Alaṃkārasarvasva 1-34 with Jayaratha's commentary Vimarśinī (with commentary) · Part 2140

ata evābhātapaunaruktyāpi pratītirapaunaruktyaparyavasāyinyasya svarūpam /
evamapi vastutaḥ kāyādyarthābhāvastadavastha iti cet,satyam /
kiṃ tu tathā vastuto bahirasaṃbhavannapi dvitīyaścandraḥ pratītau kañcana viśeṣamādhātuṃ notsahate tathehāpi vastuvṛttena kāyāderthasyāsaṃbhave 'pi pratītau na kaścidviśeṣa iti diṇḍikārāga eva vāstavatvānveṣaṇam /
tasmādatrāvabhāsamānatvamevārthasya sattvapratīṣṭhāpakaṃ pramāṇam /
RuAssC_3b:
nanu avabhāsamānatvaṃ pramātṛdharma iti kathaṃ tadāśrayo dharmaḥ kāvyālaṅkāra iti cet, asadetat /
avabhāsamānatvasyāvabhāsyaniṣṭatayā pratīterarthadharmatvāt /
tathā hi keṣāñcana pratītivādināṃ-
'tathāhi vedyatā nāma bhāvasyaiva nijaṃ vapuḥ /
caitreṇa vedyaṃ vedmīti kiṃ hyatra pratibhāsate' //
ityādyuktayuktyā kaumārilavannīlatayā iva vedyatāyā apyarthadharmatvabheveṣṭam /
iha ca tadupakrama eveti na vastuvādasaṃsparśo nyāyyaḥ /
āmukhatulyārthatvasya ca śabdadharmatvena śabdāśrayatvāt śabdālaṅkāratvaṃ yadyasyocyate tathāpi paryavasāne vastutastulyārthatvasyāsaṃbhavāt śaśaśṛṅgavaddharmadharmibhāvo duṣṭaḥ syāt /
sattve 'pi doṣa evetyasmatpakṣoktasamagracodyavakāśaḥ /
atrāpi yadyāmukha evaikārthatvenāvabhāsanaṃ samādhistadāsmatpakṣeṇa kimaparāddham /
evaṃ ca virodhe 'pi vastuto viruddhasyāsaṃbhavādviruddhārthatvasya ca śabdadharmatvāt śabdālaṅkāratvaṃ prasajyate /
atra viruddhasyārthasyāsaṃbhavepi kartrādibhirvācyatayādhyavasāyaḥ,iha tu paunaruktyāśrayasyānanvitatvena na vācyateti cet,naitat,yataḥ 'dāruṇaḥ kāṣṭato jātaḥ' ityādau tāvatpaunaruktyāśrayasya kāṣṭāderarthasya jātatvādinā sahānavitatvāvagamādastyeva mukhyayā vṛttyā vācyatvam /
'arivadhadehaśarīraḥ' ityādau tu vastutaḥ kāyāderavācye 'pyavabhātapaunaruktyāśrayatvādakṛtrimārthaśobhāparyāvasāyi tvena vācyatayāstyeva vivakṣitatvam /
atra jhakṛtrimor'tho 'laṅkṛtakṛtrimārthopaskṛto yathā camatkārakṛt na tathā tadupaskṛtayocyamānaḥ syāt /
'strīṇāṃ hi kaṇṭhābharaṇāni hārāḥ payodharānapyabhibhūṣayanti' ityādidṛśā ca hārasya kaṇṭhālaṅkāratve 'pi sāmīpyāttāvatiśobhātiśayādhāyakatvādyathā payodharādāvapyalaṅkāratvaṃ tathaiva kṛtrimārthāśrayatve 'pyavabhāsamānasya paunaruktasyākṛtrimārthopaskārakatvamapi pratīyata eveti nānubhaghavāpahnavaḥ kāryaḥ /
evaṃ ca paunaruktyāśrayasyārthasya yatraiva vāttyatvena vivakṣitatvaṃ tatraivāsyālaṅkāratvaṃ nānyatra /
'akṛṣṇapakṣendumukhī bandhujīvādharadyutiḥ /
iyaṃ vilāsinī kasya na netrotsavakāriṇī' //
'atrākṛṣṇatyarthapaunaruktyasya saṃbhave 'pi vācyatvenāvivakṣitatvānnāyamalaṅkāraḥ /
evaṃ vakṣyamāṇānāmapyalaṅkārāṇāṃ kavivivakṣaiva svarūpapratiṣṭhāpakaṃ pramāṇaṃ jñeyam /
kiṃ bahunā, sarveṣāmapyalaṅkārāṇāmupamitārthatvādeḥ śabdadharmatvācchabdālaṅkāratvaṃ syāt /
tadarthālaṅkāratvamasya jyāyaḥ, yāvatā hyarthasyāmukha eva punaruktatayāvabhāso 'sya jīvitam /
ata eva punaruktavadābhāsamityanvarthasaṃghajñā /
arthasya ca paunaruktyapratītau na kasyacidvivādaḥ , tāmevāśrittaya śabdālaṅkārasya bhavadbhiruktatvāt /
evaṃ ca pratyāsattestadāśrayatvamevāsyālaṅkāratvaṃyuktam /
anyathā tulyārthaśabdatāpi vākyadharmaṃ iti tadāśrayo 'pi syādityanavasthāprasaṅgaḥ /
RuAssC_3c:
athātra śabdasvarūpavaiśiṣṭyanibandhanaṃ camatkārakāritvamiti tadalaṅkāratvamiti cet, kiṃ nāma śabdasya svarūpe vaiśiṣṭam /
kiṃ paunaruktyam, uta punaruktārthaṃvācitvam,utasabhaṅgābhaṅgapadena śliṣṭatvam /
tatra na tāvadādyaḥ pakṣaḥ /
śabdasya dviruccāraṇābhāvāttathātvāpratibhāsanāt /
nāpi dvitīyaḥ /
vācyavācakabhāvenālaṅkaraṇabhāvāttasyāśrayāśrayibhāve, nopapatteḥ /
ata eva sarveṣāmevārthālaṅkārāṇāmupamitārthādivācitvācchabdasya tadalaṅkāratvaṃ syādityuktam /
nāpi tṛtīyaḥ /

punaruktavadābhāsamityanvarthasaṃjñāśrayaṇāt /
paunaruktyākhyadharmaprayojakīkāreṇālaṅkārasyopakrāntatvāt śliṣṭatvasyehānaupayitakatvāt /
tat punaratrārthepaunaruktyāvagame nimittamātrām /
nimittanimittabhāvaśca nālaṅkāratvaprayojaka ityavivādaḥ /
tasmādarthāśrayatvātpaunaruktyasya tadalaṅkāratvameti yuktam /
evaṃ vaktralaṅkāratāpi nirastā /
sarveṣāmapi naktratiśayarūpatvāt tathātvopapatteḥ /
RuAssC_3d:
vistarabhayāditi /
na tu citratvābhāvāt /
nocyanta iti /
vastutastu saṃbhavantyevetyarthaḥ /
ataścāyaṃ prāyo vākyārthapadārthāśrayatvātprathamaṃ dvidhābhavan samastāsamastapadatvena caturvidhaḥ /
krameṇa yathā-
'tuhinakṣitibhṛdyuṣmānpātātsarvatra[-]khyātaḥ /
himavānavatu sadā vo viśvatra samāgataḥ khyātim' //
'nadīprakaramulliṅgitavantaṃ manoharahastamatyajantaṃ ca, saparyāṇāṃ ruciṃ vahantaṃ rasarvatra pūjanīyaṃ ca,sakubhbhaṃ sakalaśañcarantaṃ ca, sadānadantaṃ madaparyāviladaśanaṃ ca, karaṭaṃ kamapi bibhrataṃ kavāṭavibhramamuñcantaṃ ca, kuñjarājivardhitaruci vāraṇaraṇaraṇaraṇikākulitaṃ ca, rājamānavisaṃdhāyinaṃ virājamānaṃ ca, śārībhūtaṃ madasalilena śabalībhūtaṃ ca, iti punaruktāśrayam' ityanaṅgalekhāyāṃ hastivarṇane /
'batahantāsitaḥ kālo govibhāvasudīdhitīḥ /
kṣipāsya pakṣāvasitaścetarājayaśobhaya' //
asamastapadaṃ tu granthakṛtauvodāhṛtam /
START Sūtra 4:
śabdapaunaruktyaṃ vyañjanamātrapaunaruktyaṃ svaravyañjanasamudāyapaunaruktyaṃ ca
alaṃkāraprastāve kevalaṃ svarapaunaruktyamacārutvānna gaṇyate iti dvaividhyameva /
RuAssC_4:
kevalasvarūpaunaruktyaṃ kiṃ na gaṇitamityāśaṅkyāha-alaṅkāretyādi /
yathā-
'indīvarammi indammi indaālammi indiagaṇammi /
indidirammi indami joiṇṇo sarisasaṃkappo' //
('indāvarammi---------') atra svarapaunaruktyasya cārutvābhāvānnālaṅkāratvam /
tatra kevalavyañjanasvaravyañjanasamudāśritamalaṅkāradvayaṃ lakṣyayati-saṃkhyādinā /
START Sūtra 5:
saṃkhyāniyame pūrvaṃ chekānuprāsaḥ
dvayorvyañjanasamudāyayoḥ parasparamanaikadhā sādṛśyaṃ saṃkhyāniyamaḥ /
pūrvaṃ vyañjamasamudāyāśritaṃ yathā-
'kiṃ nāma dardura duradhyavasāya sāyaṃ kāyaṃ nipīḍya ninadaṃ kuruṣe ruṣeva /
etāni kelirasitāni sitacchadānāmākarṇya kārṇamadhurāṇi na lajjito 'si' //
atra sāyaṃśabdenāsyālaṅkārasya yakāramātrasādṛśyāpekṣayā vṛttyanuprāsena sahaikābhidhānalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ /
chekā vidagdhāḥ /
RuAssC_5:
ekavacanasya jātyā bahutvaprasaṅgādvahuvacanasya ca tryādīnāṃ svayameva bahutvātsaṃkhyāniyamo dvitva eva saṃbhavatīti dvayorityuktam /

dvayorapyekadhā sādṛśyaṃ vṛttyanuprāsa evetyāśaṅkyāha-anekadheti /
yakāramātretyanena dvayoreva sādṛśyamasya jīvitamiti dhvanitam /
yadyapi cāyaṃ vyañjanamātrapaunaruktyākhyasya sāmānyalakṣaṇasya saṃbhavādanuprāsa evānyairantarbhāvitaḥ tathāpyasya granthakṛtā udbhaṭamatānurodhādiha lakṣaṇaṃ kṛtam -anyathetyādi /
START Sūtra 6:
anyathā tu vṛttyatanuprāsaḥ
kevalavyañjanamātrasādṛśyamekadhā samudāyasādṛśyaṃ tryādīnāṃ ca parasparasādṛśyamānyathābhāvaḥ /
vṛttistu rasaviṣayo vyāpāraḥ /
tadvatī punarvarṇaracanehavṛttiḥ /
sa ca paruṣakomalamadhyamavarṇārabdhatvāttridhā /
tadupalakṣito 'yamanuprāsaḥ /
yathā-
'āṭopena paṭīyayasā yadapi sā vāṇī kaverāmukhe khelantī prathame tathāpi kurute no sanmanorañjanam /
na syādyāvadamandasundaraguṇālaṅkārajhaṅkāritaḥ saprasyandilasāyanarasāsārānusārī rasaḥ' //
yathā vā-
'sahyāḥ pannagaphūtkṛtānalaśikhā nārācapālyo 'pi vā rākendoḥ kiraṇā viṣadravamuco varṣāsu vā vāyavaḥ /
na tvetāḥ saralāḥ sitāsitarucaḥ sācīkṛtāḥ sālasāḥ sākūtāḥ samadāḥ kuraṅgakadṛśāṃ mānānuvidhdā dṛśaḥ' //
RuAssC_6:
etadeva bhedanirdeśaṃ kurvanvyācaṣṭe kevaletyādi /
samudāyaḥ pāriśeṣyād vyañjanadvayarūpaḥ /
ekadheti cātraiva saṃbaddhavyam /
kevalasya tryādīnāṃ cānekadhāpi sādṛśyasyānena vyātpatvāt /
evañca samastāsamastākṣaratvena saṃbhavatītyasya prāyaḥ ṣaṭ prakārāḥ /
krameṇa yathā-
'yayā yayāyyayā yūyaṃ yo yo yaṃ yeyayāyayā /
yayuyāyi yayeyāya yayeyāyāya yāyayuk' //
asamastākṣaraṃ tu granthakṛtaivodāhṛtam /
'dīnādīnāṃ dadau dānaṃ ninanāda dine dine /
nidinda nandanānandānadunodinanandanam' //
'rucyābhiḥ pracurābhistaruśikharāpācitābhirucitābhiḥ /
acirarucirucirarucibhiścirāccirābhiścamatkṛtaṃ cetaḥ' //
'tataḥ somasite māsi satataṃ saṃmataṃ satām /
atāmasottamamatiḥ satī sutamasūta sā' //
'kamaladṛśaḥ kamalāmalakomalakamanīyakāntivapuramalam /
kamalaṅkurute tāvatkamalāpatito 'pi yo vimalaḥ' //
ādiśabdāccaturakṣarādergrahaṇam /
yathā -
'sa dadātu vāsavādidevatāsaṃstavastutaḥ /
sadā sadvasatiṃ devaḥ savitā vitatāṃ satām' //
varṇaracaneha vṛttiriti /
upacārāditi bhāvaḥ /

tridheti /
yaduktam -
'śaṣābhyāṃ rephasaṃyogaiṣṭavargeṇa ca yojitā /
paruṣā nāma vṛttiḥ syādhlahvahyādyaiśca saṃyutā' //
'sarūpasaṃyogayutāṃ mūrdhavargatāntyayogibhiḥ /
sparśairyutāṃ ca manyante upanāgarikāṃ budhāḥ' //
'śeṣavarṇairyathāyogaṃ racitāṃ kopalākhyayā /
grāmyāṃ vṛttiṃ praśaṃsanti kāvyeṣvādṛtabuddhayaḥ' //
[udbhaṭa kāvyā. saṃ. 914-6] yathā-
'nirargalavinirgaladgalagulākarālairgalairamī taḍiti tāḍitoḍḍamariḍiṇḍimoḍumarāḥ /
madācamanacañcurapracuracañcarīkoccayāḥ paṇaḥ pariṇatikṣaṇakṣatataṭāntarā dantinaḥ' //
atra lakārādyāvṛttyā madhyamatvamiti vṛttitraividhyam /
RuAssC_6a:
evaṃ vyañjanamātrāśrayamalaṅkāradvayaṃ lakṣayitvā svaravyañjanāśrayaṃ yamakaṃ lakṣayati-svaretyādi /
START Sūtra 7:
svaravyañjamasamudāyapaunaruktyaṃ yamakam
atra kvacidbhinnārthatvaṃ kvicidabhinnārthatvaṃ kacidekasyānarthakatvamaparasya sārthakatvamiti saṃkṣepataḥ prakāratrayam /
yathā-
'yo yaḥ paśyati tannetre rucire vanajāyate /
tasya tasyānyanetreṣu rucireva na jāyate' //
idaṃ sārthakatve /
evamanyajjheyam /
RuAssC_7:
ekasyetyādyupalakṣaṇaparam /
ato bahunāṃ yamakānāṃ kvacitsārthakatvaṃ nirarthakatvaṃ ca sthitaṃ saṃgṛhītameva /
'kvacitsārthakatvaṃ kvacinnirarthakatvam'iti tu pāṭhe prathamameva bhedadvayamuktaṃ syānna tṛtīyaḥ prakāraḥ /
ataśca bhedanirdeśagrantho yathāsthita eva jyāyān /
saṃkṣepata iti /
evañca kāvyātmabhūtarasacarvaṇāpratyūhakāritvātprapañcayituṃ yogyamiti cirantanālaṅkāravanna vibhajya lakṣitamiti bhāvaḥ /
evaṃ citre 'pi jñeyam /
anyaditi /
prakāradvayam /
tatrānarthakaṃ yathā-
'sarasamantharatāmarasādarabhramarasajjalayā nalinīṃ madhau /
jaladhidevatayā sadṛśīṃ śriyaṃ sphuṭatarāgatarāgarucirdadhau' //
atra tarāgetyanarthakam /
anarthakatvasārthakatvayoryathā -
'sāhāraṃ sāhāraṃ sāhāraṃ muṇai sajjasāhāram /
saṃ tāṇaṃ saṃtāṇaṃ saṃtāṇaṃ mohasaṃtāṇam' //
atra sajjasāhāramityanarthakam /

anyāni tu sārthakānīti na kaściddoṣaḥ //
idaṃ ca sthānaniyamamantareṇa na bhavati /
yaduktam-'padamanekārthamakṣaraṃ cāvṛttaṃ sthānaniyame yamakam' iti /
ata eva sthānaniyamādyamakamityasyānvarthamabhidhānam /
sa ca sthānaniyamo vaivakṣiko na vāstavaḥ /
yathā-
'madhuparājiparājitamāninījanamanaḥsumanaḥ surabhi śriyam /
abhṛta vāritavārijaviplavāṃ sphuṭitatāmratatāmravaṇaṃ jagam' //
atrākṣaradvaye yamakavinyāsātsthānasya niyatatvam /
yathā vā-
'chindyādbhayārtiṃ tava kārtikeyaḥ śaśī jito yena sa kārtike yaḥ /
utkhātadanto gaṇanāyakasya svāmī yadanyo gaṇanāya kasya' //
atra cārthadvaye yamakadvayamiti sthānaniyamo dvidhaiveti nāsyālaṅkārasya kṣatiḥ kācit /
ataśca -
'śru tarasikalarukatarasikalitarujālahari jālahariṇatamaḥ /
hariṇatamaśca tatastava tatastavaḥ syādyaśorāśiḥ' //
ityatra sattve 'pi svaravyañjanasamudāyapaunaruktyāsya sthānaniyamābhāvādyamakābhāso 'yaṃ vṛttyanuprāsaḥ /
START Sūtra 8:
"śabdārthapaunaruktyāṃ praruḍhaṃ doṣaḥ"
praruḍhagrahaṇaṃ vakṣyamāṇaprabhedavailakṣaṇyārtham /
yadāhuḥ-'śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktamanyatrānuvādāt' /
iti /
RuAssC_8:
praruḍhamiti /
tathābhāsanaṃ viśrānteḥ /
yathā-
'tadanvaye śuddhamati prasūtaḥ śuddhimattamaḥ /
dilīpa iti rājendurinduḥ kṣīranidhāviva' //
atrenduriti /
atrinetrakṣīrodajanmatvādindordvitvānnaitatpraruḍhamiti na kāryam, kavisamaye tathātvasyāpratīteḥ /
āhurityākṣapādāḥ /
antatrānuvāditi /
anuvāde hi śabdārthayoḥ punarvacanaṃ kriyamāṇaṃ na doṣāya /
akriyamāṇaṃ punardeṣāya bhavatīti bhāvaḥ /
yathā -
'udeti raktaḥ savitā rakta evāstameti ca /
saṃpattau ca vipattau ca mahātāmekarūpatā' //
atra rakta iti /
'śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ mahīdhrāduttuṅgādavanimavaneśrāpi jaladhim /
adhodho gaṅgāvadūyamupagatā nūnamathavā vivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ' //

atrārthapaunaruktye 'pi śabdasyāpunarvacanaṃ pratītyantarajanakatvāddoṣaḥ /
tadevāpraruḍhamalaṅkāra ityāha-tātparyetyādi /
START Sūtra 9-10:
'tātparyabhedavattu lāṭānuprāsaḥ'
tātparyamanyaparatvam /
tadeva bhidyate, na śabdārtha-svarūpam /
yathā-
'tālā jaanti guṇā jālā de sahiaehiṃ gheppanti /
raikiraṇāṇugāhiāiṃ hāenti kamalāiṃ kamalāiṃ' //
['tadā jāyante guṇāḥ yadā te sahṛdayairgṛyairgṛhyante /
ravikiraṇānugṛhītāni bhavanti kamalāni kamalāni'] //
'brūmaḥ kiyannaya kathañcana kālamalpam atrābjapatranayane nayane nimīlya /
hemāmbujaṃ taruṇi tattarasāpahṛtya devadviṣo 'yamahamāgata ityavehi' //
ityādau vibhakttayāderapaunaruktye 'pi bahutaraśabdārthapaunaruktyāllāṭānuprāsatvameva /
'kāśāḥ kāśā ivābhānti sarāṃsīva sarāṃsi ca /
cetāṃsyācikṣipuryūnāṃ nimragā nimragā iva' //
ityādāvananvayena sahāsyaikābhidhānalakṣaṇo na saṃkaraḥ /
anyonyāpekṣayā śabdārthagatatvenārthamātragatatvena ca vyavasthikerbhinnaviṣayatvāt /
'ananvaye ca śabdaikyamaucityādānuṣaṅgikam /
asmiṃstu lāṭānuprāse sākṣādeva prayojakam' //
tadevaṃ paunaruktye pañcālaṅkārāḥ
nigadavyākhyātametat /
RuAssC_9-10:
anyaparatvamiti /
ekasya vācyaviśrāntatve 'nyasya lakṣye vyaṅgye vārthevācyaviśrāntirityarthaḥ /
bhidyata iti paryavasāne /
āmukhe hi śabdavadarthasyāpyekatvenaivāvabhāsaḥ /
ata evāha-na śabdārthasvarūpamiti /
evaṃ ca nāyaṃ dvayorvācyaviśrāntatve 'nuvādamātramalaṅkāraḥ /
nahi doṣābhāvamātramalaṅkārasvarūpam /
evaṃ hi satprapaśabdādyabhāvasyāpyalaṅkāratvaprasaṅgaḥ /
yatparamādāvuktaṃ tatparameva punarnocyate ityeva sāmānyena yadyanyaparatvamucyate tadvirodhādivat 'udeti raktiḥ savitā-' ityādau doṣābhāvamātratvepyalaṅkāratvocitasyānyaparatvākhyasyātiśayasyāpi bhāvālaṅkāratvaprasaṅgaḥ /
na caitāvataiva kaścidatiśayapratīyate iti yathoktameva yuktam /
ekaḥ kamalaśabdo vācyaparyavasitaḥ anyaśca saurabhabandhuratvādyanekadharmaniṣṭha iti tātparyabhedaḥ /
RuAssC_9-10a:
brumaḥ kiyaditi /
atra abjaśabdasyāpyapaunaruktyāt lāṭānuprāsatvameveti cintyam /
atra hi dvayorapi nayanaśabdayorvācyaviśrantatvādanyaparatvābhāvānnāsti tātparyabhedaḥ /
sa eva hyasya jīvitam /
anyathā hyanuprāsamātratvaṃ syānnālaṅkāratvam /

athāpi kevalanayanaśabdasyasvārthaviśrāntiḥ saṃsargapadāntargatastaya punaḥ svārthamupasarjanīkṛtya saṃjñinamabhigadhamaśca svārthatyāgātparārtheca vṛttirastyeva lakṣyaniṣ ṭatvamiti cet, naitat /
lakṣaṇāsāmagradhabhāvāt /
atra hyanyapadārthapradhānatvānnayanaśabdasya guṇībhāvaḥ, na mukhyārthabādhaḥ /
svārtha eva viśrānteḥ /
na ca guṇībhāvamukhyārthabādhayorkatvam /
sato hi mukhyārthasya kañcidapekṣya guṇībhāvaḥ /
bādhaḥ punaḥ svasminnevāviśrāntirityanayārmahān bhedaḥ /
nāpyatra kiñcitprayojanaṃ na vā ruḍhiriyamityetatpaunaruktyamātram /
evam-
'sitakarakararuciravibhā vibhākarākāra dharaṇidhara kīrtiḥ /
paunaṣakamalā kamalā sāpi tavaivāsti nānyasya' //
ityādāvapi ghajñeyam /
camatkārastvatrānuprāsakṛto 'vaseyaḥ /
nanvananvaye 'pi śabdapaunaruktyaṃ dṛśyata iti tatrāpi kimayamevālaṅkāraḥ kimu sa evetyāśaṅkyaha-ananvaya ityādi /
ānuṣaṅgikamiti /
na punaḥ sākṣātprayojakamityarthaḥ /
śabdaikyaṃ vināpyananvayasya pratipādanāt /
atra hi śabdaikyaṃ kvacidakriyamāṇamanaucityamāvahati kvacinneti bhāvaḥ /
tatta yathā-
'yaccakṣurjagatāṃ sahastrakaravaddhāmnāṃ ca dhāmārkava- nmonnadvāramapāvṛttaṃ ca ravivad dhvāntāntakṛt sūryavat /
ātmā sarvaśarīriṇāṃ savitṛvat tigmāṃśuvat kālakṛt sādhvīṃ naḥ sa giraḥ dadātu dinakṛd yonyairatulyopamaḥ' //
atra sahastrakarādayo 'nya ivābhāsamānā ananvayapratītiṃ vighnayantīti śabdaikyābhāvo 'naucityamāvahati, na punarananvayasyābhāvam /
'sthairyād bhūrvyāpakatvād viyadakhilajagatprāṇabhāvānnabhasvān bhāsvān viśvaprakāśādyugapadapi sudhāsūtirāhlādanācca /
vahniḥ saṃhārakatvājjalamakhilajanāpyāyanāccopamānaṃ satyātmatve 'pi yasya prabhavatu bhavatāṃ so 'ṣṭamūrtiḥ śivāya' //
atra nirvighnamevānanvayasya pratīteḥ śabdaikyabhāvo nānaicityāvahaḥ /
tuśabdo vyatireke /
śākṣāditi /
śabdaikyaṃ vināsyānutthānāt /
etadevopasaṃharati-tadevamityādi /
puna ruktavadābhāsamarthapaunaruktyāśritaṃ,chekānuprāsādayastrayaḥ śabdapaunaruktyāśrayāḥ /
lāṭānuprāsastūbhayāśritaṃ iti pañca paunaruktyāśritā alaṅkārāḥ /
yadyapyukteḥ śabdārthagatatvenoccaraṇābhidhānatayā bhedāt sāmānyābhāvāt kasya pañcaprakāratvaṃ tathāpi tasyā dvayorapyanugamādekatvena pratīteruktisāmānyanibandhanameva prakāriprakārabhāvavacanam /
yaccārthabhedena śabdasyāpi bhinnatvaṃ tadavāstavam /
pratītāvekatayaivāvabhāsāt /
ata evānekārthavargādiṣvapi tathātvenaiva vyavahāraḥ /
START Sūtra 11:
varṇānāṃ khaṅgādyakṛtihetutve citram
paunaruktakyaprastāve sthānaviśeṣaśliṣṭavarṇapaunaruktyātmakaṃ citravacanam /
yadyapi lipyakṣarāṇāṃ khaṅgādisaṃniveśaviśiṣṭatvaṃ tathāpi śrotrākāśasamavetavarṇātmakaśabdābhedena teṣāṃ loke pratītervācakaśabdālaṅkāro 'yam /
ādiprahaṇād yathāvyutpattisaṃbhavaṃ padmabandhādiparigrahaḥ /

yathā-
'bhāsate pratibhāsāra rasābhātā hatāvibhā /
bhāvitātmāśubhāvāde devābhā bata sabhā' //
eṣo 'ṣṭadalapadmabanadhaḥ /
atra digdaleṣu nirgamapraveśābhyāṃ śliṣṭākṣaratvam /
vivigdaleṣu tvanyathā /
karṇikākṣaraṃ tu śliṣṭameva /
RuAssC_11:
varṇānāmityādi /
uccāraṇakāle sthānaviśeṣaśliṣṭavarṇātmakakhaṅgadisaṃniveśasyā bhāvātponaruktyapratītirnātreti kimāśrayo 'yamalaṅkāra ityāśaṅkyāha-yadyapītyādi /
lipyakṣarāṇāṃ maṣībindurūpāṇāṃ śrūyamāṇatāsatattvavarṇaśabdābhedapratipattyā aupacāriko 'yaṃ śabdālaṅkāra iti tātparyārthaḥ /
ādigrahaṇaṃ saphalayituṃ padmabandhenodāharati-bhāsatetyādi /
khaṅgabandhaḥ punaryathā-
'sa pātrībhavitā mokṣkṣaṇalakṣmyā bhavārasaḥ /
samastajanatāyāsasamudrābhinnatābhidaḥ' //
śliṣṭameveti /
aṣṭadikkamapi nirgamapravekṣayoḥ /
START Sūtra 12:
upamānopameyayoḥ sādharmye bhedābhedatulyatve upamā
arthālaṅkāraprakaraṇamidam /
upamānopameyayorityapratītopamānopameyaniṣedhārtham /
sādhrmye trayaḥ prakārāḥ /
bhedaprādhānyaṃ vyatirekādivat /
abhedaprādhānyaṃ rūpakādivat /
dvayostulyatvaṃ yathāsyām /
yadāhuḥ-'yatra kiñcitsāmānyaṃ kaściñca viśeṣaḥ sa viṣayaḥ sadṛśatāyāḥ' iti /
upamaivanekaprakāravaicitryeṇānekālaṅkārabūjabhūteti prathamaṃ nirdiṣṭā /
asyāśca pūrṇālutpātvabhedāñcirantanairbahuvidhanvamuktam /
tatrāpi sādhāraṇadharmsya kvacidanurāgāmitayaikarūpyeṇa nirdeśaḥ, kvacidvastuprativastubhāvena pṛthaṅnirdeśaḥ /
pṛthaṅnirdeśe ca saṃbandhibhedamātraṃ prativastūpamāvat, bimbapratibimbabhāvo vā dṛṣṭāntavat /
krameṇodāharaṇam -
'praṅāmahatyā śikhayeva dīpastrimārgeva trividasya mārgaḥ /
saṃskāravatyeva girā manīṣī tayā sa pūtaśca vibhūṣitaśca' //
'yāntyā muhurvalitakandharamānanaṃ tadāvṛttavṛntaśatapatranibhaṃ vahantyā /
digdho 'mṛtena ca viṣeṇa ca pakṣmalākṣyā gāḍhaṃ nikhāta iva me hṛdaye kaṭākṣaḥ' //
atra valutatvāvṛttatve saṃbandhibhedādbhinne /
dharmyabhiprāyeṇa tu bimbapratibimbatvameva /
'pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ kḷtpāṅgarāgo haricindanena /
ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgara ivādrirājaḥ' //
atra hārāṅkarāgayornirjharabālātapau pratibimbatvena nirdiṣṭau /

RuAssC_12:
upamānetyādi /
artheti /
śabdālaṅkāranirṇayānantaramavasaraprātpamityarthaḥ /
nanūpamānopameyayoreva sādharmyaṃ saṃbhavati na kāryakāraṇādikayoriti kiṃ tadupādānenetyāśaṅkyāha-upamānetyādi /
tatropamānasyāpratītatvaṃ liṅgabhedādinā prācyairuktam /
yathā-
'kaṭu kaṇanto maladāyakāḥ khalāstudantyalaṃ bandhanaśṛṅkhalā iva /
manastu sādhudhvanibhiḥ pade pade haranti santo maṇinūpurā iva' //
atra kaṇanāderdharmasyopamāne 'nyatāṃ karotīti liṅgabhedo duṣṭaḥ /
yadyapi sādhāraṇadharmasyobhayasaṃbandhasaṃbhave 'pi siddhatvādupamāne tatsaṃbandhasya svayamevāvagamāt tasya na śābdatā yuktetyupamānapāratantryeṇa liṅgādivipariṇāmo na kāryaṃ iti na liṅgabhedāderduṣyatvam,tathāpyupamānavākyasya sākāṅkṣatvātpratītiviśrānteḥ śābdastatsaṃbandha upayukta eva /
nahi prabhāmahatyādāvupamānavākye pūtatvādisaṃbandhaṃ vinā samanvayaviśrāntiḥ syāt /
kevalaṃ samānadharmasyopameye vidhīyamānatvamupamāne cānūdyamānatvamitīyāneva viśeṣaḥ /
tadubhayatrāpi tatsaṃbandhasyāvaśyopayogādupapadyata eva samānadharmasyānugāmitvam /
talliṅgabhedāderapi duṣṭatvaṃ yuktam /
upameyasyāpratītatvamavarṇanīyasyāpi varṇanīyatvam /
yathā-
'gauraḥ supīvarābhogo raṇḍāyā muṇḍito bhagaḥ /
merorarkahayollīḍha-śaṣpa-hema-taṭāyate' //
atra tanvaṅgyā rūpavarṇane bhagavarṇanamanaucityāvahamityupameyasyāpratītatvam /
RuAssC_12a:
bhedābhedatulyatvaṃ vyākhyātuṃ sādharmyasya viṣayavibhāgeṇa vyavasthitiṃ darśayati-sādharmya ityādinā /
etaineva ca tribhiḥ prakāraiḥ sādharmyāśrayaḥ samagra evālaṅkāravargaḥ saṃgṛhītaḥ /
tena vyatirekavadityanena sahoktyādayaḥ saṃgṛhītāḥ rūpakavadityanena pariṇāmotprekṣādayaḥ /
kintu rūpakotprekṣayorabhedaprādhānyasadbhāve 'pyāropādhyavasāyakṛta eva viśeṣaḥ /
yadvakṣyati-'āropādabhede 'dhvavasāyaḥ prakṛṣyate' iti /
ataścādhyavasāyagarbheṣvalaṅkāreṣu śuddhābhedarūpaścaturthaḥ prakāro na kaścidāśaṅkanīyaḥ /
tatrāpyabhedāprādhānyasyaiva bhāvāt /
anayāpyupameyopamādayaḥ saṃgṛhītāḥ sāmānyamityabhedahetukam /
viśeṣa iti bhedahetukaḥ /
evaṃ ca bhedābhedatulyatvaviṣaye yaḥ sādṛśyapratyayo jāyate tasyopamāviṣayatvamuktam /
nanu ca satsvapyanekeṣvarthālaṅkāreṣu prathamamiyameva kiṃ nirdiṣṭetyāśaṅkyāha-upamaivetyādi /
aneke 'laṅkārāḥ sādharmyāśrayāḥ tatraivāsya bījatvāt /
uktamiti /
'sādharmyamupamā bhede pūrṇā lutpā ca sāgrimā /
śrautyārthīṃ ca bhaved vākye samāse tadvite tathā' //
ityādinā //
ataśca kimasmākaṃ tadāviṣkāraṇeneti bhāvaḥ /
evaṃ ca teṣāṃ gaṇane tathā na vaicitryaṃ kiñciditi sūcitam /
RuAssC_12b:

tatrāpīti /
cirantanokte pūrṇatvādibhedanirdeśe satyapītyarthaḥ /
sādhāraṇadharmasyeti /
dharmaḥ parāśritaḥ, tasya ca tadatadgāmitvāt sādhāraṇatvam /
tadeva copamādyatthāne nimittam /
sa ca catuṣṭayī śabdānāṃ pravṛttiḥ' iti mahābhāṣyaprakriyayā jātiguṇakriyādravyātmakeṣu dharmiṣvevaṃrūpa eva bhavati /
na caitadvirudhyate /
dharmidharmabhāvasya na vāstavatvam /
jātyādyātmano dharmiṇo 'pi kadācidanyāśritatve dharmatvāt /
evaṃ ca tadatiriktaṃ dharmamātramapi sādhāraṇaṃ na kiñcidvācyam /
catuṣṭayyā eva śabdānāṃ pravṛtteruktatatvāt /
'sadayaṃ bubhuje mahābhujaḥ sahasodvegamiyaṃ vrajediti /
aciropanatāṃ sa medinīṃ navapāṇigrahaṇāṃ vadhūmiva' //
ityādāvupamānādau kriyārūpatvāderyojayituṃ śakyatvāt tasya eva ca samagraviṣayāvagāhanasahiṣṇutvāt /
nanu jāteḥ sādhāraṇadharmatve tajjātīyatvāt tattvaṃ na syāt, na sadṛśatvamiti kathamupamāṅgatvamasyāḥ syāditi cet, na /
bimbapratibimbabhāvāśrayeṇa tathātvābhāvāt /
tatra hyasakṛnnirdeśād dvayorhārādikayorjātyoḥ śvaityādyabhedanimittāvalambanenaikatvamāśritya sādṛśyanimittaṃ sādhāraṇyaṃ syāt /
etacca savistaramupariṣṭād vakṣyāmaḥ /
RuAssC_12c:
tatra dharmiṇo jātyādirūpatā yathā-
'ghanodyānacchāyāmiva marupathād, dāvadahanāt tuṣārābhbhovāpīmeva viṣavipākādiva sudhām /
pravṛddhādunmādāt prakṛtimiva nistāryavirahā- llabheya tvadbhakti nirūpamarasāṃ śaṅkara kadā' //
atra cchāyāvāpīsudhāprakṛtīnāmupamānānāṃ jātiguṇadravyakriyātvam /
chāyāyastu jātirūpatvād guṇatvaṃ nāśaṅkanīyam /
upameyasya punaretatsvayamevābhyūhyam /
RuAssC_12d:
dharmāṇāṃ tu yathā-
'vaidehi paśyā malayād vibhaktaṃ matsetunā phenilamamburāśim /
chāyāpatheneva śaratprasannamākāśamāviṣkṛtacārutāram' //
atra vibhaktamityasya kriyātvaṃ rāmasetucchāyāpathayordravyatvaṃ phenatārakāṇāṃ jātitvaṃ prasādasya ca guṇatvaṃ dravyātmakākāśāmburāśigattatvenopanibaddham /
evaṃ prakṛtāmeva mahābhāṣyaprakriyāmapahāya ninimittameva prakriyāntaramāśritya yadanyairuktaṃ tadayuktamevetyalaṃ bahunā /
evaṃvidhasya cāsya bhāvābhāvarūpatayā dvaividhyam /
etacca na tathāvaicitryāvahamiti granthakṛtā noktam /
RuAssC_12e:
aikarūpyeṇoti /
sakṛt /
yadvakṣyati-'tatra sāmānyadharmasyevādyupādāne sakṛntirdeśa upamā' iti /
pṛthaṅnirdeśa iti /
asakṛdityarthaḥ /
yadvakṣyati-

'vastuprativastubhāvenāsakṛnnirdeśe 'pi saiva' iti /
sādhāraṇadharmasyetyatrāpi saṃbandhanīyam /
vastuprativastubhāve 'pi dvaividhyamityāha-pṛthaṅnirdeśe ityādi /
sambandhibhedamātramiti /
na punaḥ svarūpabhedaḥ kaścidityarthaḥ /
yadvakṣyati-asakṛnnirdeśe śuddhasāmānyarūpatvaṃ bimbapratibimbabhāva e vā' iti /
etacca bhedatrayaṃ prāyaḥ sarveṣāmeva sādṛśyāśrayāṇāmalaṅkārāṇāṃ jīvitabhūtatvena saṃbhavatītyagrata eva tatra tatrodāhariṣyāmaḥ /
krameṇeti yathoddeśam /
sambandhibhedāditi /
saṃbandhinoḥ kandharāvṛntayorbhedāt /
na tu hāranirjharādivatsvarūpato bhedaḥ /
vastuta ekatvādvalitatvāvṛttatvayorabhedaḥ /
nanu yadi valitatvāvṛttatvākhyo dharma ānanaśatapattrayoḥ śuddhasāmānyarūpatayopāttastaddharmī kandharāvṛntarūpaḥ punaḥ kiṃrūpatayetyāśaṅkyāha-dharmyabhiprāyeṇetyādi /
evakāraḥ śuddhasāmānyarūpatvavyavacchedakaḥ /
kandharāvṛntayośca yathokte dharmitve 'pyānanaśatapatrtāpekṣayā dharmatvameva yuktam /
āśrayāśrayibhāvena dharmidharmabhāvasya bhāvāt /
ata evāsyāvāstavatvaṃ pūrvamuktam /
ataścānanaśatapatrtāpekṣayā iti na vyākhyeyam /
tayorupamānopameyabhāvavācoyuktereva yuktatvāt /
evaṃ ca sati kandharāvṛntayoḥ svarūpamanabhimataṃ syāt /
anenaiva ca bimbapratibimbabhāvasya svarūpe darśite 'pyasaṃkīrṇaprakaṭanāśayena punaḥ 'pāṇḍyo 'yam' ityādyudāhṛtam /
RuAssC_12f:
hārāṅgarāgayoriti /
svarūpayoriti śeṣaḥ /
na cātra bimbapratibimbabhāvasya viṣayāntaraṃ pradarśya vākyārthaṅgatāmupamāśaṅkya guṇasāmyanāmā caturthaḥ prakāro vācyaḥ /
yāvatā hi sādhāraṇadharmanibandhanamupamāsvarūpam, sa cātra dharmo nirdiṣṭānirdiṣṭatvena dvividhaḥ /
nirdeśapakṣe cāsya traividhyamuktam /
anirdeśapakṣe cāsya na vaicitryaṃ kiñciditi na tadāśrayaṃ bhedajātamuktam /
ataścātra nirdiṣṭaḥ sādhāraṇadharmo vyavasthita iti kā nāma caturthaprakārakalpanā /
vākyārthopamāgandho 'pyatra nāsti /
sa hyanekeṣāṃ dharmiṇāṃ parasparāvacchinnānāṃ tādṛśereva dharmibhiḥ sāmye bhavati /
yathā-
'janayicyāḥ kulālyāśca rakṣitryā vidito 'bhayam /
ratnasūterbhujaṅgyāśca pracchanna iva śevadhiḥ' //
atra janayitryādīnāṃ ratnasūtyādīnyupamānānyupāttāni /
eteṣāṃ dharmitvaṃ ca sphuṭameva /
bimbapratibimbabhāvaḥ punardharmiviśeṣapratipādanonmukhānāṃ dharmāṇāṃ bhavati /
parasparāvacchinnatvaṃ yathātreva /
atra hi hārāṅgarāgayoḥ pāṇḍyasya viśiṣṭatāpādanāyaivopādānam /
indumatīṃ prati tasya viśiṣṭālambanavibhāvatvena vivakṣitatvāt /

ataśca tayoḥ parasparonmukhatvātsvātmanyevāviśrāntiriti kā kathopameyatāyāḥ /
evaṃ pāṇḍyasyādgirājena hāranirjharādidharmanimittaivopamā, tāvanmātreṇaiva sādṛśyaparyavasānāt /
tacca hārādeḥ sādhāraṇadharmasya bimbapratibimbatvād dṛṣṭāntanyāyasyaitatsūdāharaṇameva /
RuAssC_12g:
nanu hāranirjharayostadatadgāmitvābhāvātkathaṃ sādhāraṇadharmateti cet,ucyate- asyāstāvaddharmasya sādhāraṇyaṃ jīvitam /
tacca dharmasyaikatve bhavati /
na ca vastuto 'tra dharmasyaikatvam /
nahi ya eva mukhagato lāvaṇyādirdharmaḥ sa eva candrādau, tasyānvayāsaṃbhavāt /
api tu tajjātīyo 'trānyo 'sti dharmaḥ /
evaṃ dharmayorbhedātsādhāraṇatvābhāvādupamāyāḥ svarūpaniṣpattireva na syāt /
atha dharmayorapi sādṛśyamabhyupagamyate tattatrāpi sādṛśyanimittamanyadanveṣyam /
tatrāpyanyadityanavasthā syāt /
tataśca dharmayorvastuto bhede 'pi pratītāvekatāvasāyādbhede 'pyabheda ityetannimittamekatvamāśrayaṇīyam /
anyathā hyapamāyā utthānameva na syāt /
evamihāpi hāranirjharādīnāṃ vastuprativastutayopāttānāṃ vastuto bhede 'pyabhedavivakṣetyekatvaṃ grāhyam /
anyathā hyeṣāṃ pāṇḍyādrirājayoraupabhyasamutthāne nimittatvameva na syāt /
na caiṣāmaupamyaṃ yuktamiti samanantaramevoktam /
ata evātra bimbapratibimbabhāvavyapadeśaḥ /
loko hi darpaṇādau bimbātpratibimbasya bhede 'pi madīyamevātra vadanaṃ saṃkrāntamityabhedenābhimanyate /
anyathā hi pratibimbagadarśane kṛśo 'ha sthūlo 'hamityādyabhimāno nodiyāt bhūṣaṇavinyāsādau ca nāyikā nādriyeran /
pracyairapi-
'sa munirlācchito mauvjyā kṛṣṇājinapaṭaṃ vahan /
vyarājannīlajīmūtabhāgaśliṣṭa ivāṃśumān' //
iti //
tathā -
'sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manoghajñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ /
śatahladendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ' //
ityatra mauñjītaḍitoḥ śaṅkhaśaśinośca vastuto bhede 'pyabhedavivakṣāmevāśrityasādhāraṇadharmasya hīnatvamādhikyaṃ coktam /
ata eva cātra pūrvaṃ granthakṛtā vastuprativastubhāvavad vastudvayasya prācyoktameva vyavahāraṃ darśayituṃ prativastūpamāvad dṛṣṭāntavacceti taduktamevadṛṣṭāntadvayaṃ dattam /
evaṃ cātrābhedavivakṣaiva jīvitam /
RuAssC_12h:
eṣā ca lakṣye supracuraiva /
yathā -
'vidyutvantaṃ lalitavanitāḥ sendracāpaṃ sacitrāḥ saṃgītāya prahatamurajāḥ snigdhagambhīraghoṣam /
antastoyaṃ maṇimayabhuvastuṅgamabhraṃlihāgrāḥ prāsādāstvāṃ tulayitumalaṃ yatra taistairviśeṣaiḥ' //
atra vidyudvanitādīnāṃ meghaprāsādaviṣiṣṭatādhāyakatayā dharmatvenaivopādānam /
ata eva taistairviśeṣairityuktam /
teṣāṃ sakṛnnirdeśābhāvānnānugāmitā /
ekārthatvābhāvānna śudhdasāmānyarūpatvamiti pāriśeṣyādvimbapratibimbabhāva eva /
eteṣāṃ cābhedenaiva pratīteḥ sādhāraṇatvam /

evaṃ hārāderapi jñeyam /
abhedapratītiścātra sādṛśyanimittā /
na caitāvataivaipāmupamānopameyatvaṃ vācyam /
tathātvāvivakṣaṇāt /
sādṛśyasya ca sitatvādiguṇayogitvaṃ nāma nimittam /
evamabhedapratītimukhenātra hārādeḥ samānadharmatvam /
kvacinnimittāntareṇāpyabhedapratītirbhavati /
yathā-
'dvepyo 'pi saṃmataḥ śiṣṭastasyārtasya yathaiṣadham /
tyājyo duṣṭaḥ priyo 'pyāsīd daṣṭo 'ddaguṣṭa ivāhinā' //
atrotrarārdhe daṣṭaduṣṭayordeṣakāritvādinā ekakāryakāritvamabhedakāraṇamityalaṃ bahunā /
RuAssC_12i:
iyaṃ ca dvayopari prakṛtayoraprakṛtayoścaupamye samuccitā bhavati /
krameṇa yathā-
'svareṇa tasyāmamṛtastruteva prajalpitāyāmabhijātavāci /
apyanyapuṣṭā pratikūlaśabdā śroturvitantrīriva tāḍyamānā' //
atra bhagavatyapekṣayānyapuṣṭāvitantryoraprakṛtayoḥ pratikūlaśabdatve samuccitatvam /
iyamekadeśavivartinyapi /
yathā -
'kamaladalairadharairiva daśanairiva kesarairvirājante /
alivalayairalakairiva kamalairvadanairiva nalinyaḥ' //
atra nalinīnāṃ nāyikā upamānatvena nopāttā ityekadeśavivartitvam /
iyaṃ ca sādṛśyadāḍharyārthaṃ kavipratibhākalpite sādharmye kalpitā bhavati /
tacca kvacidupameyagatatvena kvacidupamānenāpi kalpitamiti dvidhātvamasyāḥ /
yaduktam-
'upameyasya vaiśiṣṭyamupamānasya vā kvacit' iti /
vaidharmyeṇāpi sādharmyamiti tṛtīyaḥ prakāraḥ punarasyā na vācyaḥ /
asyopamāyāmeva saṃbhavāddāḍharyapratipādanapratīteśca /
RuAssC_12j:
krameṇa yathā-
'taṃ ṇamaha ṇāhiṇalinaṃ hariṇo gaaṇaṅkaṇāhirāmassa /
chappaachampiagatto malo vva candammi jattha vihī' //
('tannamata nābhinalinaṃ harorgaganāṅganābhirāmasya /
ṣaṭpadācchāditagātro mala iva candre yatra vidhiḥ') //
atropameyasya ṣaṭpadācchāditatvaṃ kalpitam /
"āvarjitā kiñcidiva stanābhyāṃ vāso vasānātaruṇārkakāgam /
saṃjātapuṣpastabakābhinamrā saṃcāriṇī pallavinī lateva //
" atropamānagatatvena saṃcāriṇītvaṃ kalpitam /
na cāsyāḥ pṛthaglakṣaṇaṃ vācyam,dvayoraupamyapratīteḥ /
sāmānyalakṣaṇasyātrāpyanugamāt /

athātra kalpanāstīti cet, na /
evaṃ hi pratibhedaṃ lakṣaṇakaraṇaprasaṅgaḥ /
samuccitatvāderviśeṣāntarasyāpi bhāvāt /
athopamānaguṇaviśiṣṭopameyāvagamaphalatvenopamāyāḥ pratibhaṭabhūtavastvantarābhāvaprayojanatvena cāsyāḥ pṛthagalaṅkāratvamiti cet, na /
atropameyasyopamānopamānaguṇaviśiṣṭatayaiva pratīteḥ phalabhedābhāvāt /
tathā hi'āvarjitā' ityādau bhagavatyā latāyāḥ sādṛśyasya saṃcāriṇītvenābhāvo mā prasāṅkṣīditi tayoḥ sādharmyaṃmeva druḍayituṃ kavinā latāyāḥ saṃcāriṇītvaṃ kalpitam /
nanvatra bhagavatyā anyadupamānaṃ nāstīti pratīyate /
ananvayādivadupamānāntaraniṣedhasya vākyārthatvāt /
maivam /
evamupameyasyāpi vaiśiṣṭyakalpane upameyāntaraniṣedhaphalatvaṃ vācyam /
samānanyāyatvāt /
tadyathā dṛḍharope rūpake viṣayaviṣayiṇorabhedameva draḍhayituṃ kasyaciddharmasya hānirādhikyaṃ vā kalpyate, tathehāpi sāmānyadārḍhyayaiva kalpitatvaṃ jñeyam /
atrāpyabhedālaṅkārākhyālaṅkārāntaratvaṃ na vācyam /
rūpakeṇaivāsyā vicchritteḥ saṃgṛhītatvāt /
viṣayaviṣayiṇorabhedo hi rūpakasatattvam /
sa eva cātra dārḍhyena pratīyata iti ko nāmāsya rūpakātpṛthagbhāvaḥ /
abhedamātrapratītau rūpakam, niyatadharmahānāvanyataḥ sarvato 'pyabhedapratītāvabheda iti pratītibhedo 'pyastīti cet, na /
evaṃ hyasti tāvadabhedapratītiratrānugatā /
yastu vaśeṣaḥ sa pṛthagbhedatve vyavasthāpako 'stu na pṛthagalaṅkāratve /
nahiśābaleyatāmātreṇa gotvamaścatvavyapadeśyaṃ bhavati /
evaṃ ca-
'gṛhītavigrahaḥ kāmo vasantaḥ sārvakālikaḥ /
jahāra hṛdayaṃ kāmī nityapūrṇaḥ sudhākaraḥ' //
ityādau gṛhītavigrahattvāderniyatasya dharmasyādhikye 'pyalaṅkārāntaraprasaṅgaḥ /
iyaṃ ca mālātvādinānantabhedeti tadgranthavistarabhayānna prapañcitam /
START Sūtra 13:
ekasyaivopamānopameyatve 'nanvayaḥ
vācyābhiprāyeṇa pūrvaṃrūpānugamaḥ /
ekasya tu viruddhadharmasaṃsargo dvitīyasavrahyacārinivṛttyarthaḥ /
ata evānanvaya iti yogo 'pyatra saṃbhravati /
yathā-
'yuddhe 'rjuno 'rjuna iva prathitapratāpo bhīmo 'pi bhīma iva vairiṣu bhīmakarmā /
nyagrodhavartinamayādhipatiṃ kuruṇāmutprāsanārthamiva jagmaturādareṇa' //
RuAssC_13:
ekasyaivetyādi /
nanu sādṛśyāśrayāṇāmalaṅkārāṇāṃ lakṣayutuṃ prastutatvātsādṛśyasyobhayaniṣṭhatvenaiva saṃbhavādekasya ca tadabhāvātkathamihātadāśrayasyāpyasya vacanamityāśaṅkyāha-vācyābhiprāyeṇetyādi /
RuAssC_13a:
pūrvarūpeti /
sādṛśyāśrayatvasyetyarthaḥ /
astveva hyatra śābdī sādṛśyapratītiḥ /

mukhaṃ candra ivetyādivadevātropamānopameyatvasya vācyatayopanibandhanāt /
ata evāha-vācyābhiprāyeṇeti /
na punarvastvabhiprāyeṇetyarthaḥ /
vastuto hyekasyaiva sādhyasiddhadharmarūpatvāsaṃbhavādupamānopameyatve 'pi virodhaḥ syāt /
itthaṃ śābdameva sādṛśyānugamamāśrityehāsya lakṣaṇam /
nanu yadyevamekasyopamānopameyatvaṃ virudhyate tatkiṃ vastuviruddhena niṣphalena caitenetyāśaṅkyāha-ekasyetyādi /
RuAssC_13b:
evaṃ cāsya dvitīyasabrahmacārinivṛttirevālaṅkāratvapratiṣṭhāpakaṃ pramāṇam /
anyathā punarnāsyālaṅkāratvam /
yathā-
'tasyājñayaiva paripālayataḥ prajā me karṇopakaṇṭhapalitaṅkariṇī jareyam /
yadgarbharūpamiva māmanuśāsta so 'yamadyāpi tanmayi gurorgurūpakṣapātaḥ' //
atra yathaiva garbharūpaṃ māṃ gururanvaśāttathaivādyāpyanuśāstīti satyapyekasyopamānopameyatve dvitīyasabrahmacāri nivṛttipratipattyabhāvānnāyamalaṅkāraḥ /
ekasyaivāsthābhedena ca siddhasādhyadharmasaṃbhavānnopamānopameyatvarūpaviruddhadharmasaṃsargaḥ /
ata eveti /
viruddhadharmaṃsaṃyogāt /
ekasyaiva siddhasādhyarūpeṇopamānopameyatvenāvidyabhāno 'nvayaḥ saṃbandho yatra sa tathoktaḥ /
arjunādanyo yuddhe prathitapratāpo nāstīti dvitāyasabrahmacārinivṛttiratra jīvitabhūtā pratīyata eva /
ata eva kārtavīryahiṃstramattvayorupamānarūpayorapratīteḥ śuddhamevaitadudāharaṇam /
'ittiametummi jae sundaramahilāsahassabhariammi /
aṇuharai ṇavaraṃ tissā,vāmāddhaṃ dāhiṇaddhassa' //
('etāvanmātre jagati sundaramahilāsahastrabharite 'pi /
anuharati kevalaṃ tasyā vāmārdhaṃ dakṣiṇārdhasya') //
ityādau cānanvayodāharaṇatvaṃ na vācyam /
atrānyādhanānyārdhasyopamīyamānatvenopamāyā abhidhīyamānatvāt /
asya hyupamānāntaraniṣedhaparyavasāyyabhidhīyamānamekasyaivopamānopameyatvaṃ svarūpam /
na ca tadatra śabdenābhidhīyate 'pi tu vyajyata iti pratīyamānataiva yukteti na vācyatvamasyetivācyam /
evaṃ hyalaṅkādadhvanerviṣayāpahāraḥ syāt /
evam-
'gandhena sindhuradhurandhara vaktkamaittrīmairāvaṇaprabhṛtayo 'pi na śikṣitāste /
tattvaṃ kacatrtinayanācalaratnabhittisvīyapraticchraviṣu yūthapatitvameṣa' //
ityatrāpyananvayo na vācyaḥ /
svīyapratibimbaireva sādṛśyapratītestadgandhasyāpyabhāvāt /
yadi nāma caitatpratīyeta tadapyasya pratīyamānatvaṃ syānna vācyatvam /
yathoktanyāyāt /
evaṃ ca tadekadeśenāvasitabhedena vetyapāsya upamānatayā kalpitena tenaiva sādṛśyamananvaya ityeva tvayā sūtraṇīyam /
'grasamānamivaujāṃsi sadasyairgauraveritam /
nāma yasyābhinandanti dviṣo 'pi sa pumānpumān' //
ityatra puṃsaḥ puṃstvāropādananvayarūpakamiti yadanyairuktaṃ tadayuktam /
ekasyaiva vidhyanuvādabhāvenāvasthānādāropābhāvāt /

START Sūtra 14:
dvayoḥ paryāyeṇa tasminnupameyopamā
tacchabdenopamānopameyatvapratyavamarśaḥ /
paryāyo yaugapadyābhāvaḥ /
ata evātra vākyabhedaḥ /
iyaṃ ca dharmasya sādhāraṇye vastuprativastunirdeśe ca dvidhā /
ādye yathā-
'khamiva jalaṃ jalamiva khaṃ haṃsaścandra iva haṃsa iva candraḥ /
kumudākārāstārāstārākārāṇi kumudāni' //
dvitīye yathā-
'sacchāyābhbhojavadanāḥ sacchāyavadanāmbujā /
vāpyo 'ṅganā ivābhānti yatra vāpya ivāṅganāḥ' //
RuAssC_14:
dvayorityādi /
dvayīrityupamānopameyayoḥ, na punarddhisaṃkhyākayoḥ /
tena, 'kāntānanasya kamalasya sudhākarasya pūrvaṃ parasparamabhūdupamānabhāvaḥ /
sadyo jarātuhinarāhuparāhatānāmanyaḥ parasparamasāvarasaḥ prasūtaḥ' //
ityatra trayāṇāmapyupamānopameyatvaṃ sthitamasyā evāṅgam /
tacchabdeneti tasminnityanena /
yaugapadyābhāva iti kramarūpatvāt /
ata iti yaugapadyābhāvāt /
sa ca vākyabhedaḥ śābda ārthaśca /
tatra śābdo yathā -
'rajobhiḥ syandanoddhūtairgajaiśca ghanasaṃnibhaiḥ /
bhuvastalamiva vyoma kurvanvyomeva bhūtalam' //
atra bhuvastalaṃ vyomeva kuvaṃnniti vākyapariniṣpatteḥ sphuṭa eva śābdo vākyabhedaḥ /
oārtho yathā -
'bhavatpādāśrayādeva gaṅgā bhaktiśca śāśvatī /
itaretarasādṛśyasubhagāmeti vāndyatām' //
atra sphuṭe 'pi śābde ekavākyatve gaṅgābhaktivadbhaktiśca gaṅgāvad vandyetyastyevārtho vākyabhedaḥ /
asyāśco pamānāntaratiraskāra eva phalam /
ata evopameyenopamā ityasyā anvarthābhidhānam /
yatra punarupamānāntaratiraskāro na pratīyate tatra nāyamalaṅkāraḥ /
yathā-
'savitā vidhavati vidhurapi savitarati tathā dinanti yāminyaḥ /
yāminayanti dināni ca sukhaduḥkhavaśīkṛte manasi' //
na hyatra vidhusavitrādīnāmupamānāntaratiraskaraṇaṃ vivakṣitaṃ kiṃ tu sukhaduḥkhavaśīkṛtamanasāmevaṃ viparītaṃ bhavatīti /
RuAssC_14a:
sādhāraṇya iti /
etacca dharmasya nirdeśānirdeśarūpapakṣadvayayāgūrakatvenoktam /

tatra nirdeśapakṣesādhāraṇyamasti tathāpyatra sakṛntirdeśenaivānugatatvāttadupalambhaḥ sphuṭa ityatra bhāvaḥ /
anirdeśapakṣe tu vāstavameva sādhāraṇyam /
yadanusāraṃ khamiva jalamityādyadāhṛtam /
dharmasyānugāmitve tu yathā-
'kamaleva matirmatiriva kamalā tanuriva vibhā vibheva tanuḥ /
dharaṇīva dhṛtirdhṛtiriva dharaṇī satataṃ vibhāti bata yasya' //
atra vibhātīti sakṛnnirdiṣṭam /
vastuprativastunirdeśaśca pūrvavadihāpi śuddhasāmānyarūpatvabimbapratibimbabhāvābhyāṃ dvidhā /
tatra bimbapratibimbabhāvo granthakṛtaivodāhṛtaḥ /
tatra hyabhbhojavadanayorbimbapratibimbabhāvaḥ /
śuddhasāmānyarūpatvaṃ yathā-
'tadvalgunā yugapadunmiṣitena tāvatsadyaḥ parasparatulāpadhirohatāṃ dve /
praspandamānaparuṣetaratāramantaścakṣustava pralacitabhramaraṃ ca padmam' //
(atra) pratpandamānapracalitatvena śuddhasāmānyarūpatvam /
tārakabhramarayostu bimbapratibimbabhāvaḥ /
unmeṣābhiprāyeṇa cānugāmiteti bhedatrayasyāpyetadudāharaṇam /
START Sūtra 15:
sadṛśānubhavād vastvantarasmṛtiḥ smaraṇam
vastvantaraṃ sadṛśameva /
avinābhāvābhāvānnānumānam /
yathā-
'atiśayitasurāsuraprābhāvaṃ śiśumavalokya tathaiva tulyarūpam /
kuśikasutamakhadviṣāṃ pramāthe dhṛtadhanuṣaṃ raghunandanaṃ smarāmi' //
sādṛśyaṃ vinā tu smṛtirnāyamalaṅkāraḥ /
yachā-
'atrānugodaṃ mṛgayānivṛttastaraṅgavātena vinītakhedaḥ /
rahastvadutsaṅganiṣaṇṇāmūrdhā smarāmi vānīragṛheṣu sutpaḥ' //
atra ca kartṛviśeṣaṇānāṃ smartavyadaśābhāvitve smatṛdaśābhāvitvamasamīcīnam /
RuAssC_
15 // :
sadṛśeti /
vastvantaramiti smaryamāṇam /
sadṛśameveti /
sādṛśyasyobhayaniṣṭhatvāt /
ataśca smaryamāṇenānubhūyamānasya,anubhūyamānena vā smaryamāṇasya sādṛśyaparikalpanamayamalaṅkāraḥ /
yaduktam -
'yathā dṛśyena janitā sāmyadhīḥ smaryamāṇagā /
smaryamāṇakṛtāpyasti tatheyaṃ dṛśyagāminī' //
iti //
tatrādyaḥ prakāro granthakṛdudāharaṇe /

tatra hi śiśoreva raghunandanena sādṛśyaṃ vivakṣitam /
dvitāyastu yathā -
'tasyāstīre racitaśikharaḥ peśalairindranīlaiḥ krīḍāśailaḥ kanakakadalīveṣṭanaprekṣaṇīyaḥ /
maṅgehinyāḥ priya iti sakhe cetasā kātareṇa prekṣyopāntasphuritataḍitaṃ tvāṃ tameva smarāmi' //
atrānubhūyamānena meghena smaryamāṇasya krīḍāśailasya sādṛśyaparikalpanam /
evaṃ cātra sādṛśyasyobhayasaṃbandhe 'pyanubhūyamānenaiva punaḥ smaryamāṇapratītirbhavatītyavaseyam /
nanu yadyevaṃ tatparasmātparapratipatteḥ kiṃ nedamanumānamityāśaṅkyāha-avinābhāvityādi /
avinībhāvastādātmyānnityasāhacaryāhuḥ /
anubhūyamānasmaryamāṇayośca tadabhāvaḥ /
śiśuraghunandanayoḥ sādṛśyaparikalpane cātiśacitasurātpurabhāvatvādidharmo 'nugāmitayā nirdiṣṭaḥ /
vastuprativastubhāvenāpi dharmasyāyaṃ bhavati /
tatra śuddhasāmānyarūpatvena yathā-
'sāndrāṃ mudaṃ yacchatu nandako vaḥ sollāsalakṣmīpratibimbagarbhaḥ /
'kurvannājastraṃ yamunāpravāhasalīlarādhāsmaraṇaṃ murāreḥ' //
atra sollāsasalīlatvayorekatvam /
bimbapratibimbabhāvenāpi yathā -
'pūrṇendunā maghalavāṅkitena dyāṃ mudritāṃ sundari vīkṣamāṇaḥ /
vivāhahomānaladhūmalekhāmilatkapolāṃ bhavatīṃ smarāmi' //
atra meghalavadhūmalekhādīnāṃ bimbapratibimbabhāvaḥ /
etadeva sādṛśyanimittatvaṃ draḍhayituṃ pratyudāharati-sādṛśyamityādinā /
sadṛśānubhavābhāvāttatsmṛterna sādṛśyahetukatvam /
smartavyadaśābhāvitva iti /
smartavyadaśābhāvitvaṃ vācyaṃ sadanādṛśyetyarthaḥ /
ata eva vācyasyāvacanam /
smartṛdaśābhāvitvamityatyavācyasya vacanam /
yadyapi smartṛdaśāyāmatītatvāt kartṛviśeṣaṇānāṃ mṛgayānivṛttitvādīnāmapyatītakālāvacchinnānāṃ tadbhāvitvaṃ tathāpi vartamānakālāvacchinnasya smarturviśeṣaṇabhāvenopanibandhātteṣāṃ tadavacchinnataiva pratīyata iti yathoktameva dūṣaṇadvayaṃ yuktamiti sahṛdayā eva pramāṇam /
RuAss_15/1:
preyolaṅkārasya tu sādṛśyavyatiriktanimittotthāpitā smṛtirviṣayaḥ /
yathā
'aho kope 'pi kāntaṃ mukham' iti /
tatrāpi vibhāvādyāgūritatvena svaśabdamātrapratipādyātve yathā-
'atrānugādam' ityādi /
'yairdṛṣṭo 'si tadā lalāṭapatitaprāsaprahāro yudhi sphītāsṛkstrutipāṭalīkṛtapurobhāgaḥ parān pātayan /
teṣāṃ duḥsahakāmadehadahanaprodbhatanetrānala- jvālālībharabhāsvare smaripāvastaṃ gataṃ kautukam' //
ityādau sadṛśavastvantarānubhave 'śakyavastvantarakaraṇātmā viśeṣālaṅkāraḥ, kāraṇasya kriyāsāmānyātmano darśine 'pi saṃbhavāt /
matāntare kāvyaliṅgametat /
tadete sādṛśyāśrayeṇa bhedābhedatulyatvenālaṅkārā nirṇītāḥ" /
RuAssC_15/1:
pratyudāharaṇāntaramapi darśayati-preyolaṅkārasyetyādinā /
tuśabdaścārthe /

sādṛśyavyatiriktaṃ saṃskārādinimittam /
tatrāpīti /
evaṃ sthite 'pi satītyarthaḥ /
vibhāvādyāgūritatve preyolaṅkārasya sādṛśyavyatiriktanimittatotthāpitā smṛtirviṣaya iti saṃbandhaḥ /
tatra vibhāvādyāgūritatve smṛtiryathā-'aho kope 'pi kāntaṃ mukham' iti /
svaśabdamātrapratipādyatve yathodāhṛtam 'atrānugodam'- ityādau /
atra ca yathā preyolaṅkāro bhāvadhvaneścāsya yathā bhinnaviṣayatvaṃ tathāgra eva vakṣyāmaḥ /
evaṃ ca pratyudāharaṇadvayasyāpi prayojanaṃ bhinnaviṣayatvāt /
kvacicca sādṛśyanimittāpi smṛtiravākyārthatvānnāsminparyavasyatītyāha-'yairdṛṣṭo 'si-' ityādi /
vastvatra jayāpīḍadarśanam /
vastvantaraṃ tu bhagavallakṣaṇam /
atra tvaddarśanamabhilaṣatāṃ janānāṃ na tvaddarśanāvātpirevābhūdyāvatteṣāmasaṃbhāvyaṃ bhagavadrśanamapi jātamityaśakyavastvantarakaraṇam /
viśeṣālaṅkārasya hyaśakyavastvantarakaraṇaṃ rūpam, iha punaraśakyavastvantaradarśanaṃ sthitamiti kathamatra viśeṣālaṅkāra ityāśaṅkyāha-karaṇasyetyādi /
etacca gamyagamakabhāvamāśrityānyaiḥ kāvyaliṅgatvenābhyupagatamiti darśayitumāha-matāntara ityādi /
etaditi smaraṇam /
matāntara ityaudbhaṭe /
yaduktam-
'śrutamekaṃ yadanyatra smṛteranubhavasya vā /
hetutāṃ pratipadyeta kāvyaliṅgaṃ taducyate' //
iti //
iha punargamyagamakabhāvādanubhūyamānasmaryamāṇavyavahāro 'pi viśiṣyata iti pṛthagalaṅkāratayaitaduktam /
etadusaṃharannanyadavatārayati-tadeta ityādi /
eta ityupamādyāścatvāro 'laṅkārāḥ /
START Sūtra 16:
abhedaprādhānye ārope āropaviṣayānapahnave rūpakam
abhedasya prādhānyādbhedasya vastutaḥ sadbhāvaḥ /
anyatrānyāvāpa āropaḥ /
tasya viṣayaviṣayyavaṣṭabdhatvādviṣayasyāpahnave 'pahnutiḥ /
anyathā tu viṣayiṇā viṣayasya rūpavataḥ karaṇādrūpakam /
sādharmye tvanugatameva /
yadāhuḥ-
'upamaiva turobhūtabhedā rūpakamiṣyate' iti āropādabhede 'dhyavasāyaḥ prakṛṣyate iti paścāttanmūlālaṅkāravibhāgaḥ /
RuAssC_16:
saṃpratīti /
bhedābhedatulyatvāśrayālaṅkārānantaramabhedapradhānaṃ lakṣayitumucitatvādavasaraprātpāvityarthaḥ /
tatra tāvatprathamaṃ rūpakaṃ lakṣyati-abhedaprādhānya ityādi /
vastuta iti /
na tu pratītitaḥ /
sadbhāva iti /
pradhānāprādhānayoḥ saṃbandhiśabdatvāt /

anyatrānyāvāpa āropa iti /
anyatreti prakṛte mukhādau /
anyasyetyaprakṛtasya candrādeḥ /
sa ca sāmānādhikaraṇyena vaiyādhikaraṇyena ca nirdeśe bhavati /
na tu sāmānādhikaraṇyena nirdeśa eva saḥ /
evaṃ hi-'yātāḥ kaṇādatāṃ kecit' ityādāvāropasadbhāve 'pi na sāmānādhikaraṇyamastītyavyātpiḥ syāt /
āryaṃ sāmānādhikaraṇyamastīti nāvyātpirita cet, na /
bhinnayoḥ sāmānādhikaraṇyena nirdeśo[a. ra. sū.26]hyāropalakṣaṇam /
na ca tadatra nirdiṣṭam /
vaiyadhikaraṇyena nirdeśāttasyārtāvaseyatvāt /
arthāvasāyo nirdeśaśca naikaṃ rūpam /
vipratiṣedhāt /
nīlaropaḥ prasajyata ityativyātpiḥ syāt /
na cārope bhinnayoḥ sāmānādhikaraṇyena nirdeśa ucyata ityasaṃbhavo 'pi /
iti na niravadyametadāparopalakṣam /
yadyevaṃ tatkiṃ śabde śabdāntaramarthe vārthāntaramāropyata iti ced brumaḥ /
tatra na śabde śabdāntarāropaḥ /
mukhaśabdādeścandraśabdādirūpatvenāpratīteranyonyaviviktasvāntarūpolambhāditi bhavadbhirevoktatvāt /
kiṃ tvarther'thāntarāropaḥ /
sa ca prayojanaparatayā tathā nirdeśyate na bhrāntyā /
ata eva hyuktikāyāmiva rajatāropo na mukhe candrāropaḥ /
tasya svarasata evotthānena bhramarūpatvāt /
ata eva tatrāropaviṣayasyāropyamāṇenācchrāditatvena pratītiḥ /
iha punarjānāna eva kaścicandraviviktaṃmukhaṃ tatra prayojanaparatayā candrārthamāropayati /
ata evoktamāropaviṣayānapahnava iti /
bhavadbhirapyanenaivāśayena 'pratipādanabhrāmo 'yaṃ na bhrāntā pratipattirityādyuktam /
tasyetyāropasya viṣayaḥ prakṛtaḥ viṣayī cāprakṛtaḥ /
tābhyāmavaṣṭabdhatvaṃ yuktatvam /
yaduktam-'sāropānyā tu yatroktau viṣayī viṣayastathā' iti /
RuAssC_16a:
anyatheti /
anapahnave /
evamanenāpahnutirūpakayorbhedo 'pyuktaḥ /
āhuriti daṇḍyādayaḥ /
ataśca sādharmyasadbhāvāttadanuyāyubhedatrayānuprāṇitatvamapyasya jñeyam /
yathā-
'kandarpadvipakarṇakambumasitairdānāmbubhirlāñchitaṃ saṃlagnāñjanapuñjakālikalaṃ gaṇḍopadhānaṃ rateḥ /
vyomānokahapuṣpagucchamalibhiḥ saṃchādyamānodaraṃ paśyaitacchraśinaḥ sudhāsahacaraṃ bimbaṃ kalaṅkāṅkitam' //
atra kalaṅkasya dānāmbvādibhiḥ pratibimbanam /
lācchritatvāṅkitatvayoḥ śuddhasāmānyarūpatvam /