṣa evātretyāhuḥ /
RuAssC_16/3:
vaidharmyeṇāpīti /
na kevalaṃ sādharmyeṇetyarthaḥ /
asya ca vicchittiviśeṣāntaraṃ darśayitumāha-atretyādi /
āviṣṭaliṅgatve 'pītyanena dharmiṇaḥ svarūpamātraparyavasitatve 'pi dharmyantarasaṃbandhinaḥ saṃkhyātmano dharmāntarasyāpi svīkāra ityāveditam /
asaṃbhavatsaṃkhyāyogatyeti /
yadyapyekādivyavahārahetuḥ saṃkhyeti nītyā ekasminnapi dravye tadyogaḥ saṃbhavati tathāpyanekadravyavartitvādyabhiprāyeṇaitaduktam /
pratyekamāropāditi ayamagniḥ kapilo 'yamagniḥ kapila ityevaṃrūpāt /
ataścāropyamāṇasya kṛpilamunerbahutvāyogādviṣayasaṃkhyatvam /
śliṣṭatānibandhanasya paramparitasya śleṣādvailakṣaṇyaṃ dyotayitumāha-bhramimiti /
prabhāvita iti /
prathamameva pratītigācarīkṛta ityarthaḥ /

RuAssC_16/3a:
pūrvaṃ siddhatvābhāvāditi /
rūpakasya śleṣahetutvāt /
tannibandhanimiti rūpakanibandhanam /
iti śabdo hetau /
ataśca śleṣa evātrālaṅkāro na paramparitaṃ rūpakamityatra tātparyam /
cintyaṃ caitat /
yataḥ śleṣastāvadvāccayordvayoḥ prakṛtayoraprakṛtayoḥ prakṛtāprakṛtayośca bhavati /
atra ca na dvayoḥ prakṛtatvaṃ nāpyaprakṛtatvam /
varṣāsamaye jaladasyeva jalasya varṇanīyatvāt /
prakṛtāprakṛtayośca viśeṣaṇasāmya eva śleṣo bhavati iha tu viśeṣyasyāpi sāmyamiti śabdaśaktyutthitasya dhvanerayaṃ viṣayo na śleṣasya /
ataśca nātra śleṣālaṅkāraḥ /
nāpi dhvaniḥ /
jaladabhujagajamiti rūpakamāhātmyācchabdaśakyā garalārthasyābhidhānāt /
evamatra śliṣṭaśabdanibandhanaṃ [rūpakamevālaṅkāraḥ] jaladabhujagajamiti rūpakāntareṇāpi garalārtho yadi pratīyate tatsa dhvanervaṣayaḥ syādityuktaṃm /
sthite tu jaladabhujagajamiti rūpake tanmāhātmyādeva viṣaśabde śliṣṭaśabdanibandhanaṃ rūpakam /
anyathā hi jaladabhujagajamiti rūpakaṃ vyarthaṃ syāt /
tena vinā hi garalārthaḥ pratīyatata ityalaṃ bahunā /
START Sūtra 17:
āropyamāṇasya prakṛtopayogitve pariṇāmaḥ
āropyamāṇaṃ rūpake prakṛtopayogitvābhāvātprakṛtoparañjakatvenaiva kevalenānvayaṃ bhajate pariṇāme tu prakṛtātmatayā āropyamāṇasyopayoga iti prakṛtamāropyamāṇarūpatvena pariṇamiti /
āgamānugamavigamakhyātyabhāvātsāṃkhyīyapariṇāmavaisakṣaṇyam /
tasya sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyaprayogād dvaividhyam /
ādyo yathā-
'tīrvā bhūteśamaulistrajamamaradhunīmātmanāsau tṛtīya- stasmai saumitrimaitrīmayamupahṛtavānātaraṃ nāvikāya /
vyāmagrāhyastanībhiḥ śabarayuvatibhiḥ kautukodañcadakṣaṃ kṛcchrādanvīyamānastvaritamaya giriṃ citrakūṭaṃ pratasthe' //
atra saumittrimaittrī prakṛtā āropyamāṇasamānādhikaraṇātararūpatvena pariṇatā /
ātarasya maittrīrūpatayā prakṛte upayogāt /
tadatra yathā samāsoktāvāronyamāṇaṃ prakṛtopayogi taccāropaviṣayātmatayā tatra sthitam, ata eva tatra tadvyavahārasamāropaḥ evamihāpi jñeyam, kevalaṃ tatra viṣayasyaiva prayogaḥ, viṣayiṇo gamyamānatvāt /
iha tu dvayorapyabhidhānam, tādātmyāt tu tayoḥ pariṇāmitvam /
dvitīyo yathā-
'atha paktrimatāmupeyivadbhiḥ sarasairvakrapathāśritairvacobhiḥ /
kṣitibharturupāyānaṃ cakāra prathamaṃ tatparatasturaṅgamādyaiḥ' //
rājasaṃghaṭane tūpāyanamucitam /
taccātra vacorūpamiti vacasāṃ vyadhikaraṇopāyanarūpatvena pariṇāmaḥ /
RuAssC_17:
āropyamāṇasyetyādi /
āropyāropaviṣayabhāvasāmye 'pi rūpakādvailakṣaṇyaṃ darśayannetadeva vyācaṣṭe-āropyamāṇamityādinā /
prakṛtoparañjakatveneti /
yaduktam-viṣayiṇā viṣayasya rūpavataḥ kāraṇādrūpakamiti /

prakṛtātmatayeti /
prakṛtāṅgatayetyarthaḥ /
upayoga iti /
tena vinā prakṛtārthasyāniṣpatteḥ /
pariṇamatīti /
prakṛtamaprakṛtavyavahāraviśiṣṭatayāvatiṣṭate /
prakṛtasvarūpamātrāvasthāne prakaraṇārthāniṣpatteḥ /
evamatra prakaraṇopayogitvābhāvādityāropyamāṇasyopayoga iti cānvayavyatirekābhyāṃ prakṛtopayogitvasyāsādhāraṇatvaṃ darśitam /
asādhāraṇatvasya hi dharmasya tattavyavasthāpakatvāllakṣaṇatvam /
ataśca nāstyevālaṅkārāntareṣu prakṛtayogitvam /
evam-
'āśāsyamanyatpunaruktabhūtaṃ śreyāṃsi sarvāṇyadhijagmuṣaste /
putraṃ labhasvātmaguṇānurūpaṃ bhavantamīḍyaṃ bhavataḥ piteva' //
ityatropamāyām /
'atrāntare sarasvatyavataraṇavārtāmiva kathayitumavatatāra madhyamaṃ lokamaṃśumālī' ityādāvutprekṣāyām /
'mandaramehakkhohiasasikalahaṃsaparia(mu) kvasalilocchraṅgam /
maragaasevālovariṇigaṇṇatu hikkamīṇacakkāajuama' //
ityatra ca rūpake tathānyālaṅkāreṣvaucityameva nopayogaḥ /
ocityaṃ hi siddhasya sataḥ prakṛtārthopalambhakaṃ bhavati /
upayogaḥ punaḥ siddhāveva prakṛtārthahetutāṃ bhajate ityanayormahānbhedaḥ /
tathā hi-
'ananvaye ca śabdaikmaucityādānuṣaṅgikam /
asmiṃstu lāṭānuprāse sākṣādeva prayojakam' //
ityatraikasyaiva śabdaikyasyaucityopayogābhyāṃ bheda uktaḥ /
ataścaucityopayogayorbhedabhajānudbhiḥ sarvatraiva prakṛtopayogitvamanyairyaduktaṃ tadayuktam /
tasmādrūpakādanya eva pariṇāmaḥ /
iha punaḥ aprakṛtārthasya prakṛtārthāropamantareṇa siddhireva na bhavatīti prakṛtopayogitaiva jīvitam /
'dāho 'mbhaḥ prasṛtipacaḥ pracayavān bāṣpaḥ praṇālecitaḥ śvāsāḥ preṅkhitadīpradīpalatikāḥ pāṇḍimni magnaṃ vapuḥ /
kiṃ vānyatkathayāmi rātrimakhilāṃ tvanbhārgavātāyane hastacchrattraniruddhacandramahasastasyāḥ sthitirvartate' //
atra hi cchratrtāropamantareṇa candrātaparodha eva na bhavatīti tasya prakṛtopayogitvam /
ataśca prakṛtamaprakṛtatayā pariṇamatīti pariṇāmaḥ /
yadyevaṃ tarhi sāṃkhyīyapariṇāmādasya ko viśeṣa ityāśaṅkyaha-āgametyādi /
'jahaddharamrāntaraṃ pūrvamupādatte yadā hyayam /
tattvādapracyuto dharmī pariṇāmaḥ sa ucyate' //
iti sāṃkhyīyapariṇāmalakṣaṇam /
maitrtīrūpatayeti /
maitryātmatayetyarthaḥ /
upayogāditi /
ātaramantareṇa taraṇāyogāt /
ataśca prakṛte yata ātarasyopayogastataśca prakṛtāyā eva maitryāstatkāryakāritvāttadvyavahārāropaḥ /

etadeva dṛṣṭāntamukhenāpi pratipādayati-tadatretyādinā /
atreti pariṇāme /
samāsoktau cāropyamāṇasya prakṛtopayuktatvam /
prakṛtasiddhyarthamevāprakṛtasyākṣepāt /
āropyamāṇamapi tatra prakṛtāvacchedakatvena sthitaṃ na punarācchādakatvenetyāha-taccetyādi /
ata eveti /
āropaviṣayātmakatvādeva /
tatreti samāsoktau /
etadeva prakṛte yojayati-evamityādi /
yadyevaṃ tarhi samāsoktipariṇāmayoḥ ko viśeṣa ityāśaṅkyāha-kevalamityādi /
tayorityāṃbhadhīyamānayordvayoḥ /
ucitamiti /
upayuktatayeti śeṣaḥ /
START Sūtra 18:
viṣayasya saṃdihyamānatve saṃdehaḥ
'abhedaprādhānye āropa ityeva /
viṣayaḥ prakṛto 'rtaḥ, yadbhittitvenāprakṛtaḥ saṃdihyate /
aprakṛte saṃdehe viṣayo 'pi saṃdihyata eva /
tena prakṛtāprakṛtagatatvena kavipratibhotthāpite saṃdehe saṃdehālaṅkāraḥ' /
RuAssC_18:
viṣayasyetyādi /
viṣayaviṣayiṇoḥ saṃbandhiśabdatvādviṣayasyokterviṣayiṇo 'pyākṣepādatra grahaṇam /
tena viṣayasya viṣayiṇaśca saṃdehapratītiviṣayatva sūtrārthaḥ /
nanu viṣayaśabdena viṣayiśabdasya saṃbandhiśabdatvādākṣepe 'pi vinā vacanamākṣepamātrādviṣayiṇaḥ kathaṃ saṃdihyamānatā labhyata iti cet, na /
aniyatobhayāṃśāvalambivimarśarūpatvādvipayamātragatatvenāsaṃbhavātsaṃdehasyānyathānupapattyā viṣayiṇastatsaṃbandhitvaṃ labhyata eveti yathāsūtritameva jyāyaḥ /
etadeva vibhajya vyācaṣṭe-viṣaya ityādinā /
yadbhittitveneti /
anyathā hyaprakṛtasya nirviṣayatvamaprantutābhidhānalakṣaṇo vā doṣaḥ syāditi bhāvaḥ /
tena viṣayabhittitayā vipayiṇāmeva tathāmāvo bhavatītyāśaṅkyāha-aprakṛtetyādi /
viṣayo 'pīti /
na kevalaṃ viṣayiṇa eva saṃdihyamānatvaṃ yāvadviṣayasyāpātyapiśabdāthaḥ /
tena kvacidviṣayiṇāmeva saṃdihyamānatve kvacicca viṣayaviṣayiṇorapyalaṅkāro bhavet /
ubhayatrāpi sāmānyalakṣaṇānugamāt /
aniyatobhayāṃśāvalambī hi vimarśaḥ saṃśayaḥ /
sa ca viṣayiṇāmeva bhavati /
viṣayavipayiṇoreva saṃdihyamānatvāt /
ata eva ca prakṛtāprakṛtagatatveneti yathāsaṃbhavaṃ yojyam /
pratibhotyāpita iti /
na punaḥ svarasotyāpitaḥ, sthāṇurvā puruṣo vetyevamādirūpa ityarthaḥ /
RuAss_18/1:

sa ca trividhaḥ /
śuddho niścayagarbho niścayāntaśca /
śuddho yatra saṃśaya eva paryavasānam /
yathā-
'kiṃ tāruṇyataroriyaṃ rasabharodbhinnā navā vallarī līlāprocchalitasya kiṃ laharikā lāvaṇyavārāṃnidheḥ /
udgāḍhotkalikāvatāṃ svasamayopanyāsavistrambhiṇaḥ kiṃ sākṣādupadeśayaṣṭirathavā devasya śṛṅgāriṇaḥ' //
niścayagarbho yaḥ saṃśayopakramo niścayamadhyaḥ saṃśayāntaśca /
sa yathā--
'ayaṃ mārtaṇḍaḥ kiṃ sa khalu turagaiḥ satpabhiritaḥ kṛśānuḥ kiṃ sākṣātprasarati diśo naiṣa niyatam /
kṛtāntaḥ kiṃ sākṣānmahiṣavahano 'sāviti cirāt samalokyājau tvāṃ vidadhati vikalpānpratibhaṭāḥ' //
niścayānto yatra saṃśaya upakramo niścaye paryavasānam /
yathā--
'induḥ kiṃ kva kalaṅkaḥ sarasijametatkimambu kutra gatam /
lalitasavilāsavacanairmukhamiti hariṇākṣi niścitaṃ parataḥ' //
kacitāropyamāṇānāṃ bhinnāśrayatvena dṛśyate /
yathā--
'rañjitā nu vividhāstaruśailā nāmitaṃ tu gaganaṃ mthagitaṃ nu /
pūritā nu viṣameṣu dharitrī saṃhṛtā nu kakubhastimireṇa' //
atrāropaviṣaye timire rāgādi tarvādibhinnāśrayatvenāropitam /
kecittvadhyavasāyāśrayatvena saṃdehaprakāramāhuḥ /
anye tu nuśabdasya saṃbhāvanādyotatvādutprekṣāprakāramimamācakṣate /
RuAssC_18/1:
etadeva bhedatrayaṃ vivṛṇvannudāharati-śuddha ityādi /
atra prakṛtāyāstanvyāḥ saṃdehapratītiviṣayatvābhāvādviṣayiṇāṃ mañjaryādīnāmeva saṃdehaḥ /
viṣayaviṣayiṇoryathā -
'kiṃ paṅkajaṃ kimu sudhākarabimbametaktaṃ vā mukhaṃ klamaharaṃ madirekṣaṇāyāḥ /
yadddaśyate madhukarābhakuraṅgakāntinetradvayānukṛti kārṣṇyamamuṣya madhye' //
atra klamaharatvādiḥ samāno dharmo 'nugāmitvenopāttaḥ /
kvacidvastuprativastubhāvenāpi bhavati yathā-
'kimidamasitālikalitaṃ kamalaṃ kiṃ vā mukhaṃ sunīlakacam /
iti saṃśete lokastvayi sutanu sarocatīrṇāyām' //
atrāsitatvasunīlatvayoḥ śuddhasāmānyarūpatvam /
alikacānāṃ ca bimbapratibimbabhāvaḥ /
evaṃ cāsya sādṛśyanimittatvātsamānadharmānekadharmanimittatvena dvibhedattvaṃ na vyākāryam /
sādṛśyanimittatvenaivāsya saṃgrahasiddheḥ /
vipratapattyādinimittāntaravaccārutvābhāvācca /
bhinnāśrayatveneti vaiyadhikaraṇyena /
RuAssC_18/1a:
avautrapakṣantaramāha-kecityādi /
anena ca saṃdehasyādhyavasāyamūlatvamapi granthakṛtaivoktam /

tenādhyavasāyāśrayo 'pyayaṃ svarūpahetuphalānāṃ saṃdihyamānatvena tridhā bhavati /
tatra svarūpasaṃdeho yathā-'rañjitā' ityādyeva /
yathā va -
'etattarkaya kairavaklamahare śṛṅgāradīkṣāgurau dikkāntāmukure cakorasuhṛdi prauḍhe tuṣāparatviṣi /
karpūraiḥ kimapūri kiṃ malayajairālepi kiṃ pāradai- rakṣāli sphaṭikopalaiḥ kimaghaṭi dyāvāpṛthivyorvapuḥ' //
atra kaumudīdhavalimnaḥ karpūrapūraṇādinādhyavasitatvādadhyavasāyamūlatvam /
hetusaṃdeho yathā -
'divi tvakṣaraṇāmbujasmṛtividhau gāḍhāvadhānaspṛśāṃ dhanyānāṃ prasaranti saṃtatatayā ye bāṣpadhārābharāḥ /
kiṃ te syuścirakālabhāvitabhavāpraśnakriyāvegataḥ kiṃ vāsāditamukticandravadanāsaṃdarśanānandataḥ' //
atrāśruhetorānandasya saṃsāraviyogo muktisāṃmukhyaṃ ceti hetudvayamadhyavasitam /
phalasaṃdeho yathā -
'nṛttānte pārijātaṃ kimu vighaṭayituṃ spraṣṭumākāśagaṅgāṃ kiṃsvidvā candrasūryau kimu vidalayituṃ ścetaraktābjabuddhathā /
labdhuṃ nakṣatramālābharaṇabharamuta svargajaṃ vābhiyoddhuṃ dūrodastaḥ samastastava gaṇapatinā svastaye so 'stu hastaḥ' //
atra kariṇo niṣpādanasya vighaṭanādiphalamadhyavasitam /
atraivādiśabdavannuśabdasya saṃbhāvanādyotakatvātpakṣāntaramapi darśayitumāha-anya ityādi /
ataśca rañjitā ivetyarthaḥ /
pūrvatrārthe tu nuśabdo vitakaṃmātra evamyākhyeyaḥ /
START Sūtra 19:
sādṛśyād vastvantarapratītirbhrāntimān
asamyagjñānatvasādharmyātsaṃdehānantaramasya lakṣaṇam /
bhrāntiścittadharmaḥ /
sa vidyate yasminbhaṇitiprakāre sa bhrāntimān /
sādṛśyaprayuktā ca bhrāntirasya viṣayaḥ /
yathā-
'oṣṭhe bimbaphalāśayālamalakeṣūtpākajambūdhiyā karṇolaṅkṛtibhāji dāḍimaphalabhrāntyā ca śoṇe bhaṇau /
niṣpattyā sakṛdutpalacchadadṛśāmāttaklamānāṃ marau rājangṛrjararājapañjaraśukaiḥ sadyastṛṣā mūrcchitam' //
gāḍhamarmaprahārādinā tu bhrāntirnāsyālaṅkārasya viṣayaḥ /
yathā--
'dāmodarāghātacūrṇitāśeṣavakṣasā /
dṛṣṭaṃ cāṇūramallena śatacandraṃ nabhastalam' //
sādṛśyahetukāpi bhrāntirvicchittyarthe kavipratibhotthāpitaiva gṛhyate,yathodāhṛtam, na svarasotthāpitā śuktikārajatavat /
evaṃ sthāṇurvā syātpuruṣo vā syāditi saṃśaye 'pi boddhavyam /
RuAssC_19:
asamyagjñānatvasādharmyāditi na punarāropagarbhatvasājātyāllakṣitamiti bhāvaḥ /
āropo hi viṣayaviṣiyiṇoryugapadekapramātṛviṣayīkṛtatve bhavatīti nāropagarbho bhramaḥ kvacidapi saṃbhavati, śuktikādīnāṃ śuktikādirūpatayāvagame rajatādyabhimānābhāvāt /
nanu bhrāntiścittadharmaḥ sa yasyāsti sa bhrāntimāniti vaktuṃ nyāyyaṃ tatkathamalaṅkārasyaitadabhidhānamityāśaṅkyāha - bhrāntirityādi /
sa iti bhaṇitiprakāraḥ ataśaacālaṅkāre bhrāntimacchrabda upacarita iti bhāvaḥ /
sādṛśyaprayukteti /
na tu-
'prāsāde sā pathi pathi ca sā pṛṣṭhataḥ sā puraḥ sā paryaṅke sā diśi diśi ca sā tadviyogāturasya /

haṃho cetaḥ prakṛtiraparā nāsti te kāpi sā sā sā sā sā sā jagati sakale ko 'yamadvaitavādaḥ' //
ityatraikasyā eva parimitāyā api yoṣito gāḍhānurāgahetukaṃ tanmayatānusaṃdhānaṃ prāsādādāvanekatra yugapatpratītau nimittamiti bhrāntimadalaṅkāraḥ /
sa hi prāsādādervallabhārūpatvena pratītau syāt /
anyasyānyarvallabhātvena pratīyata iti sphuṭa evāyaṃ viśeṣālaṅkārasya viṣayaḥ /
athaprāsādādāvabhūtāyā api vallabhāyā darśanād bhrāntiriti cet,naitat /
evaṃ hyatra bhrāntimātraṃ syānnālaṅkāraḥ /
gāḍhānurāgātmakanimittasāmarthyātsvarasata eva prāsādādāvasatyā api yuvatyāḥ pratītisamullāsāḥ /
kavipratibhānirvartitvābhāvāt /
'devamapi harṣaṃ pitṛśokavihnalīkṛtaṃ śriyaṃ śāpa iti mahīṃ mahāpātakamiti rājyaṃ roga iti bhogānbhujagā iti nilayaṃ niraya ityādi manyamānam' ityādāvapi na bhrāntimadalaṅkāraḥ /
tatra śuktikādirūpatayāvagame rajatādyabhimānānudayāditi samanantaramevoktatvāt /
iha punarviṣayarūpāṃ śriyamavagamyāpi śrīharṣeṇa pitṛśokavihvalīkṛtatvācchāpatvena bhāmyata iti viṣamālaṅkāro ñyāyān /
'dutuṃ vācchati dakṣiṇe 'pi nayane vāmaḥ karaḥ kajjalaṃ bhaujaṅgaṃ ca bhujo 'ṅgadaṃ ghaṭayituṃ vāme 'pi vāmetaraḥ /
itthaṃ svaṃ svamaśikṣitaṃ bhagavatorardhaṃ vapuḥ paśyatoḥ sādhārasmitalācchitaṃ diśatu no vaktraṃ manovācchitam' //
ityatrāpi saṃskāra evālaṅkāro na bhrāntimān /
atra hi bhagavatyā netradvayāñjanadānasatatābhyāsādvāmanetrāñjanadānānantaraṃ dakṣiṇanetrāñjanadānavāsanānurodho jāyata iti saṃskārasyaiva vākyārthatvam /
athātra saṃskāraprabodhaṃ vinā tadabhāvādañjanadānanaitat /
pratyutātra hi bhagavadardhasya tathātvenaivāvagamādañjanasaṃskāro na prarohamupāgata iti kārasyaiva skhaladgatitvāttatkārthasya bhramasyotpāda eva na saṃbhavatīti na bhrāntimato 'vakāśaḥ /
praruḍha eva hi saṃskāro bhramaḥ /
svātmamātrāvasthitastu saṃskārālaṅkāraḥ /
ata eva dātuṃ vācchratītyuktam /
evaṃ cātra netradvayābjanadānasatatābhyāsahetukaḥ saṃskāra eva pratīyate na tu tannimittako 'pi bhramaḥ paramaḥ /
parameśvarārdhasya tathātvenaivāvagamāttadgandhasyāpyabhāvāt /
ata evāśikṣitaṃ smitalācchitaṃ cetyuktam /
avāntara evānayorviśeṣo 'laṅkārabhāṣya evokta iti tata evānusartavya iti /
evaṃ casādṛśyanimittaivabhrāntiralaṅkāraviṣayo na nimittāntarotthāpiteti na lakṣaṇasyāvyāpakatvaṃ vācyam /
evaṃ sādṛśyanimittakatvādasya sādhāraṇadharmasyāpi trayī gatiḥ /
tatrānugāmitā yathā-
'nīlotpalamiti bhrāntyā vikāsitavilocanam /
anudhāvati mugdhākṣi paśya mugdho madhuvrataḥ' //
atra vikāsityanugāmitvena nirdiṣṭo dharmaḥ /
śuddhasāmānyarūpatvaṃ tu yathā -
'ayamahimarucirbhajanpratīcīṃ kupitavallīmukhatuṇḍāmrabimbaḥ /
jalanidhimakarai rudīkṣyate drāṅnavarudhirāruṇamāṃsapiṇḍalobhāt' //
atra tāmratvāruṇatvayoḥ śuddhasāmānyarūpatvam /
bimbapratibimbabhāvo yathā -
'pusiā kaṇṇāharaṇendaṇīlakiraṇāhaā sasimaūhā /
māṇiṇivaaṇammi sakajjalaṃ susaṅkāe daieṇa' //
('procchitāḥ karṇābharaṇendranīlakiraṇāhṛtāḥ śaśimayūkhā- /
māninīvadane sakajjalāśruśaṅkayā dayitena') //
atra sakajjalatvendralakiraṇāhatatvayorbimbabhāvaḥ /

sādṛśyanimittakatvameva cāsya draḍhayituṃ pratyudāharati-gāḍhetyādinā /
sādṛśyanimittakatve 'pi kavipratibhotthāpitaiva bhrāntirasyaiva viṣayo na punarvāstavītyāha-sādṛśyetyādi /
udāhṛtamiti /
oṣṭhebimbaphalāśayetyādi /
etadeva saṃdehe 'pi yojayati-evamityādi /
saṃśaya iti /
arthādāropagarbha eva /
tatraiva hyasya sādṛśyaṃ nimittam /
adhyavasāyamūle hi saṃdehe sādṛśyātsambandhāntarādvā viṣayaviṣayiṇoḥ saṃdihyamānatvaṃ syāt yathodāhṛtaṃ prāk /
evamāropagarbhatva eva sādṛśyaṃ vinā nāyamalaṅkāra ityavagantavyam /
tasmādaviśeṣeṇaiva sādharmyaṃ vihāyāpi nimittāntaramavasambya nāsyālaṅkāratvaṃ vācyam /
sādṛśye 'pi kavipratibhotthāpitasyaivālaṅkāratvaṃ na punaḥ svārasikasyeti /
START Sūtra 20:
ekasyāpi nimittavaśādanekadhā grahaṇamullekhaḥ
yatraikaṃ vastvanekadhā gṛhyate sa rūpabāhulyollekhanādullekhaḥ /
na cedaṃ nirnimittamullekhamātram, api tu nānāvidhadharmayogitvākhyanimittavaśādetatkriyate /
tatra rucyarthitvavyutpattayo yathāyogaṃ prayojikāḥ /
taduktam-
'yathāruci yathārthitvaṃ yathāvyutpatti bhidyate /
ābhāso 'pyartha ekasminnanusaṃdhānasādhite' //
iti //
yathā-
'yastapovanamit.i munibhiḥ kāmāyatanamiti veśyābhiḥ saṃgītaśāleti lāsakaiḥ' ityādi harṣacarite śrīkaṇṭhākhyajanapadavarṇane /
atra hyeka eva śrīkaṇṭhākhyojanapadastattadguṇayogāttapovanādyanekarūpatayā nirūpitaḥ /
ruccarthitvavyutpattayaśca prāyaśaḥ samastavyastā yojayituṃ śakyante /
nanvetanmadhye 'vajravañjaramiti śaraṇāgatairasuravivaramiti vātikaiḥ' ityādau rūpakālaṅkārayoga iti kathamayamullekhālaṅkāraviṣayaḥ /
satyam /
asti tāvat 'tapovanam' ityādau rūpakavivikto 'sya viṣayaḥ /
yatra vastutastadrūpatāyāḥ saṃbhavaḥ /
yatra tu rūpakaṃ vyavasthitaṃ tatra cediyamapi bhaṅgiḥ saṃbhāvinī tatsaṃkaro 'stu /
na tvetāvatāsyābhāvaḥ śakyate vaktum /
tataśca na doṣaḥ kaścit /
evaṃ hi tatra viṣaye bhrāntimadalaṅkāro 'stu atadrūpasya tadrūpatāpratītinibandhanatvāt /
naitat /
anaikadhāgrahaṇākhyasyāpūrvasyātiśayasyābhāvāt, taddhetukatvāccāsyālaṅkārasya /
saṃkarapratītistvaṅgīkṛtaiva yadyevam, abhede bheda ityevaṃrūpātiśayoktiratrāstu /
naiṣā doṣaḥ /
grahītṛbhedākhyena viṣayavibhāgenānekadhātvoṭṭaṅkanāttasya ca vicchittyantararūpatvāt sarvathā nāsyāntarbhāvaḥ śakyakriya iti niścayaḥ /
yathā vā- 'ṇārāaṇot ti pariṇaavaāhiṃ sirivallahot ti taruṇīhiṃ /
bālāhiṃ uṇa kodūhaleṇa eme a saccavio' //

('nārāyaṇa iti pariṇatavayobhiḥ śrīvallabha iti taruṇībhiḥ /
bālābhiḥ panaḥ kautūhalena evameva satyāpitaḥ' //)//
evam
'garurvacasi pṛthururasi arjuno yaśasi' ityādāvavaseyam /
iyāṃstu viśeṣaḥ-pūrvatra grahītṛbhedenānekadhātvollekhaḥ, iha tu viṣayabhedena /
nanvanekadhātvollekhane gurvādirūpatayā śleṣa iti kathamalaṅkārāntaramatra sthāpyate /
satyam /
anekadhātvanimittaṃ tu vicchittyantaramatra dṛśyate iti tatpratibhotpattihetuḥ śleṣo 'tra syāt /
na tu sarvathā tadabhāvaḥ /
ataścālaṅkārāntaraṃ yadevaṃvidhe viṣaye śleṣābhāve 'pi vicchittisadbhāvaḥ /
tasmādevamādāvullekha eva śreyān /
evamalaṅkārāntaravicchittyāśrayeṇāpyayamalaṅkāro nidarśanīyaḥ /
RuAssC_20:
ekasyāpīti /
anekadhā grahaṇamiti /
na punaranekadhā kalpanam /
grahaṇaṃ hi svārasikyāmutpāditāyāṃ ca pratīpattau saṃbhavati na tu svārasikyāmeva /
yadāhuḥ -
'ataḥ śabdānusaṃdhānavandhyaṃ tadanubandhi vā /
jātyādiviṣayagrāhi sarvaṃ pratyattamiṣyate' //
iti //
kalpanaṃ punaruktādyaṃ pratipattyekagāmiti svārasikyāṃ pratipattau na saṃbhavatītyubhayatrāpi vyāpakatvādyathāsūtritameva yuktam /
rūpabāhulyeti /
ata evāmukhe vastvantarapratītirastyeva /
anyathā hyekasyānekadhāgrahaṇameva na syāt /
ata eva cāsya bhrāntimadanantarameva lakṣaṇam /
ekasya ca na svātantryeṇānekadhāgrahaṇam, api tu tatatttprayojanavaśādityāha-na cedamityādi /
etaditi /
anekadhā grahaṇam ekasyaiva nānāvidhadharmayogina ākhaṇḍyena pratītigocarībhāvātkathamekaikadharmaviṣayamanekadhāgrahaṇaṃ yuktamityāśaṅkyāhatatretyādi /
tatretyanekadhāgrahaṇe /
svātantryeṇa vikalpanaṃ ruciḥ /
arthakriyābhilāṣaparatvamarthitvam /
vṛddhavyavahāraśaraṇatā vyutpattiḥ /
uktamiti śrīpratyabhijñāyām /
tattadguṇayogāditi viviktatvādinānāvidhadharmasaṃbandhāt /
manīnāṃ tapovanaviṣayamarthitvam /
veśyānāṃ ca kāmāyatanaviṣayamarthitvam /
evaṃ lāsakānāṃ tu saṃgītaśālaviṣayā vyutpattirarthitvañca /
prāyaśa iti anena ruciratra nāstīti sūcitam /
nanu yo 'yaṃ śrīkaṇṭhākhyajanapadavarṇanagranthakhaṇḍa udāharaṇātvenānītastatrālaṅkārāntarasaṃbandho 'pyastīti kathametadviṣaya evotyāha-nanvityādinā /

etadevābhyupagamya pratividhatte-satyabhityādinā /
tāvacchrabdo rūpakābhāvavipratipattidyotanārtham /
tadrūpatāyā iti tapovanādirūpatāyāḥ /
atrāpi yadanyairavayavibhāvasaṃbandhātsāropāyā lakṣaṇāyāḥ sattvādrapakālaṅkāramāśaṅkya viviktatvasya cintyatvamuktaṃ tadayuktam /
avayavāvayatribhāvasaṃbandhābhāvāllakṣaṇāyā evāsattvāt /
nahi śrīkaṇṭhākhye janapade tapovanamavayavanyāyena kutrāpyekadeśe 'sti yattatrāvayavini munibhirāropitam /
kiṃ tu tattadguṇayoginaḥ śrīkaṇṭhasya viviktatvāditapovanādiguṇamukhena nijanijavāsanānusāreṇārthitvādinā muniprabhṛtīnāmīdṛgābhāsaḥ /
athāpi yadyastvatrayavāvayavibhāvavivakṣā tallakṣaṇamātraṃ na rūpakam /
tasya lakṣaṇāparamārthatve 'pi viṣayasya rūpavataḥ karaṇādalaṅkāratvam /
anyathā tu lakṣaṇāmātrameva /
nahi lakṣaṇāpi rūpakaparamārthā /
iha ca tapovanādyāropeṇāropaviṣayasya nātiśayaḥ kaścit /
vastuta eva tadrūpatāyāḥ saṃbhavāt /
ataśca sthita evātra rūpakavivikto 'sya viṣayaḥ, na kevalamanyālaṅkāravivikto 'yamevāsyaviṣayo yāvade yatrāpi rūpakālaṅkārayogo 'sti tatrāpyayaṃ saṃbhavatyeveti darśayitumāha-yatretyādi /
iyamapibhaṅgiriti ekasyānekadhāgrahaṇarūpā /
etāvateti rūpakaprayogamātreṇa /
tataśceti rūpakollekhayoḥ saṃkarāt /
nanu yatra rūpakayogo nāstitadalaṅkārāntarayogaḥ saṃbhavatītyāha-evaṃ hītyādi /
atadrūpasyeti /
atapovanarūpasyāpi tapovanarūpatvopanibandhanāt /
atasmiṃstadgrahe bhramaityetadeva hi bhramasatattvam /
apūrvasyeti bhrāntimadasaṃbhavinaḥ /
taddhetukatvāditi anekadhāgrahaṇākhyātiśayanimittakatvāt /
yadi cātra bhrāntimānapyasti tattena sahāśya saṃkara evāstvityāha-saṃkaretyādi /
yadyevamiti /
bhrāntimānapyasti tattena sahāsya saṃkara evāstvityāha-saṃkaretyādi /
yadyevamiti /
bhrāntimato 'sya viśeṣastena sahāsya saṃkaro vetyarthaḥ /
eṣa iti atiśayoktisadbhāvaḥ /
tastaiti grahītṛbhedālyatya vibhāgasya /
vicchittyantaratvameva hi sarveṣāmalaṅkārāṇāṃ bhedahetuḥ /
tadevaṃ tattacchrakkānirāsapūrvamamumeva siddhāntīkṛtya punarapyudāharati-ṇāpāaṇo ttīti /
atra ca nārāyaṇatvādyullekhanevṛddhāprabhṛtīnāṃ yathākrama vyuptattyarthavācitvāt /
tatpratibhottpattiheturiti /
śleṣamantareṇātrāllekhāniṣpatteḥ /
tadabhāva iti, ullekhābhāvaḥ /
ataśteti, śleṣābāve 'pyetaddicchittisaṃbhavāt /
evaṃvidha iti viṣayabhedarūpe /
tattu yathā-
'savrīḍā dayitānane sakaruṇā mātaṅgacarmāmbare satrāsā bhujage savismayarasā candre 'mṛtasyandini /

serṣyā jahvasutāvalokanavidhau dīnā kapālodare pārvatyā navasaṃgamapraṇayinī dṛṣṭiḥ śivāyāstu vaḥ' //
atraikasyā eva dṛṣṭestattadviṣayabhedena nānātvollekhanam /
RuAssC_20a:
tadayaṃ /
dviprakāro 'pi rūpakādyāśrayavadanyālaṅkārāśrayo 'pi saṃbhavatītyāha-evamalaṅkārāntaretyādi /
tatrādyaḥ prakāraḥ saṃdehāśrayo yathā-
'kiṃ bhānuḥ kimu citrabhānuriti yaṃ niścinvate vairiṇaḥ kiṃ cintāmaṇireṣa kalpaviṭapī kiṃ veti cāśāgatāḥ /
kiṃ puṣpākara eṣa puṣpaviśikhaḥ kiṃ veti rāmājanaḥ kiṃ rāmaḥ kimu jāmadagnya iti vā yaṃ dhanvino manvate' //
atrākasyaiva saṃdihyamānānekadhātvollekhanam /
atiśayoktyāśrayaścāyameva yathā-
'vajraṃ saurājyasākṣī parikalitamahāḥ śaktimārdrāparādho daṇḍaṃ khaḍgaṃ ripustrīprasabhaharaṇavitkūpavāpyādidṛśvā /
pāśāṃ pāṇāvapaśyandhvajamapi balavitkoṣavedī gadāṃ ca svācchrandyajñastriśūlaṃ likhati karatale deva citrākṛteste' //
atra tvamedendra ityādyatiśayoktyā lokapālābhedo rājña upalabhyate ityekasyānekadhātvollekhanam /
viṣayabhedena ca rūpakāśrayo yathā-
'mūrghnyadredharturāgastaruṣu kisalayaṃ vidrumaudhaḥ samudre diṅmātaṅgottamāṅgeṣvabhinavanihitaḥ sāndrasindūrareṇuḥ /
sīmni vyognaśca henmaḥ suraśikharibhuvo jāyate yaḥ prakāśaḥ śoṇimnāsau kharāṃśoruṣasi diśatu vaḥ śarma raśmipratānaḥ' //
atraikasyaiva viṣayabhedena rūpakāśrayaṃ nānātvam /
'kārakāntara' ityapapāṭhaḥ /
prakṛtekārakavicchrittyāśrayasyaivānuktatvāt /
ayaṃ svarūpahetuphalollekhanarūpatvāttridhā /
tatra svarūpollekhaḥ samanantaramevodāhṛtaḥ /
hetūllekastu yathā -
'sargahetoḥ sadā dharmaḥ sthitihantorapi prajāḥ /
dviṣaḥ saṃhārahetośca vidustvāṃ jātamātmanaḥ' //
atraikasyaiva janmano hetūnāmanekadhātvollekhanam /
phalollokhastu yathā -
'dharmāyaiva vidanti pārthiva yathāśāstraṃ prajāḥ pālitā arthāyaiva ca jānate 'ntaravidaḥ koṣaikadeśatya ye /
kāmāyaiva kṛtārthatāmupagatā nārthaśca niścinvate mokṣāyaiva ca veda janma bhavataḥ kaścidvipaścijjanaḥ' //
atraikasyaiva janmanaḥ phalānāmanekadhātvollekhanam' /
START Sūtra 21:
viṣayasyāpahnave 'pahnutiḥ
vastvantarapratītirityeva prakrāntāpahnavavaidharmyeṇedamucyate /
āropaprastāvādāropaviṣayāpahnutāvāropyamāṇapratītāvapahnutyākhyo 'laṃṅkāraḥ /
tasya ca trayī bandhacchāyā, apahnavapūrvaka āropaḥ, āropapūrvako 'pahnavaḥ /
chalādiśabdairasatyatvapratipādakairvāpahnavanirdeśaḥ /
pūrvoktabhedadvaye vākyabhedaḥ /
tṛtīyabhede tvekavākyatvam /
ādyo yathā--
'yadetaccandrāntarjaladalavalīlāṃ prakurute tadācaṣṭe lokaḥ śaśaka iti no māṃ prati tathā /
ahaṃ tvinduṃ manye tvadarivirahākrāntataruṇī kaṭākṣolkāpātavraṇakiṇakalaṅkāṅkitatanum' //

atraindavasya śaśasyāpahnave upakṣitpe śaśakaprativastukiṇavata indorāropo nānvayaghaṭanāṃ puṣyatīti na niravadyam /
tattu yathā 'pūrṇendoḥ paripoṣakāntavapuṣaḥ sphāraprabhābhāsvaraṃ nedaṃ maṇḍalamabhyayudeni gaganābhoge jigīṣorjagat /
bhārasyocchritamātapatramadhunā pāṇḍupradeṣaśriyā mānonnaddhajanābhimānadalanodyogaikahevākinaḥ' //
dvitīyo yathā-
'vilasadamaranārīnetranīlābjaṣaṇḍā- nyadhivasati sadā yaḥ saṃyamādhaḥkṛtāni /
na tu rucirakalāpe vartate yo mayūre vitaratu sa kumāro brahmacaryaśriyaṃ vaḥ' //
tṛtīyo yathā--
'ud bhrāntojjhitagehagūrjaravadhūkampākuloccaiḥ kuca- preṅkholāmalahāravallivilanmuktāphalacchajhanā /
sārdhaṃ tvadripubhistvadīyaśasāṃ śūnye marau dhāvatāṃ bhraṣṭaṃ rājamṛgāṅkaṃ! kundamukulasthūlaiḥ śramāmbhaḥkaṇaiḥ' //
atra śūnya ityasya sthāne manyeśabdaprayoge sāpahnavotprekṣā ittayapi sthāpayiṣyate, ' ahaṃ tvinduṃ manye ' iti tu vākyabhede manyeśabdaprayogenotprekṣeti ca vakṣyate /
etasminnapi bhedo 'pahnavāropayoḥ paurvāparyaprayogaviparyaye bhedadvayaṃ sadapi na pūrvavaccitratāvahamiti na bhedatvena gaṇitam /
tatrāpahnuvapūrvake ārope nirantaramudāhṛtam /
āropapūrvake tvapahnave yathā--
'jyotsnābhasmacchuraṇadhavalā bibhratī tārakāsthī nyantardhānavyasanarasikā kātrikāpālikīyam /
dvīpāddvīpaṃ bhramati dadhatī candramudākāpāne nyastaṃ siddhāñjanaparimalaṃ lāñcanasya cchalena' //
kacitpunarasatyatvaṃ vastvantararūpatābhidhāyi-vapuḥ-śabdādinibandhanaṃ yathā-
'amuṣmiṃllāvaṇyāmṛtasarasi nūnaṃ mṛgadṛśaḥ smaraḥ śarvapluṣṭaḥ pṛthujaghanabhāge nipatitaḥ /
yadaṅgāṅgārāṇāṃ praśamapiśunā nābhikuhare khikhā dhūmasyeyaṃ pariṇamati romāvalivapuḥ' //
iti /
RuAssC_21:
viṣayasyetyādi /
vastvantareti /
bhrāntimatāṃ'nuvartata iti śeṣaḥ /
ata eva kecana maṇḍūkaplutinyāyenānuvartanasyānucitatvād bhrāntimadanantaramapahnutirgranthakṛtā lakṣitā ullekhaścatiśayoktyanantaramiti granthaṃ viparyāsitavantaḥ /
na caitat /
yata ullekhastāvadatiśayoktyanantaraṃ granthakṛtā na lakṣitaḥ /
yadvakṣyati-'evamadhyavasāyāśrayeṇālaṅkāradvayamuktvā gamyamānaupamyāśrayā alaṅkārā idānīmucyante /
tatrāpi padārthavākyārthagatatvena teṣāṃ dvaividhyai'pi padārthagatamalaṅkāradvayaṃ krameṇocyate' iti /
tasmādvastvantarapratīterbhāvādbhrāntimadanantaramevāsya granthakṛtā lakṣaṇaṃ kṛtam /
ata eva collekhe 'pi tatsaṃbhavādvastvantarapratīternirantaramevānuvartanādihaivāsyā lakṣaṇamucitamiti yathāsthita eva granthaḥ sādhuḥ /
yadyevaṃ tardhullekhāpahlatyorihaiva viparyayeṇa kiṃ na lakṣaṇaṃ kṛtamityāśaṅkyāha-prakrāntetyādi /
idamityapahnutilakṣaṇam /
tadevavyācaṣṭe - āripetyādinā /
viṣayasyāpahnaveviṣayiṇo 'nyasya vidhirityarthaḥ /
tena-
'na viṣaṃ viṣamityāhurbrahyastvaṃ viṣamucyate /
viṣamekākinaṃ hanti brahmasvaṃ tu sasaṃtatim' //
ityatra viṣayasya niṣedhapūrvaṃ brahmasvaviṣaya āropyamāṇatvād dṛḍhāropaṃ rūpakameva nāpahnutiḥ /
apahnuterhi niṣedhyaviṣayabhittitayaivānyasya viṣayiṇo vidhānaṃ lakṣaṇam /
atra tu niṣedhyasyaiva viṣasya brahmasvaviṣaye āropyamāṇatvādvidhānam /

atha
'atra mukhyasya viṣasya niṣedheāropyamāṇatvāt brahmasvaviṣasya gauṇasya vidhānam' - [alaṅkāraratnākare pṛ.42] iti cet, tatra brahyasvaviṣasya gauṇasya vidhānamiti bhaṇiteḥ kor'thaḥ /
kiṃ brahmasyeti /
tatra nādyaḥ pakṣaḥ /
viṣādinyāyena brahmasvaviṣātmanaḥ kasyacidvastuno bahirasaṃbhavāt /
tatrāpyasya brahmasvaṃ viṣaṃ ceti na bhedenoktiḥ syāt /
nāpi gauṇatā svārtha eva pravṛtteḥ /
anyadanyatra vartamānāṃ gauṇamityucyate /
na cātra brahmasvaviṣamanyatra kutracidvartate yenāsya gauṇatā syāt /
evaṃ dvitīye 'pi pakṣe na gauṇatvaṃ yuktam /
nāpyatrobhayavidhiḥ /
brahmasvavṛttyabhāvānmukhyārthabādhādguṇeṣu vartanāt /
tṛtīye 'pi na gauṇasya sato viṣasya vidhānam /
brahmasvavṛttyabhāvānmukhaayārthabādhādhādguṇeṣu vartanāt vihitasya tastaya gauṇatvāt /
evaṃ brahmasvatya dāḍharyena viṣasābhyapratītipratipipādayiṣayā tatra niṣedhapūrvaṃ viṣamāropitamiti dṛḍhāropameva rūpakaṃ yuktam /
na brahmasvaṃ viṣamidamiti punarucyamāne 'pahnutiḥ syāt /
tasmāt 'mukhyasya ve' tyapāsta viṣayasyāpahnuve 'nyavidhirapahnutirityeva lakṣaṇaṃ kāryam /
RuAssC_21a:
tasyetyapahnutyākhyasyālaṅkārasya /
vākyabheda iti ekavākyamiti cānena yathāsaṃbhavaṃ bhedatrayasya svarūpanirdeśaḥ kṛtaḥ /
na niravadyamiti /
yathoktakramanirvāhābhāvāt /
ata evodāharaṇāntaramāha-pūrṇendorityādi /
manyeśabdasya prayoga iti saṃbhāvanādyotakatvāt /
notprekṣeti /
sādhyavasāyādyutprekṣāsāmagrayabhāvāt /
vakṣyata iti /
utprekṣāyām /
tayā cāsyā ivādiśabdavanmanyeśabdo 'pi pratipādakaḥ /
kintūtprekṣāsāmagrayabhāve manyeśabdaprayogo vitarkameva pratipādayatīti /
ataścātra 'avātpaḥ prāgalbhyam-ityādāvapahnatyatudāharaṇatvamabhidadhataḥsamāne 'pi nyāye 'no māṃ prati tathā' ityanena śaśakapakṣasya nirākṛtatvādanyasyānyarūpatayā saṃbhāvanāyā abhāvān manya-ityanena kiṇapakṣasyaiva niścitatvādatiśayoktitvameveti manyante (alaṅkāraratnakarakārādayaḥ) /
teṣāṃ pūrvāparavicārakuśalānāṃ kimabhidadhmaḥ /
evamanyairatrānyatra codāharaṇādau bahuprakāraṃ skhalitaṃ tat punargrunthavistararabhayād,asmaddarśanadattdūṣaṇodbharaṇasyaiva pratighajñātatvāt,asmābhiḥ pratipadyena na dūṣitam /
RuAssC_21b:
etasminniti chalādiśabdapratipādye /
saṃbhāvamātraṃ punardarśayitumetadudāhṛtam /
vastvantararūpatābhidhāyīti /
vapuḥśabdasya śarīrārthābhidhāyitvāt /
atra punarupamānasyopameyarūpatāpariṇatau pariṇāma iti pariṇamālaṅkāratvaṃ syāt /
iha punaḥ śarvapluṣṭamadananipatanānumāpakatvena romāvalyapahnave dhūmaśikhāyā evaṃ prādhānyaṃ vivakṣitamiti na pariṇāmaḥ nāpi rūpakam /

vyājārthaparyavasāyivapuḥ śabdabalādāropaviṣayāpahnutāvāropyamāṇasya pratīteḥ /
āropaviṣayānapahnave hi rūpakamiti pūrvamevoktam /
athātrāpi bhinnayoḥ sāmānādhikharaṇyāyogādekatarasya niṣedhaprātpavāropyamāṇasya ca niṣedhānupapatterāropaviṣayasyaiva paryavasāne niṣedhaḥ pratīyata iti cet, naitat /
atra hi mukhādau candrādervṛtyabhāvād bādhitaḥ saṃścandrārthaḥ svātmasahacāriṇo guṇāṃllakṣayati na tu mukhāderviṣayasya niṣedhaḥ pratīyate /
mukhaśabdādeḥ svārtha eva pravṛtteḥ /
paryavasāne hyatra mukhādi candradiguṇaviṣiṣṭaṃ pratīyate /
na tu mukhāderbādhaḥ /
na mukhamityevamādeḥ pratyavamarśābhāvāt /
nāpi nidarśanā /
saṃbandhavighaṭanādyabhāvāt /
RuAssC_21c:
ādiśabdācca tṛtīyayāpi kvacidasatyatvaṃ pratipādyate /
yathā-
'maddhāhvorvyavahāramujjhatu latā kaṇṭhasthale tāvake mā kārṣīratisāhasaṃ priyatame dāsastava prāṇiti /
nītā vṛddhimamī tvayaiva kusumairbāṣpāyamāṇā drumā gṛhṇanti kṣurikāmivālipaṭalavyājena pāśacchide' //
atra kusumairiti tṛtīyayāpahṇavanibandhanam /
āropagarbhatvācceyaṃ sādṛśyādvā bhavati saṃbandhāntarādvā /
sādṛśye 'pyasyāḥ sādhāraṇadharmasya trayī gatiḥ /
tatrānugāmitā yathā-
'taruṇatamālakomalakomalīmasametadayaṃ kalayati candramāḥ kila kalaṅkamiti bruvate /
' tadanṛtameva nirdayavidhuntudadantapadavraṇavivaropadarśitamidaṃ hi vibhāti nabhaḥ //
atra tamālamalīmasatvamanugāmitvenopāttam /
śuddhasāmānya rūpatvaṃ yathā-
'aya surendropavanāddharitrīṃ sa pārijāto hariṇopanītaḥ /
na prātito 'yaṃ sumanaḥ pravarhaḥ kaśmīradeśodbhavatābhimānam' //
atrāpanayanaprāpaṇayoḥ śudhdasāmānyarūpatvam /
bimbapratibimbabhāvo yathā -
'na syotsmābharaṇaṃ nabho na militacchāyāpatho vāmbudo no tārāprakāro na cedamamṛtajyotiṣmato maṇḍalam /
kṣīrakṣobhamayo 'pyapāṃnidhirasau netrāhinā mandaraḥ pṛkto 'yaṃ maṇipūga eṣa kalaśaścāyaṃ sudhānirjharaḥ' //
atra jyotsnābharaṇatvasya kṣīrakṣobhamayatvaṃ pratibimbatvena nirdiṣṭam /
saṃbandhāntarādyathā-
'helodañcanmalayapavanāḍambareṇākulāsu preṅkhākeliṃ kamapi bhajatāṃ cṛtaśākhālatāsu /
vācālatvaṃ nanu yadabhavat kānane kokilānāṃ maunitvaṃ tatpathikahariṇīlocanānāṃ vabalga' //
atra kokilavācālatvasya kāraṇasya niṣedhe pathikastrāmaunitvasya kāryasya vidhiḥ /
evamāropagarbheyaṃ saprapañcaṃ darśitā /
adhyavasāyagarbhā punardarśyate yathā-
'na lakṣmīsaudaryānna ca suraśaraṇyīkṛtasurā- sudhādijyeṣṭhatvānna mukuṭamaṇitvādbhagavataḥ /
yadevaṃ bālendordiśi vidiśi vandyatvamuditaṃ sphuṭaṃ tvetatkāntāmukhakamaladāsyādupanatam' //
atra vandyatvasya prabhāvādihetukatve nigīrya hetvantaramadhyavasitam /
yathā vā-

'kalābhistṛptyarthaṃ surapitṛnṛṇāṃ pañcadaśabhiḥ sudhāsūtirdevaḥ pratidinamudetītyatasadidam /
paribhrāmyatyeṣa pratiphalanamāsādya bhavatī- kapolāntaryuktyā tvadadharasudhāsaṃgrahaparaḥ' //
atrodayādau tattadrāśyupabhogalakṣaṇaṃ nimittaṃ nigīrya tatphalabhūtaṃ nimittāntaramadhyavasitam /
RuAssC_21d:
etadupasaṃharannanyadavatārayati /
evamityādi /
START Sūtra 22:
evamabhedaprādhānye āropagarbhānalaṅkārāṃllakṣayitvā adhyavasāyagarbhāṃllukṣayati- tatra
adhyavasāye vyāpāraprādhānye utprekṣā
viṣayanigaraṇenābhedapratipattirviṣayiṇo 'dhyavasāyaḥ /
RuAssC_22:
āropagarbhāniti /
atrādhyavasāyagarbhatvasyāpi vidyamānatvānmallagrāma ityādivadāropagarbhasya prādhānyādevaṃ vyapadeśaḥ /
tatra tāvadutprekṣāṃ lakṣayati-adhyavasāya ityādi /
RuAssC_22a:
adhyavasāya iti na punaḥ saṃdeha iti /
iha hi niścayāniśyayarūpatvena pratyayānāṃ dvaividhyam /
niścayaścārthāvyabhicārī samyak,amyak,anyathā tvasamyagiti bhedo na grāhyaḥ /
pratītivṛttimātrasyaiveha vicārayitumupakrāntatvāt /
tasya ca prāmāṇyavicāre upayogāt /
aniścayaśca saṃśayatarkarūpatvena dvividhaḥ /
ataścāniścitaṃ ca saṃdagdhameveti na vācyam /
tarkātmanaḥ saṃbhāvanāpratyayasyāpyaniścayātmakatve sadigdhatvābhāvāt /
utprekṣā saṃbhāvanādiśabdābhidheyatarkaṃpratītimūleti nāsyāḥ saṃdehamūlatvam /
tasya bhinnalakṣaṇatvāt /
athānavadhāraṇaghajñānaṃ saṃśayaityanavadhāraṇajñānatvāviśeṣātsaṃśayānnārthāntarābhāvastarkasyetyasyāḥ saṃśayamūlatvamiti cet, nautat /
anavadhāraṇajñānatvāviśeṣe 'ri saṃśatarkayobhiṃnnarūpatvāt /
tathāhi-sthāṇurvā puruṣo veti sāmānyena pakṣadvayollekhaḥ saṃśayaḥ /
puruṣeṇānena bhavitavyamityekatarapakṣānukūlakāraṇadarśanena pakṣāntarabādhanamiva tarkaḥ /
puruṣa evāyamiti pakṣāntarāsaṃsparśenaikatarapakṣanirṇayo niścaya ityasti sahṛdayasākṣikaṃ pratyayānāṃ traividhyam /
bāḍhamastyeva pratyayānāṃ traividhyam,kiṃ tvanavadhāraṇajñānatvāviśeṣāt saśayaprakārastarkaṃ iti cet,nautat /
evaṃ hyasamyagjñānatvāviśeṣād bhramo 'pi saṃśayaprakāraḥ syāt /
arthaniścayāniścayasvabhāvatvādinā astyanayorviśeṣa iti cet,iha punarnāstyatra kiṃ pramāṇam /
saṃśayo hyaniyatobhayāṃśāvalambitvenodeti,tarkaḥ punaraṃśāntarabādhanenetra vāhakelidarśanādyanukūlakāraṇaucityādaṃśāntarāvalambanena cetyastyanayorviśeṣaḥ /
deśāntare hi yathā spardhamāna eva sthāṇupakṣa āste na tathā vāhakelibhūmau,api tu śithilībhavati,saṃbhavatpramādatvācca sarvātmanā na nivartata iti ata eva niścayaḥ sādhakapramāṇābhāve 'pyasyopapattaḥ /
nahi sarvātmanā na nivartata iti ata eva niścayaḥ sādhakapramāṇābhāve 'pyasyopapattaḥ /
nahi pratipakṣabādhādeva niścayo bhavati /
sādhākabādhakapramāṇasadbhāvena tadutpādāt /
tenāniyatobhayapakṣāvalambī kiṃsviditi vimarśaḥ sadehaḥ /
ekatarapakṣāvalambī tu tarka iti /

atha kāsya 'phalasyopāyaviśeṣaḥ ' ityekatarapakṣāvalambenāpi saṃdehaḥ saṃbhavatīti cet,naitat /
kimathanāniyatapakṣāntarasvīkārādekatarapakṣāvalambanasyāpratiṣṭhānāt /
bāhyālīdarśanācca yathā puruṣaviśeṣāḥ smaraṇapathaṃ samavataranti na tathā sthāṇuviśeṣā ityubhayaviśeṣasmaraṇajanmanaḥ saṃdehādekataraviśeṣasmaraṇajanmā viśiṣyate tarka ityādyavāntaramatigahanamanayorantibhedasādhanaṃ tatpunaḥ prakṛtānupayogādiha noktam /
tena saṃdehaniścayāntarālavatīṃ tāndvalakṣaṇaḥ saṃbhāvanāpratyayastriśaṅkuriva lambamāno 'vaśyābhyupagantavyaḥ /
RuAssC_22b:
evamapyaniścayātmakasaṃbhāvanāpratyayamūlatvādutprekṣāyāḥ kathamadhyavasāyamūlatvam /
tasya hi viṣayanigaraṇaṃ viṣayiniścayaśca svarūpam /
na cātraikamapi saṃbhavati /
viṣayopādānānniścayābhāvācceti /
atrocyate - iha dvidhāstyadhyavasāyaḥ-svārasika utpāditaśca /
tatra svārasike viṣayānavagata eva nimittam tatsāmarthyātsvarasata eva viṣayipratīterullāsāt /
na hyavagataśuktikāsvarūpanya pramātuḥ kadācidapi rajatamidamiti pratyayotpādaḥ syāt /
itaratra tu viṣayamavagamyapi tadantaḥkāreṇa pratipattau svātmaparatantravikalpabalād viṣayapratipattimutpādayet /
jānāna eva hi viṣayiviviktaṃ viṣayaṃ tatra prayojanaparagatā svārasikyeva tathāvidhā pratipattirvaktrānūdyate na tūtpādyate /
yadāhuḥ-
'pramātrantaradhīrbhāntirūpā yasminnanūdyate /
sa bhrāntimān' iti /
svārasikatvaṃ punaratra kavipratibhānirvatitameveṣṭam /
anyathā hi bhrāntimātraṃ syāditi pūrvamevoktam /
itarastūtprekṣāviṣayaḥ /
sa ca dvividhaḥ-siddhaḥ sādhyaśca /
siddho yatra viṣayasyānupāttatayā nigīrṇatvādadhyavasitaprādhānyam /
sidhyo yatrevādyupādānātsaṃbhāvanāpratyayātmakatvādviṣayasya nigīrṇatvādadhyavasitaprādhānyam /
sādhyo yatrevādyupādānātsaṃbhāvanāpratyayātmakatvādviṣayasya nigīryatvādadhyavasitaprādhānyam /
sādhyo yatrevādyupādānāntsaṃbhāvanāpratyayātmakatvādviṣayasya nigīryamāṇatvādadhyavasāyakriyāyā eva prādhānyam /
ata evāha-'vyāpāraprādhānya' iti /
ata eva cātra kvicidviṣayānupādānam /
vācyopayogyadhyavasāyasya sādhyamāna venopakrāntatvāt /
kvicicca viṣayasyānupādāne 'pi na siddhatvam /
ivādyalapādānānnigīryamāṇatvādāropagarbhatvaṃ na vācyam /
tatra viṣayasya viṣayitayā pratītiḥ /
iha punarvaṣayasya nigīryamāṇatvena viṣayiṇa eva pratītiḥ /
nanu viṣayanigaraṇamadhyavasāyasya lakṣaṇam /
iha punarviṣayasya nigīryamāṇateti kathamatrādhyavasāyateti cet,naitat /
viṣayyantaḥkṛte 'nyasmin sā syātsādhyavasānikā' ityādyaktyādhyavasāyasya viṣayiṇā viṣayasyāntaḥkaraṇaṃ lakṣaṇam /
tacca viṣayasya nigaraṇena nigīryameṇatvena vā bhavatīti na kaścidviśeṣaḥ /
nigīryamāṇatvamapi pūrvoktanītyā viṣayasyopāttasyānupāttasya vā bhavatītina kaścidviśaśeṣaḥ /
evaṃ sidhde 'dhyavasāye 'dhyavasitaprādhānya sādhye ca svarūpaprādhānyamitisiddham /
evacca granthakṛdeva vibhajyāgre vakṣyatīti tata evāvadhāyaṃm /
yadeva sādhyavasāyasya sādhyatvaṃ tadeva saṃbhāvanātmakatvam /

saṃbhāvanā hyekatarapakṣaśithilīkāreṇa pakṣāntaradārḍhyena ca prādurbhavatītyasyāḥ sādhyādhyavasāyatulpakakṣatvam /
tasyāpi viṣayaśithilīkāreṇa viṣayidārḍhyena cotpatteḥ /
ata eva viṣayiṇo 'pi śabdena vṛttena satyantvam /
viṣayidārḍhyenaiva sādhyādhyavasāyatvarūpaprādurbhāvāt /
yaduktaṃ bhavadbhireva 'saṃbhāvanāyāṃ ca saṃbhāvyamānasya dārḍhyādaparasya na śauthilyāt' iti /
iha saṃbhāvyamānasya viṣayiṇo dārḍhyādatra saṃśayādvailakṣaṇyam /
tasya hyaniyatobhayāṃśāvalambī kiṃsviditi vimarśo lakṣaṇam saṃbhāvanāviṣayasya ca śauthilyānniścayādapi bhedaḥ /
viṣaye hi bādhakasadbhāvādekasya śaithilyena vā sādhakasadbhāvācca pakṣāntarasya siddhiḥ syāt /
atiśayoktiśca niścayātmiketi tato 'syā bhedaḥ /
yattu 'sādhyo yatra viṣayiṇo 'satyatayā pratītiḥ' ityādi granthakṛdvakṣyati tad vastuvṛttābhiprāyeṇāvagantavyam /
tadevaṃ viṣayasya nigīryamāṇatvādviṣayiṇaśca niścayātsiddhamadhyavasāyamūlatvamasyā iti yathoktameva lakṣaṇaṃ paryālocitābhidhānam /
tasmāt-
'ivādau niścayābhāvādviṣayasya parigrahāt /
kvacidadhyavasāyena notprekṣāpi tu saṃśayāt' //
ityādyuktamayuktamevetyalaṃ bahunā /
RuAss_22/1:
sa ca dvividhaḥ - sādhyaḥ siddhaśca /
sādhyo yatra viṣayiṇo 'satyatayā pratītiḥ /
asatyatvaṃ ca viṣayigatasya dharmasya viṣaya upanibandhe viṣayisaṃbhāvitvena viṣayāsaṃbhāvitvena ca pratīteḥ /
dharmo,guṇakriyārūpaḥ tasya saṃbhavāsaṃbhavapratītau saṃbhavāśrayasya tatrāparamārthatayā asatyatvaṃ pratīyate, itarasya tu paramārthatayā satyatvam /
yasyāsatyatvaṃ, tasya satyatvapratītāvadhyavasāyaḥ sādhyaḥ /
ataśca vyāpāraprādhānyam /
siddho yatra viṣayiṇo vastuto 'satyasyāpi satyatāpratītiḥ /
satvatvaṃ ca pūrvakasyāsatyatvanimittasyabhāvāt /
ataścādhyavasitaprādhānyam /
tatra sādhyatvapratītau vyāpāraprādhānye 'dhyavasāyaḥ saṃbhāvanamabhimānastarka ūhṛ utprekṣetyādiśabdairucyate /
tadevamaprakṛtagataguṇakriyābhisaṃbandhādaprakṛtatvena prakṛtasya saṃbhāvanamutprekṣā /
sā ca vācyā ivādibhiḥ pradarśyate /
pratīyamānāyāṃ punarivādyaprayogaḥ /
sā ca jātikriyāguṇadravyatāṇāmaprakṛtānāmadhyavaseyatvena caturthā /
prakṛtasyaitadbhedayoge 'pi na vaicitryamiti na te gaṇitāḥ /
pratyekaṃ ca bhāvābhāvābhimānarūpatayā dvaividhye 'ṣṭavivatvam /
bhedāṣṭakasya ca pratyekaṃ nimittasya guṇākriyārūpatve ṣoḍaśa bhedāḥ /
teṣāṃ ca pratyekaṃ nimittasyopādānānupādanābhyāṃ dvātriṃśatprabhedāḥ, teṣu ca pratyekaṃ hetusvarūpaphalotprekṣaṇarūpatvena ṣaṇṇavatirbhedāḥ /
eṣā gatirvācyotprekṣāyā /
tatrāpi dravyasya prāyaḥ svarūpotprekṣaṇameveti hetuphalotprekṣābhedāstataḥ pātanīyāḥ /
pratīyamānāyāstu yadyapyuddeśata etāvantobhedāḥ, tathāpi nimittasyānupādānaṃ tasyāṃ na saṃbhavatīti tairbhedair yūno 'yaṃ prakāraḥ /
ivādyanupādāne nimittasyata cākīrtane utprekṣaṇasya niṣpamāṇatvāt /
prāyaśca svarūpotprakṣāyā yathāsaṃbhavaṃ bhedanirdeśa /
eṣā cārthāśrayati dharmaviṣaye śliṣṭaśabdahetukā kvacitpadārthānvayavelāyāṃ sādṛśyābhivānādupakrāntāpyupamāvākyārthatātparyasāmarythābhimantṛvyāpāropārohakrameṇotprekṣāyāṃ paryavasyati /

Original text: Alaṃkārasarvasva 1-34 with Jayaratha's commentary Vimarśinī · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc