અલંકારસર્વસ્વ (ટીકા સહિત) · ભાગ 4160

સુધારહચરત્વસ્યાનુગતત્વાદનુગામિતેતિ ભેદત્રયાનુપ્રાણિતત્વમ્ ।
અનેન ચ સાદૃશ્યનિમિત્ત એવારોપો રૂપકમિત્યુક્તં ભવતિ ।
કેષાઞ્ચિદપિ સંબન્ધાન્તરહેતુરપ્યારોપો રૂપકાઙ્ગમેવેતિ મતમ્ ।
યદાહાલઙ્કારભાષ્યકારઃ-ઽલક્ષણાપરમાર્થં યાવતા રૂપકસ્વરૂપમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસારોપાન્યા ચ સાદૃશ્યાદ્વા સંબન્ધાન્તરાદ્વાઽ ઇત્યાદિ ।
સ તુ યથા-
ઽઅમૃતકવલઃ શોભારાશિઃ પ્રમોદરસપ્રપા સિતિમશકટં જ્યોત્સ્નાવાપી તુષારધરટ્ટિકા ।
મનસિજવૃસી શૃઙ્ગારશ્રીવિમાનમહો નુ ભો નિરવધિસુખશ્રદ્ધા દૃષ્ટેઃ કૃતી મૃગકેતનઃઽ ॥
અત્રેન્દુરૂપે કારણે કાર્યપુપાયાઃ શ્રદ્ધાયા આરોપઃ ।
ગ્રન્થકૃતાપ્યલઙ્કારાનુસારિણ્યા-અત્ર ઽશ્રદ્ધાહેતુત્વાચ્છ્રદ્ધેઽ ત્યભિધાય ઽવિશેષણૈકસ્મિન્નનેકવસ્ત્વારોપાન્માલારૂપકમિત્યભિદધતાયમેવ પક્ષઃ કટાક્ષિતઃ ।
નનુ ચાધ્યવસાયગર્ભાણામપ્યલઙ્કારાણામભેદપ્રાધાન્યે સતિ પ્રથમારોપગર્ભા અલઙ્કારાઃ કિમિતિ લક્ષિતા ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-આરોપાદિત્યાદિ ।
રુઅસ્સ્_16।1:
ઇદં તુ નિરવયવં સાવયવં પરમ્પરિતમિતિ ત્રિવિધમ્ ।
આદ્યં કેવલં માવારૂપકઞ્ચતે દ્વિધા ।
દ્વિતીયં સમસ્તવસ્તુવિષયમેકદેશવિવર્તિ ચેતિ દ્વિધૈવ ।
તૃતીયં શ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનત્વેન દ્વિવિધં સત્પ્રત્યેકં કેવલમાલારૂપકત્વાચ્ચતુર્વિધમ્ ।
તદેવમષ્ટૌ રૂપકભેદાઃ ।
અન્યે તૂ પ્રત્યેકં વાક્યોક્તસમાસોક્તાદિભેદાઃ સંભવન્તિ તે ઽન્યતો દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_16।1:
ચશબ્દો ઽન્યાલઙ્કારાપેક્ષયા ભેદસમુચ્ચાર્થઃ ।
વિષયદ્યોતકસ્તુશબ્દઃ ।
અવયવેભ્યો નિષ્ક્રાન્ત આરોપ્યમાણો યત્ર તત્તથોક્તમ્ ।
સહાવયવૈરારોપ્યમાણો વર્તતે યત્ર તત્તથોક્તમ્ ।
પરમ્પરયૈકસ્ય માહાત્મ્યાદપરસ્યારૂપણાત્વમાયાતં યત્ર તત્તથોક્તમ્ ।
આદ્યમિતિ નિરવયવમ્ ।
માલા ચૈકસ્યાનેકસ્ય વાનેકારોપાદ્ભવતિ ।
એવં પરમ્પરિતત્વેન માલારૂપકં જ્ઞેયમ્ ।
દ્વિતીયમિતિ સાવયવમ્ ।
સમસ્તમારોપ્યમાણાત્મકં વસ્ત્વભિધાયા વિષયો યત્ર તત્તથોક્તમ્ ।
એકદેશ આરોપવિષયાણામ્; અર્થસ્તદાત્મક એવારોપ્યમાણપ્રયોજનપ્રતિપાદનાય તદ્રૂપતયા વિવર્ તતે પરિણમતિ યત્ર તત્તથોક્તમ્ ।
તૃતીયમિતિ પરમ્પરિતમ્ ।
યદ્યપિ શ્લેષનિબન્ધને ઽસ્મિન્ગુણક્રિયાત્મકધર્મનિબન્ધનસ્ય સાદૃશ્યસ્યાસંભવ એવ તથાપિ શબ્દમાત્રકૃતમેવાભેદાધ્યવસાયતઃ સાદૃશ્યં ગ્રાહ્યમ્ ।
અન્ય ઇતિ એતદ્ભેદાષ્ટકવ્યતિરિક્તાઃ ।
સંભવન્તીતિ ચિરન્તનાલઙ્કારગ્રન્થેષ્વેવ ।
ન પુનર્લક્ષ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
તત્ર હિ તેષાં તત્ત્વે ઽપ્યેતદ્ભેદાષ્ટકકૃતમેવ વૈચિત્ર્યં પ્રતીયતે ।
યથા ચ-
ઽપાદઃ કૂર્મો ઽત્ર યષ્ટિર્ભુજગપતિરયં ભાજનં ભૂતધાત્રી તૈલાપૂરાઃ સમુદ્રાઃ કનકગિરિરયં વૃત્તવર્તિપ્રરોહઃ ।
અર્ચિશ્ચણ્ડાંશુરુચ્ચૈર્ગગનમલિનિમા કજ્જલં દહ્યમાના વૈરિશ્રેણી પતઙ્ગા જ્વલતિ નરપતે ત્વત્પ્રતાપપ્રદીપઃઽ ॥
ઇત્યત્ર સત્વપિ વાક્યાર્થોક્તત્વે સમસ્તવસ્તુવિષયકૃતમેવ વૈચિત્ર્યમ્ ।
રુઅસ્સ્_16।2:

ક્રમેણ યથા-
ઽદાસે કૃતાગાસિ ભવત્યુચિતઃ પ્રભૂણાં પાદપ્રહાર ઇતિ સુન્દરિ નાસ્મિ દૂયે ।
ઉદ્યત્કઠોરપુલકાઙ્કુરકણ્ટકાગ્રૈર્- યત્ખિદ્યતે તવ પદં નનુ સા વ્યથા મેઽ ॥
ઽપીયૂષપ્રસૃતિર્નવા મખભુજાં દાત્રં તમોલૂનયે સ્વર્ગઙ્ગાવિમનસ્કકોકવદનસ્ત્રસ્તા મૃણાલીલતે ।
દ્વિર્ભાવઃ સ્મરકાર્મુકસ્ય કિમપિ પ્રાણેશ્વરીસાગસા- માશાતન્તુરુદઞ્ચતિ પ્રતિપદિ પ્રાલેયભાનોસ્તનુઃઽ ॥
ઽવિસ્તારશાલિનિ નભસ્તલપત્ત્રપાત્રે કુન્દોજ્જ્વલપ્રભ-ભ સંચયભૂરિભક્તમ્ ।
ગઙ્ગાતરઙ્ગઘનમાહિષદુગ્ધદિગ્ધં જગ્ધં મયા નરપતે કલિકાલકર્ણઽ ॥
ઽઆભાતિ તે ક્ષિતિભૃતઃ ક્ષણદાપ્રભેયં નિસ્ત્રિંશમાંસલતમાલવનાન્તલેખા ।
ઇન્દુત્વિષો યુધિ હઠેન તવારિકીર્તી- રાનીય યત્ર રમતે તરુણઃ પ્રતાપઃઽ ॥
ક્ષિતિભૃત ઇત્યત્ર શ્લિષ્ટં પદમ્ ।
પરમ્પરિતમ્-
ઽકિં પદ્મમ્ય રુચિં ન હન્તિ નયનાનન્દં વિધત્તે ન વા વૃદ્ધિં વા ઝષકેતનસ્ય કુરુતે નાલોકમાત્રેણ કિમ્ ।
વક્ત્રેન્દૌ તવ સત્યયં યદપરઃ શીતાંશુરભ્યુદ્ગતો દર્પઃ સ્યાદમૃતેન ચિદિહ તદપ્યસ્ત્યેવ બિમ્બાધરેઽ ॥
અત્ર વક્ત્રેન્દુરૂપણહેતુકમધરામૃતસ્ય પીયૂષેણ શ્લિષ્ટશબ્દં રૂપણમ્ ।
ઽવિદ્વન્માનસહંસ વૈરિકમસાસંકોચદીત્પદ્યુતે દુર્ગામાર્ગણનીલલોહિત સમિત્સ્વીકારવૈશ્વાનર ।
સત્યપ્રીતિવિધાનદક્ષ વિજયપ્રાગ્ભાવભીમ પ્રભો સામ્રાજ્યં વરવીર વત્સરશતં વૈરિઞ્ચમુચ્ચૈઃ ક્રિયાઃઽ ॥
અત્ર ત્વમેવ હંસ ઇત્યારોપણપૂર્વકો માનસમેવ માનસમિત્યાદ્યારોપ ઇતિ શ્લિષ્ટશબ્દં માલાપરમ્પરિતમ્ ।
ઽયામિ મનોવાક્કાયૈઃ શરણં કરુણાત્મકં જગન્નાખથમ્ ।
જન્મજરામરણાર્ણવતરણતરણ્ડં હરાઙ્ઘ્રિયુગમ્ઽ ॥
ઽપર્યઙ્કો રાજલક્ષ્મ્યા હરિતમણિમયઃ પૌરુષાબ્ધેસ્તરઙ્ગો ભ્રગ્નપ્રત્યર્થિવંશોલ્વણવિજયકરિસ્ત્યામદાનામ્બુપટ્ટઃ ।
સઙ્ગ્રામત્રાસતામ્યન્મુરલપતિયશોહંસનીલામ્બુવાહઃ ખઙ્ગઃ ક્ષ્માસૌવિદલ્લઃ સમિતિ વિજયતે માલવાખણ્ડલસ્યઽ ॥
અત્ર ક્ષ્માસૌવિદલ્લ ઇતિ પરમ્પરિતમપ્યેકદેશવિવર્તિ ।
એવમાદયો ઽન્યે ઽપિ ભેદા લેશતઃ સૂચિતા એવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_16।2:
ક્રમેણેતિ યથોદ્દેશમ્ ।
દ્વિર્ભાવઃ સ્મરકાર્મુકસ્યેત્યત્ર ચ વાક્યાર્થપર્યાલાચનયેન્દોઃ સ્મરકાર્મુત્વારોપપ્રતીતેઃ કુટિલત્વાદ્યનેકધર્મનિમિત્તં સાદૃશ્યમેવ સંબન્ધઃ ।
ઇન્દોશ્ચૈકસ્ય બહવ આરોપા ઇતિ માલારૂપકમ્ ।
અનેકસ્ય તુ યથા-
ઽબાહૂ બાલમૃણાલિકે કુચિતટી માણિક્યહર્મ્યં રતેર્- મુક્તાશૈલશિલા નિતમ્બફલકં હાસઃ સુધાનિર્ઝરઃ ।
વાચઃ કોકિલકૂચિતાનિ ચિકુરાશ્ચેતોભવશ્ચામરં તસ્યાસ્ત્રસ્તકુરઙ્ગશાવકદૃશઃ કિં કિં ન લોકોત્તરમ્ઽ ॥
અત્રાનેકેષામનેકારોપાદ્રૂપકમાલા ।
ઇયં ચ શ્લેષનિબન્ધનાપિ દૃશ્યતે ।
યથા -
ઽનેત્રે પુષ્કરસોદરે મધુમતી વાણી વિપાશા મતિ- શ્ચેતો યાતિ નદીનતાં કલયતે શોણત્વમસ્યાધરઃ ।
ચારિત્રં નનુ પાપસૂદનમહો મામેષ તીર્થાશ્રયઃ સ્નાતું વાચ્છતિ ભૂપતિઃ પરમિતીવોષ્ણોદકં વસ્ત્રગતિઽ ॥
અત્રાનેકેષાં શ્લિષ્ટા અનેક આરોપિતી ઇતિ શ્લિષ્ટાર્થરૂપકમાલા ।
આભાતીત્યત્ર સમાસોક્તિમન્યે મન્યન્ત ઇત્યુદાહરણાન્તરેણોહાહિયતે ॥
યથા -
ઽભવત્સંવિત્પુષ્પશ્રિયમનુપમામોદમધુરાં સમુચ્ચિન્વન્નાવિષયવનરાજીવિકસિતામ્ ।
ભવોદ્યાને ભક્ત્યા તવ સહ વિશેષોલ્લસિતયા વિહર્ત્તુ વ્યગ્રઃ સ્યામનુસૃકતવિવે કપ્રિયસખઃઽ ॥

ભક્તેર્નાયિકારોપસ્યાશાબ્દત્વાદેશવિવર્તિત્વમ્ ।
ઽપૂયૂષસ્યાધરામૃતેન શ્લિષ્ટશબ્દનિરૂપણમ્ઽ ઇતિ લેખકકલ્પિતો ઽયમપપાઠો જ્ઞેયઃ ॥
અધરામૃતસ્ય હિ પૂયૂષેણ નિરૂપણમત્ર સ્થિતમ્ ।
અતશ્ચ
ઽઅધરામૃતસ્ય પીયૂષેણ શ્લિષ્ટશબ્દનિરૂપમ્ઽ ઇતિ પાઠો ગ્રાહ્યઃ ।
અત્ર ચ પીયૂષવદમૃતશબ્દસ્યાધરરસાવાચકત્વમન્યે મન્યન્ત ઇત્યુદારહણાન્તરમુદાહ્રિયતે ।
યથા-
ઽઅલૌકિકમહાલોકપ્રકાશિતજગત્ત્રય ।
સ્તૂયતે દેવ સદ્વંશમુક્તારત્નં ન કૈર્ભવાન્ઽ ॥
અત્ર મુક્તારત્નમિત્તયરોપપૂર્વકો વંશ એવ વંશ ઇત્યારોપ ઇતિ શ્લિષ્ટશબ્દં કેવલપરમ્પરિતમ્ ।
વિદ્વદિત્યાદો હંસરૂપણામહાત્મ્યાન્માનસરૂપેણેતિ પરમ્પરિતમ્ ।
એવમર્ણવરૂપણા તરણ્ડારોપસ્ય હેતુરિતિ પરમ્પરિતમ્ ।
પર્યઙ્ક ઇત્યત્રૈકસ્ય બહવ આરોપા ઇતિ માલાપરમ્પરિતમ્ ।
અનેકસ્ય તુ યથા-
ઽશ્રીઃ શ્રીઃ ધરોરઃસ્થલખેન્દુલેખા શ્રીકણ્ઠકણ્ઠાભ્રતિડિચ્ચ ગૌરી ।
શક્રાક્ષિપશ્વાકરરાજહંસી શચી ચ વો યચ્છ્રતુ મઙ્ગલાનિઽ ॥
અત્ર બહૂનામનેકારોપાત્પરમ્પરિતમાલા ।
એવમાદય ઇતિ ।
પરમ્પરિતમપ્યેકદેશવિવર્તીત્ત્યેવંપ્રકારઃ ।
સૂચિતા ઇતિ ।
એતત્પ્રદર્શનાદેવ ।
તતશ્ચ સાવયવં દ્વિવિધમપિ શ્લિષ્ટં દૃશ્યતે ।
તત્ર સમસ્તવસ્તુવિષયં યથા-
ઽવિહઢન્તોઠ્ઠદલૌડં ફુરન્તાકારબહલકેસરપઅરમ્ ।
પહરિસચન્દાલોએ હસિઅં કુમુએણ સુરહિગન્ધોગ્ગારમ્ઽ ॥
[સેતુબન્ધે 416] (ઽવિઘટમાનૌષ્ઠદલપુટં સ્ફુરદ્દન્તાકારબહલકેસરપ્રકરમ્ ।
પ્રહર્ષચન્દ્રાલોકે હસિતં કુમુદેન સુરભિગન્ધોદ્ગારમ્ઽ) ॥
અત્ર કુમુદસ્ય શ્લિષ્ટત્વમ્ ।
એકદેશવિવર્તિ યથા-
ઽયત્તારામૌક્તિકાર્ધપ્રકરપુલકિતં ચન્દ્રિકાચન્દનામ્ભો- દિગ્ધં સત્પર્ષિહસ્તસ્થિતકરકપયોધૌતમાકાશલિઙ્ગમ્ ।
તોયાધારે પ્રતીચિ ચ્યુતવતિ દિનકૃદ્વિમ્બનિર્માલ્યપદ્મે તસ્યાર્ચાણ્ડરીકં વ્યધિત હિમકરં સત્વરં મૂર્ધ્નિ કાલઃઽ ॥
અત્ર કાલવિષયે પૂજકાદિરારોપ્યમાણો ન શાબ્દ ઇત્યેકદેશવિવર્તિત્વમ્ ।
તોયાધારસ્ય સમુદ્રનિર્માલ્યોદકભાણ્ડવાચકત્વાકત્વાચ્છ્રિલષ્ટત્વમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_16।2અ:
ક્વચિચ્ચાભેદમેવ દ્રઢયિતું વિર્ષાયણો નિષેધપૂર્વમારોપ્યમાણત્વેન તદીયસ્ય વા ભેદહેતોર્ધર્મસ્ય હાનિકલ્પનેનાધિક્યેન વા દૃઢારોપત્વેનાપીદં દૃશ્યતે ।
ક્રમેણ યથા -
ઽકલિપ્રિયા શશ્ચદપાલિતાવજ્ઞાં ગુરુજ્ઞાતિષુ દર્શયન્તી ।
જાયા નિજા યા નનુ સૈવ કૃત્યા કૃત્યા ન કૃત્યા સરલસ્ય ધાર્મેઃઽ ॥
અત્ર કૃત્યા નિષેધપૂર્વં જાયાયામારોપિતા ।
તન્નિષેધેન હિ જાયાયા કૃત્યયા દાઢર્યેન સામ્યં પ્રતીયતે ।

કૃત્યા તથા ન સ્વકર્મણિ વ્યાપ્રિયતે યથેયં તત્કર્મણીતિ હ્યત્ર વાક્યાર્થઃ ।
અત્ર ચ યદન્યે વિશેષાલઙ્કારમાહુસ્તદભેદાલઙ્કારનિરાકણાદેવ નિરાકૃતમિતિ ન પુનરાયસ્યતે ।
હાન્યાયથા -
ઽવનેચરાણાં વનિતાસખાનાં દરીગૃહોત્સઙ્ગનિષક્તભાસઃ ।
ભવન્તિ યત્રૈષધયો રજન્યામતૈલપૂરાઃ સુરતપ્રદીપઃઽ ॥
અત્રાતૈલપૂરેણ હાનકલ્પનમ્ ।
આધિક્યેન યથા-
ઽતુરીયો હ્યેષ મેધ્યો ઽગ્નિરામ્નાયઃ પઞ્ચમો ઽપિ વા ।
અપિ વા જઙ્ગમં તીર્થં ધર્મો વા મૂર્તિસંચરઃઽ ॥
અત્ર તુરીયત્વાદેર્ધર્મસ્યાધિક્યમ્ ।
ઽદૃઢતરનિબદ્ધમુષ્ટેઃ કોષનિષણ્ણસ્ય સહજમલિનસ્ય ।
કૃપણસ્ય કૃપાણસ્ય ચ કેવલમાકારતો ભેદઃઽ ॥
ઇત્યત્રાપિ દૃઢરોપમેવ રૂપકં જ્ઞેયમ્ ।
અત્ર હિ કૃપાણસ્યેતિ સમુચ્ચીયમાનત્વેનનિર્દેશાચ્છ્રાબ્દસ્યારોપસ્યાપ્રતીતેરપ્યાકારમાત્રેણ ભેદસ્યોક્તેર્વાક્યાર્થપર્યાલોચનમાહાત્મ્યાત્વરિશિષ્ટસમસ્તધર્માન્તરસદ્ભાવાભ્યનુજ્ઞાનાપ્યર્યવસાને દાઢર્યેન વિષયવિષયિણોરભેદપ્રતિપત્તિઃ ।
સૈવ ચ રૂપકસતત્ત્વમિતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
અન્યે ઽપિ ભેદાઃ સ્વયમેવાભ્યહ્યોદાહાર્યાઃ ।
રુઅસ્સ્_16।3:
ઇદં વૈધર્મ્યેણાપિ દૃશ્યતે ।
યથા-
ઽસૌજન્યામ્બુમરુસ્થલી સુચરિતાલેખ્યદ્યુભિત્તિર્ગુણ- જ્યોત્સ્નાકૃષ્ણચતુર્દશી સરલતયોગશ્વપુચ્છચ્છટા ।
યૈરેષાપિ દુરાશયા કલિયુગે રાજાવલી સેવિતા તેષાં શૂલિનિ ભક્તિમાત્રસુલભે સેવા કિયત્કૌશલમ્ઽ ॥
અત્ર ચારોપ્યમાણસ્ય ધર્મિત્વાદાવિષ્ટલિઙ્ગસંખ્યાત્વે ઽપિ ક્વચિત્સ્વતો ઽસંભવત્સંખ્યાયોગસ્યાપિ વિષયસંખ્યાત્વમ્ પ્રત્યેકમારોપાત્ ।
યથા - ઽક્વચિજ્જટાવલ્કલાવલમ્બિનઃ કપોલા દાવાગ્રયઃઽ ઇત્યાદૌ ।
ન હિ કપિલમુનેર્બહુત્વમ્ ।
ઽભ્રમિમરતિમલસહૃદયતાં પ્રલયં મૂર્ચ્છે તમઃ શરીરસાદમ્ ।
મરણં ચ જલદભુજગજં પ્રસહ્ય કુરુતે વિષં વિયોગિનીનામ્ઽ ॥
ઇત્યત્ર નિયતસંખ્યાકકાર્યવિશેષોત્થાપિતો ગરલાર્થપ્રભાવિતો વિષશબ્દે શ્લેષ એવ ।
જલદભુજગજમિતિ રૂપકસાધકમિતિ પૂર્વે સિદ્ધત્વાભાવાન્ન તન્નિચન્વનં વિષશબ્દે શ્લિષ્ટશબ્દં પરમ્પરિતમિતિ શ્લેષ એવાત્રેત્યાહુઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_16।3:
વૈધર્મ્યેણાપીતિ ।
ન કેવલં સાધર્મ્યેણેત્યર્થઃ ।
અસ્ય ચ વિચ્છિત્તિવિશેષાન્તરં દર્શયિતુમાહ-અત્રેત્યાદિ ।
આવિષ્ટલિઙ્ગત્વે ઽપીત્યનેન ધર્મિણઃ સ્વરૂપમાત્રપર્યવસિતત્વે ઽપિ ધર્મ્યન્તરસંબન્ધિનઃ સંખ્યાત્મનો ધર્માન્તરસ્યાપિ સ્વીકાર ઇત્યાવેદિતમ્ ।
અસંભવત્સંખ્યાયોગત્યેતિ ।
યદ્યપ્યેકાદિવ્યવહારહેતુઃ સંખ્યેતિ નીત્યા એકસ્મિન્નપિ દ્રવ્યે તદ્યોગઃ સંભવતિ તથાપ્યનેકદ્રવ્યવર્તિત્વાદ્યભિપ્રાયેણૈતદુક્તમ્ ।
પ્રત્યેકમારોપાદિતિ અયમગ્નિઃ કપિલો ઽયમગ્નિઃ કપિલ ઇત્યેવંરૂપાત્ ।
અતશ્ચારોપ્યમાણસ્ય કૃપિલમુનેર્બહુત્વાયોગાદ્વિષયસંખ્યત્વમ્ ।
શ્લિષ્ટતાનિબન્ધનસ્ય પરમ્પરિતસ્ય શ્લેષાદ્વૈલક્ષણ્યં દ્યોતયિતુમાહ-ભ્રમિમિતિ ।
પ્રભાવિત ઇતિ ।
પ્રથમમેવ પ્રતીતિગાચરીકૃત ઇત્યર્થઃ ।

રુઅસ્સ્ચ્_16।3અ:
પૂર્વં સિદ્ધત્વાભાવાદિતિ ।
રૂપકસ્ય શ્લેષહેતુત્વાત્ ।
તન્નિબન્ધનિમિતિ રૂપકનિબન્ધનમ્ ।
ઇતિ શબ્દો હેતૌ ।
અતશ્ચ શ્લેષ એવાત્રાલઙ્કારો ન પરમ્પરિતં રૂપકમિત્યત્ર તાત્પર્યમ્ ।
ચિન્ત્યં ચૈતત્ ।
યતઃ શ્લેષસ્તાવદ્વાચ્ચયોર્દ્વયોઃ પ્રકૃતયોરપ્રકૃતયોઃ પ્રકૃતાપ્રકૃતયોશ્ચ ભવતિ ।
અત્ર ચ ન દ્વયોઃ પ્રકૃતત્વં નાપ્યપ્રકૃતત્વમ્ ।
વર્ષાસમયે જલદસ્યેવ જલસ્ય વર્ણનીયત્વાત્ ।
પ્રકૃતાપ્રકૃતયોશ્ચ વિશેષણસામ્ય એવ શ્લેષો ભવતિ ઇહ તુ વિશેષ્યસ્યાપિ સામ્યમિતિ શબ્દશક્ત્યુત્થિતસ્ય ધ્વનેરયં વિષયો ન શ્લેષસ્ય ।
અતશ્ચ નાત્ર શ્લેષાલઙ્કારઃ ।
નાપિ ધ્વનિઃ ।
જલદભુજગજમિતિ રૂપકમાહાત્મ્યાચ્છબ્દશક્યા ગરલાર્થસ્યાભિધાનાત્ ।
એવમત્ર શ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનં [રૂપકમેવાલઙ્કારઃ] જલદભુજગજમિતિ રૂપકાન્તરેણાપિ ગરલાર્થો યદિ પ્રતીયતે તત્સ ધ્વનેર્વષયઃ સ્યાદિત્યુક્તંમ્ ।
સ્થિતે તુ જલદભુજગજમિતિ રૂપકે તન્માહાત્મ્યાદેવ વિષશબ્દે શ્લિષ્ટશબ્દનિબન્ધનં રૂપકમ્ ।
અન્યથા હિ જલદભુજગજમિતિ રૂપકં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
તેન વિના હિ ગરલાર્થઃ પ્રતીયતત ઇત્યલં બહુના ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 17:
આરોપ્યમાણસ્ય પ્રકૃતોપયોગિત્વે પરિણામઃ
આરોપ્યમાણં રૂપકે પ્રકૃતોપયોગિત્વાભાવાત્પ્રકૃતોપરઞ્જકત્વેનૈવ કેવલેનાન્વયં ભજતે પરિણામે તુ પ્રકૃતાત્મતયા આરોપ્યમાણસ્યોપયોગ ઇતિ પ્રકૃતમારોપ્યમાણરૂપત્વેન પરિણમિતિ ।
આગમાનુગમવિગમખ્યાત્યભાવાત્સાંખ્યીયપરિણામવૈસક્ષણ્યમ્ ।
તસ્ય સામાનાધિકરણ્યવૈયધિકરણ્યપ્રયોગાદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
આદ્યો યથા-
ઽતીર્વા ભૂતેશમૌલિસ્ત્રજમમરધુનીમાત્મનાસૌ તૃતીય- સ્તસ્મૈ સૌમિત્રિમૈત્રીમયમુપહૃતવાનાતરં નાવિકાય ।
વ્યામગ્રાહ્યસ્તનીભિઃ શબરયુવતિભિઃ કૌતુકોદઞ્ચદક્ષં કૃચ્છ્રાદન્વીયમાનસ્ત્વરિતમય ગિરિં ચિત્રકૂટં પ્રતસ્થેઽ ॥
અત્ર સૌમિત્ત્રિમૈત્ત્રી પ્રકૃતા આરોપ્યમાણસમાનાધિકરણાતરરૂપત્વેન પરિણતા ।
આતરસ્ય મૈત્ત્રીરૂપતયા પ્રકૃતે ઉપયોગાત્ ।
તદત્ર યથા સમાસોક્તાવારોન્યમાણં પ્રકૃતોપયોગિ તચ્ચારોપવિષયાત્મતયા તત્ર સ્થિતમ્, અત એવ તત્ર તદ્વ્યવહારસમારોપઃ એવમિહાપિ જ્ઞેયમ્, કેવલં તત્ર વિષયસ્યૈવ પ્રયોગઃ, વિષયિણો ગમ્યમાનત્વાત્ ।
ઇહ તુ દ્વયોરપ્યભિધાનમ્, તાદાત્મ્યાત્ તુ તયોઃ પરિણામિત્વમ્ ।
દ્વિતીયો યથા-
ઽઅથ પક્ત્રિમતામુપેયિવદ્ભિઃ સરસૈર્વક્રપથાશ્રિતૈર્વચોભિઃ ।
ક્ષિતિભર્તુરુપાયાનં ચકાર પ્રથમં તત્પરતસ્તુરઙ્ગમાદ્યૈઃઽ ॥
રાજસંઘટને તૂપાયનમુચિતમ્ ।
તચ્ચાત્ર વચોરૂપમિતિ વચસાં વ્યધિકરણોપાયનરૂપત્વેન પરિણામઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_17:
આરોપ્યમાણસ્યેત્યાદિ ।
આરોપ્યારોપવિષયભાવસામ્યે ઽપિ રૂપકાદ્વૈલક્ષણ્યં દર્શયન્નેતદેવ વ્યાચષ્ટે-આરોપ્યમાણમિત્યાદિના ।
પ્રકૃતોપરઞ્જકત્વેનેતિ ।
યદુક્તમ્-વિષયિણા વિષયસ્ય રૂપવતઃ કારણાદ્રૂપકમિતિ ।

પ્રકૃતાત્મતયેતિ ।
પ્રકૃતાઙ્ગતયેત્યર્થઃ ।
ઉપયોગ ઇતિ ।
તેન વિના પ્રકૃતાર્થસ્યાનિષ્પત્તેઃ ।
પરિણમતીતિ ।
પ્રકૃતમપ્રકૃતવ્યવહારવિશિષ્ટતયાવતિષ્ટતે ।
પ્રકૃતસ્વરૂપમાત્રાવસ્થાને પ્રકરણાર્થાનિષ્પત્તેઃ ।
એવમત્ર પ્રકરણોપયોગિત્વાભાવાદિત્યારોપ્યમાણસ્યોપયોગ ઇતિ ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં પ્રકૃતોપયોગિત્વસ્યાસાધારણત્વં દર્શિતમ્ ।
અસાધારણત્વસ્ય હિ ધર્મસ્ય તત્તવ્યવસ્થાપકત્વાલ્લક્ષણત્વમ્ ।
અતશ્ચ નાસ્ત્યેવાલઙ્કારાન્તરેષુ પ્રકૃતયોગિત્વમ્ ।
એવમ્-
ઽઆશાસ્યમન્યત્પુનરુક્તભૂતં શ્રેયાંસિ સર્વાણ્યધિજગ્મુષસ્તે ।
પુત્રં લભસ્વાત્મગુણાનુરૂપં ભવન્તમીડ્યં ભવતઃ પિતેવઽ ॥
ઇત્યત્રોપમાયામ્ ।
ઽઅત્રાન્તરે સરસ્વત્યવતરણવાર્તામિવ કથયિતુમવતતાર મધ્યમં લોકમંશુમાલીઽ ઇત્યાદાવુત્પ્રેક્ષાયામ્ ।
ઽમન્દરમેહક્ખોહિઅસસિકલહંસપરિઅ(મુ) ક્વસલિલોચ્છ્રઙ્ગમ્ ।
મરગઅસેવાલોવરિણિગણ્ણતુ હિક્કમીણચક્કાઅજુઅમઽ ॥
ઇત્યત્ર ચ રૂપકે તથાન્યાલઙ્કારેષ્વૌચિત્યમેવ નોપયોગઃ ।
ઓચિત્યં હિ સિદ્ધસ્ય સતઃ પ્રકૃતાર્થોપલમ્ભકં ભવતિ ।
ઉપયોગઃ પુનઃ સિદ્ધાવેવ પ્રકૃતાર્થહેતુતાં ભજતે ઇત્યનયોર્મહાન્ભેદઃ ।
તથા હિ-
ઽઅનન્વયે ચ શબ્દૈક્મૌચિત્યાદાનુષઙ્ગિકમ્ ।
અસ્મિંસ્તુ લાટાનુપ્રાસે સાક્ષાદેવ પ્રયોજકમ્ઽ ॥
ઇત્યત્રૈકસ્યૈવ શબ્દૈક્યસ્યૌચિત્યોપયોગાભ્યાં ભેદ ઉક્તઃ ।
અતશ્ચૌચિત્યોપયોગયોર્ભેદભજાનુદ્ભિઃ સર્વત્રૈવ પ્રકૃતોપયોગિત્વમન્યૈર્યદુક્તં તદયુક્તમ્ ।
તસ્માદ્રૂપકાદન્ય એવ પરિણામઃ ।
ઇહ પુનઃ અપ્રકૃતાર્થસ્ય પ્રકૃતાર્થારોપમન્તરેણ સિદ્ધિરેવ ન ભવતીતિ પ્રકૃતોપયોગિતૈવ જીવિતમ્ ।
ઽદાહો ઽમ્ભઃ પ્રસૃતિપચઃ પ્રચયવાન્ બાષ્પઃ પ્રણાલેચિતઃ શ્વાસાઃ પ્રેઙ્ખિતદીપ્રદીપલતિકાઃ પાણ્ડિમ્નિ મગ્નં વપુઃ ।
કિં વાન્યત્કથયામિ રાત્રિમખિલાં ત્વન્ભાર્ગવાતાયને હસ્તચ્છ્રત્ત્રનિરુદ્ધચન્દ્રમહસસ્તસ્યાઃ સ્થિતિર્વર્તતેઽ ॥
અત્ર હિ ચ્છ્રત્ર્તારોપમન્તરેણ ચન્દ્રાતપરોધ એવ ન ભવતીતિ તસ્ય પ્રકૃતોપયોગિત્વમ્ ।
અતશ્ચ પ્રકૃતમપ્રકૃતતયા પરિણમતીતિ પરિણામઃ ।
યદ્યેવં તર્હિ સાંખ્યીયપરિણામાદસ્ય કો વિશેષ ઇત્યાશઙ્ક્યહ-આગમેત્યાદિ ।
ઽજહદ્ધરમ્રાન્તરં પૂર્વમુપાદત્તે યદા હ્યયમ્ ।
તત્ત્વાદપ્રચ્યુતો ધર્મી પરિણામઃ સ ઉચ્યતેઽ ॥
ઇતિ સાંખ્યીયપરિણામલક્ષણમ્ ।
મૈત્ર્તીરૂપતયેતિ ।
મૈત્ર્યાત્મતયેત્યર્થઃ ।
ઉપયોગાદિતિ ।
આતરમન્તરેણ તરણાયોગાત્ ।
અતશ્ચ પ્રકૃતે યત આતરસ્યોપયોગસ્તતશ્ચ પ્રકૃતાયા એવ મૈત્ર્યાસ્તત્કાર્યકારિત્વાત્તદ્વ્યવહારારોપઃ ।

એતદેવ દૃષ્ટાન્તમુખેનાપિ પ્રતિપાદયતિ-તદત્રેત્યાદિના ।
અત્રેતિ પરિણામે ।
સમાસોક્તૌ ચારોપ્યમાણસ્ય પ્રકૃતોપયુક્તત્વમ્ ।
પ્રકૃતસિદ્ધ્યર્થમેવાપ્રકૃતસ્યાક્ષેપાત્ ।
આરોપ્યમાણમપિ તત્ર પ્રકૃતાવચ્છેદકત્વેન સ્થિતં ન પુનરાચ્છાદકત્વેનેત્યાહ-તચ્ચેત્યાદિ ।
અત એવેતિ ।
આરોપવિષયાત્મકત્વાદેવ ।
તત્રેતિ સમાસોક્તૌ ।
એતદેવ પ્રકૃતે યોજયતિ-એવમિત્યાદિ ।
યદ્યેવં તર્હિ સમાસોક્તિપરિણામયોઃ કો વિશેષ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-કેવલમિત્યાદિ ।
તયોરિત્યાંભધીયમાનયોર્દ્વયોઃ ।
ઉચિતમિતિ ।
ઉપયુક્તતયેતિ શેષઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 18:
વિષયસ્ય સંદિહ્યમાનત્વે સંદેહઃ
ઽઅભેદપ્રાધાન્યે આરોપ ઇત્યેવ ।
વિષયઃ પ્રકૃતો ઽર્તઃ, યદ્ભિત્તિત્વેનાપ્રકૃતઃ સંદિહ્યતે ।
અપ્રકૃતે સંદેહે વિષયો ઽપિ સંદિહ્યત એવ ।
તેન પ્રકૃતાપ્રકૃતગતત્વેન કવિપ્રતિભોત્થાપિતે સંદેહે સંદેહાલઙ્કારઃઽ ।
રુઅસ્સ્ચ્_18:
વિષયસ્યેત્યાદિ ।
વિષયવિષયિણોઃ સંબન્ધિશબ્દત્વાદ્વિષયસ્યોક્તેર્વિષયિણો ઽપ્યાક્ષેપાદત્ર ગ્રહણમ્ ।
તેન વિષયસ્ય વિષયિણશ્ચ સંદેહપ્રતીતિવિષયત્વ સૂત્રાર્થઃ ।
નનુ વિષયશબ્દેન વિષયિશબ્દસ્ય સંબન્ધિશબ્દત્વાદાક્ષેપે ઽપિ વિના વચનમાક્ષેપમાત્રાદ્વિષયિણઃ કથં સંદિહ્યમાનતા લભ્યત ઇતિ ચેત્, ન ।
અનિયતોભયાંશાવલમ્બિવિમર્શરૂપત્વાદ્વિપયમાત્રગતત્વેનાસંભવાત્સંદેહસ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા વિષયિણસ્તત્સંબન્ધિત્વં લભ્યત એવેતિ યથાસૂત્રિતમેવ જ્યાયઃ ।
એતદેવ વિભજ્ય વ્યાચષ્ટે-વિષય ઇત્યાદિના ।
યદ્ભિત્તિત્વેનેતિ ।
અન્યથા હ્યપ્રકૃતસ્ય નિર્વિષયત્વમપ્રન્તુતાભિધાનલક્ષણો વા દોષઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
તેન વિષયભિત્તિતયા વિપયિણામેવ તથામાવો ભવતીત્યાશઙ્ક્યાહ-અપ્રકૃતેત્યાદિ ।
વિષયો ઽપીતિ ।
ન કેવલં વિષયિણ એવ સંદિહ્યમાનત્વં યાવદ્વિષયસ્યાપાત્યપિશબ્દાથઃ ।
તેન ક્વચિદ્વિષયિણામેવ સંદિહ્યમાનત્વે ક્વચિચ્ચ વિષયવિષયિણોરપ્યલઙ્કારો ભવેત્ ।
ઉભયત્રાપિ સામાન્યલક્ષણાનુગમાત્ ।
અનિયતોભયાંશાવલમ્બી હિ વિમર્શઃ સંશયઃ ।
સ ચ વિષયિણામેવ ભવતિ ।
વિષયવિપયિણોરેવ સંદિહ્યમાનત્વાત્ ।
અત એવ ચ પ્રકૃતાપ્રકૃતગતત્વેનેતિ યથાસંભવં યોજ્યમ્ ।
પ્રતિભોત્યાપિત ઇતિ ।
ન પુનઃ સ્વરસોત્યાપિતઃ, સ્થાણુર્વા પુરુષો વેત્યેવમાદિરૂપ ઇત્યર્થઃ ।
રુઅસ્સ્_18।1:

સ ચ ત્રિવિધઃ ।
શુદ્ધો નિશ્ચયગર્ભો નિશ્ચયાન્તશ્ચ ।
શુદ્ધો યત્ર સંશય એવ પર્યવસાનમ્ ।
યથા-
ઽકિં તારુણ્યતરોરિયં રસભરોદ્ભિન્ના નવા વલ્લરી લીલાપ્રોચ્છલિતસ્ય કિં લહરિકા લાવણ્યવારાંનિધેઃ ।
ઉદ્ગાઢોત્કલિકાવતાં સ્વસમયોપન્યાસવિસ્ત્રમ્ભિણઃ કિં સાક્ષાદુપદેશયષ્ટિરથવા દેવસ્ય શૃઙ્ગારિણઃઽ ॥
નિશ્ચયગર્ભો યઃ સંશયોપક્રમો નિશ્ચયમધ્યઃ સંશયાન્તશ્ચ ।
સ યથા--
ઽઅયં માર્તણ્ડઃ કિં સ ખલુ તુરગૈઃ સત્પભિરિતઃ કૃશાનુઃ કિં સાક્ષાત્પ્રસરતિ દિશો નૈષ નિયતમ્ ।
કૃતાન્તઃ કિં સાક્ષાન્મહિષવહનો ઽસાવિતિ ચિરાત્ સમલોક્યાજૌ ત્વાં વિદધતિ વિકલ્પાન્પ્રતિભટાઃઽ ॥
નિશ્ચયાન્તો યત્ર સંશય ઉપક્રમો નિશ્ચયે પર્યવસાનમ્ ।
યથા--
ઽઇન્દુઃ કિં ક્વ કલઙ્કઃ સરસિજમેતત્કિમમ્બુ કુત્ર ગતમ્ ।
લલિતસવિલાસવચનૈર્મુખમિતિ હરિણાક્ષિ નિશ્ચિતં પરતઃઽ ॥
કચિતારોપ્યમાણાનાં ભિન્નાશ્રયત્વેન દૃશ્યતે ।
યથા--
ઽરઞ્જિતા નુ વિવિધાસ્તરુશૈલા નામિતં તુ ગગનં મ્થગિતં નુ ।
પૂરિતા નુ વિષમેષુ ધરિત્રી સંહૃતા નુ કકુભસ્તિમિરેણઽ ॥
અત્રારોપવિષયે તિમિરે રાગાદિ તર્વાદિભિન્નાશ્રયત્વેનારોપિતમ્ ।
કેચિત્ત્વધ્યવસાયાશ્રયત્વેન સંદેહપ્રકારમાહુઃ ।
અન્યે તુ નુશબ્દસ્ય સંભાવનાદ્યોતત્વાદુત્પ્રેક્ષાપ્રકારમિમમાચક્ષતે ।
રુઅસ્સ્ચ્_18।1:
એતદેવ ભેદત્રયં વિવૃણ્વન્નુદાહરતિ-શુદ્ધ ઇત્યાદિ ।
અત્ર પ્રકૃતાયાસ્તન્વ્યાઃ સંદેહપ્રતીતિવિષયત્વાભાવાદ્વિષયિણાં મઞ્જર્યાદીનામેવ સંદેહઃ ।
વિષયવિષયિણોર્યથા -
ઽકિં પઙ્કજં કિમુ સુધાકરબિમ્બમેતક્તં વા મુખં ક્લમહરં મદિરેક્ષણાયાઃ ।
યદ્દ્દશ્યતે મધુકરાભકુરઙ્ગકાન્તિનેત્રદ્વયાનુકૃતિ કાર્ષ્ણ્યમમુષ્ય મધ્યેઽ ॥
અત્ર ક્લમહરત્વાદિઃ સમાનો ધર્મો ઽનુગામિત્વેનોપાત્તઃ ।
ક્વચિદ્વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાપિ ભવતિ યથા-
ઽકિમિદમસિતાલિકલિતં કમલં કિં વા મુખં સુનીલકચમ્ ।
ઇતિ સંશેતે લોકસ્ત્વયિ સુતનુ સરોચતીર્ણાયામ્ઽ ॥
અત્રાસિતત્વસુનીલત્વયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
અલિકચાનાં ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
એવં ચાસ્ય સાદૃશ્યનિમિત્તત્વાત્સમાનધર્માનેકધર્મનિમિત્તત્વેન દ્વિભેદત્ત્વં ન વ્યાકાર્યમ્ ।
સાદૃશ્યનિમિત્તત્વેનૈવાસ્ય સંગ્રહસિદ્ધેઃ ।
વિપ્રતપત્ત્યાદિનિમિત્તાન્તરવચ્ચારુત્વાભાવાચ્ચ ।
ભિન્નાશ્રયત્વેનેતિ વૈયધિકરણ્યેન ।
રુઅસ્સ્ચ્_18।1અ:
અવૌત્રપક્ષન્તરમાહ-કેચિત્યાદિ ।
અનેન ચ સંદેહસ્યાધ્યવસાયમૂલત્વમપિ ગ્રન્થકૃતૈવોક્તમ્ ।

તેનાધ્યવસાયાશ્રયો ઽપ્યયં સ્વરૂપહેતુફલાનાં સંદિહ્યમાનત્વેન ત્રિધા ભવતિ ।
તત્ર સ્વરૂપસંદેહો યથા-ઽરઞ્જિતાઽ ઇત્યાદ્યેવ ।
યથા વ -
ઽએતત્તર્કય કૈરવક્લમહરે શૃઙ્ગારદીક્ષાગુરૌ દિક્કાન્તામુકુરે ચકોરસુહૃદિ પ્રૌઢે તુષાપરત્વિષિ ।
કર્પૂરૈઃ કિમપૂરિ કિં મલયજૈરાલેપિ કિં પારદૈ- રક્ષાલિ સ્ફટિકોપલૈઃ કિમઘટિ દ્યાવાપૃથિવ્યોર્વપુઃઽ ॥
અત્ર કૌમુદીધવલિમ્નઃ કર્પૂરપૂરણાદિનાધ્યવસિતત્વાદધ્યવસાયમૂલત્વમ્ ।
હેતુસંદેહો યથા -
ઽદિવિ ત્વક્ષરણામ્બુજસ્મૃતિવિધૌ ગાઢાવધાનસ્પૃશાં ધન્યાનાં પ્રસરન્તિ સંતતતયા યે બાષ્પધારાભરાઃ ।
કિં તે સ્યુશ્ચિરકાલભાવિતભવાપ્રશ્નક્રિયાવેગતઃ કિં વાસાદિતમુક્તિચન્દ્રવદનાસંદર્શનાનન્દતઃઽ ॥
અત્રાશ્રુહેતોરાનન્દસ્ય સંસારવિયોગો મુક્તિસાંમુખ્યં ચેતિ હેતુદ્વયમધ્યવસિતમ્ ।
ફલસંદેહો યથા -
ઽનૃત્તાન્તે પારિજાતં કિમુ વિઘટયિતું સ્પ્રષ્ટુમાકાશગઙ્ગાં કિંસ્વિદ્વા ચન્દ્રસૂર્યૌ કિમુ વિદલયિતું શ્ચેતરક્તાબ્જબુદ્ધથા ।
લબ્ધું નક્ષત્રમાલાભરણભરમુત સ્વર્ગજં વાભિયોદ્ધું દૂરોદસ્તઃ સમસ્તસ્તવ ગણપતિના સ્વસ્તયે સો ઽસ્તુ હસ્તઃઽ ॥
અત્ર કરિણો નિષ્પાદનસ્ય વિઘટનાદિફલમધ્યવસિતમ્ ।
અત્રૈવાદિશબ્દવન્નુશબ્દસ્ય સંભાવનાદ્યોતકત્વાત્પક્ષાન્તરમપિ દર્શયિતુમાહ-અન્ય ઇત્યાદિ ।
અતશ્ચ રઞ્જિતા ઇવેત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્રાર્થે તુ નુશબ્દો વિતકંમાત્ર એવમ્યાખ્યેયઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 19:
સાદૃશ્યાદ્ વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિર્ભ્રાન્તિમાન્
અસમ્યગ્જ્ઞાનત્વસાધર્મ્યાત્સંદેહાનન્તરમસ્ય લક્ષણમ્ ।
ભ્રાન્તિશ્ચિત્તધર્મઃ ।
સ વિદ્યતે યસ્મિન્ભણિતિપ્રકારે સ ભ્રાન્તિમાન્ ।
સાદૃશ્યપ્રયુક્તા ચ ભ્રાન્તિરસ્ય વિષયઃ ।
યથા-
ઽઓષ્ઠે બિમ્બફલાશયાલમલકેષૂત્પાકજમ્બૂધિયા કર્ણોલઙ્કૃતિભાજિ દાડિમફલભ્રાન્ત્યા ચ શોણે ભણૌ ।
નિષ્પત્ત્યા સકૃદુત્પલચ્છદદૃશામાત્તક્લમાનાં મરૌ રાજન્ગૃર્જરરાજપઞ્જરશુકૈઃ સદ્યસ્તૃષા મૂર્ચ્છિતમ્ઽ ॥
ગાઢમર્મપ્રહારાદિના તુ ભ્રાન્તિર્નાસ્યાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
યથા--
ઽદામોદરાઘાતચૂર્ણિતાશેષવક્ષસા ।
દૃષ્ટં ચાણૂરમલ્લેન શતચન્દ્રં નભસ્તલમ્ઽ ॥
સાદૃશ્યહેતુકાપિ ભ્રાન્તિર્વિચ્છિત્ત્યર્થે કવિપ્રતિભોત્થાપિતૈવ ગૃહ્યતે,યથોદાહૃતમ્, ન સ્વરસોત્થાપિતા શુક્તિકારજતવત્ ।
એવં સ્થાણુર્વા સ્યાત્પુરુષો વા સ્યાદિતિ સંશયે ઽપિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_19:
અસમ્યગ્જ્ઞાનત્વસાધર્મ્યાદિતિ ન પુનરારોપગર્ભત્વસાજાત્યાલ્લક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
આરોપો હિ વિષયવિષિયિણોર્યુગપદેકપ્રમાતૃવિષયીકૃતત્વે ભવતીતિ નારોપગર્ભો ભ્રમઃ ક્વચિદપિ સંભવતિ, શુક્તિકાદીનાં શુક્તિકાદિરૂપતયાવગમે રજતાદ્યભિમાનાભાવાત્ ।
નનુ ભ્રાન્તિશ્ચિત્તધર્મઃ સ યસ્યાસ્તિ સ ભ્રાન્તિમાનિતિ વક્તું ન્યાય્યં તત્કથમલઙ્કારસ્યૈતદભિધાનમિત્યાશઙ્ક્યાહ - ભ્રાન્તિરિત્યાદિ ।
સ ઇતિ ભણિતિપ્રકારઃ અતશઅચાલઙ્કારે ભ્રાન્તિમચ્છ્રબ્દ ઉપચરિત ઇતિ ભાવઃ ।
સાદૃશ્યપ્રયુક્તેતિ ।
ન તુ-
ઽપ્રાસાદે સા પથિ પથિ ચ સા પૃષ્ઠતઃ સા પુરઃ સા પર્યઙ્કે સા દિશિ દિશિ ચ સા તદ્વિયોગાતુરસ્ય ।

હંહો ચેતઃ પ્રકૃતિરપરા નાસ્તિ તે કાપિ સા સા સા સા સા સા જગતિ સકલે કો ઽયમદ્વૈતવાદઃઽ ॥
ઇત્યત્રૈકસ્યા એવ પરિમિતાયા અપિ યોષિતો ગાઢાનુરાગહેતુકં તન્મયતાનુસંધાનં પ્રાસાદાદાવનેકત્ર યુગપત્પ્રતીતૌ નિમિત્તમિતિ ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ ।
સ હિ પ્રાસાદાદેર્વલ્લભારૂપત્વેન પ્રતીતૌ સ્યાત્ ।
અન્યસ્યાન્યર્વલ્લભાત્વેન પ્રતીયત ઇતિ સ્ફુટ એવાયં વિશેષાલઙ્કારસ્ય વિષયઃ ।
અથપ્રાસાદાદાવભૂતાયા અપિ વલ્લભાયા દર્શનાદ્ ભ્રાન્તિરિતિ ચેત્,નૈતત્ ।
એવં હ્યત્ર ભ્રાન્તિમાત્રં સ્યાન્નાલઙ્કારઃ ।
ગાઢાનુરાગાત્મકનિમિત્તસામર્થ્યાત્સ્વરસત એવ પ્રાસાદાદાવસત્યા અપિ યુવત્યાઃ પ્રતીતિસમુલ્લાસાઃ ।
કવિપ્રતિભાનિર્વર્તિત્વાભાવાત્ ।
ઽદેવમપિ હર્ષં પિતૃશોકવિહ્નલીકૃતં શ્રિયં શાપ ઇતિ મહીં મહાપાતકમિતિ રાજ્યં રોગ ઇતિ ભોગાન્ભુજગા ઇતિ નિલયં નિરય ઇત્યાદિ મન્યમાનમ્ઽ ઇત્યાદાવપિ ન ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ ।
તત્ર શુક્તિકાદિરૂપતયાવગમે રજતાદ્યભિમાનાનુદયાદિતિ સમનન્તરમેવોક્તત્વાત્ ।
ઇહ પુનર્વિષયરૂપાં શ્રિયમવગમ્યાપિ શ્રીહર્ષેણ પિતૃશોકવિહ્વલીકૃતત્વાચ્છાપત્વેન ભામ્યત ઇતિ વિષમાલઙ્કારો ઞ્યાયાન્ ।
ઽદુતું વાચ્છતિ દક્ષિણે ઽપિ નયને વામઃ કરઃ કજ્જલં ભૌજઙ્ગં ચ ભુજો ઽઙ્ગદં ઘટયિતું વામે ઽપિ વામેતરઃ ।
ઇત્થં સ્વં સ્વમશિક્ષિતં ભગવતોરર્ધં વપુઃ પશ્યતોઃ સાધારસ્મિતલાચ્છિતં દિશતુ નો વક્ત્રં મનોવાચ્છિતમ્ઽ ॥
ઇત્યત્રાપિ સંસ્કાર એવાલઙ્કારો ન ભ્રાન્તિમાન્ ।
અત્ર હિ ભગવત્યા નેત્રદ્વયાઞ્જનદાનસતતાભ્યાસાદ્વામનેત્રાઞ્જનદાનાનન્તરં દક્ષિણનેત્રાઞ્જનદાનવાસનાનુરોધો જાયત ઇતિ સંસ્કારસ્યૈવ વાક્યાર્થત્વમ્ ।
અથાત્ર સંસ્કારપ્રબોધં વિના તદભાવાદઞ્જનદાનનૈતત્ ।
પ્રત્યુતાત્ર હિ ભગવદર્ધસ્ય તથાત્વેનૈવાવગમાદઞ્જનસંસ્કારો ન પ્રરોહમુપાગત ઇતિ કારસ્યૈવ સ્ખલદ્ગતિત્વાત્તત્કાર્થસ્ય ભ્રમસ્યોત્પાદ એવ ન સંભવતીતિ ન ભ્રાન્તિમતો ઽવકાશઃ ।
પ્રરુઢ એવ હિ સંસ્કારો ભ્રમઃ ।
સ્વાત્મમાત્રાવસ્થિતસ્તુ સંસ્કારાલઙ્કારઃ ।
અત એવ દાતું વાચ્છ્રતીત્યુક્તમ્ ।
એવં ચાત્ર નેત્રદ્વયાબ્જનદાનસતતાભ્યાસહેતુકઃ સંસ્કાર એવ પ્રતીયતે ન તુ તન્નિમિત્તકો ઽપિ ભ્રમઃ પરમઃ ।
પરમેશ્વરાર્ધસ્ય તથાત્વેનૈવાવગમાત્તદ્ગન્ધસ્યાપ્યભાવાત્ ।
અત એવાશિક્ષિતં સ્મિતલાચ્છિતં ચેત્યુક્તમ્ ।
અવાન્તર એવાનયોર્વિશેષો ઽલઙ્કારભાષ્ય એવોક્ત ઇતિ તત એવાનુસર્તવ્ય ઇતિ ।
એવં ચસાદૃશ્યનિમિત્તૈવભ્રાન્તિરલઙ્કારવિષયો ન નિમિત્તાન્તરોત્થાપિતેતિ ન લક્ષણસ્યાવ્યાપકત્વં વાચ્યમ્ ।
એવં સાદૃશ્યનિમિત્તકત્વાદસ્ય સાધારણધર્મસ્યાપિ ત્રયી ગતિઃ ।
તત્રાનુગામિતા યથા-
ઽનીલોત્પલમિતિ ભ્રાન્ત્યા વિકાસિતવિલોચનમ્ ।
અનુધાવતિ મુગ્ધાક્ષિ પશ્ય મુગ્ધો મધુવ્રતઃઽ ॥
અત્ર વિકાસિત્યનુગામિત્વેન નિર્દિષ્ટો ધર્મઃ ।
શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં તુ યથા -
ઽઅયમહિમરુચિર્ભજન્પ્રતીચીં કુપિતવલ્લીમુખતુણ્ડામ્રબિમ્બઃ ।
જલનિધિમકરૈ રુદીક્ષ્યતે દ્રાઙ્નવરુધિરારુણમાંસપિણ્ડલોભાત્ઽ ॥
અત્ર તામ્રત્વારુણત્વયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો યથા -
ઽપુસિઆ કણ્ણાહરણેન્દણીલકિરણાહઆ સસિમઊહા ।
માણિણિવઅણમ્મિ સકજ્જલં સુસઙ્કાએ દૈએણઽ ॥
(ઽપ્રોચ્છિતાઃ કર્ણાભરણેન્દ્રનીલકિરણાહૃતાઃ શશિમયૂખા- ।
માનિનીવદને સકજ્જલાશ્રુશઙ્કયા દયિતેનઽ) ॥
અત્ર સકજ્જલત્વેન્દ્રલકિરણાહતત્વયોર્બિમ્બભાવઃ ।

સાદૃશ્યનિમિત્તકત્વમેવ ચાસ્ય દ્રઢયિતું પ્રત્યુદાહરતિ-ગાઢેત્યાદિના ।
સાદૃશ્યનિમિત્તકત્વે ઽપિ કવિપ્રતિભોત્થાપિતૈવ ભ્રાન્તિરસ્યૈવ વિષયો ન પુનર્વાસ્તવીત્યાહ-સાદૃશ્યેત્યાદિ ।
ઉદાહૃતમિતિ ।
ઓષ્ઠેબિમ્બફલાશયેત્યાદિ ।
એતદેવ સંદેહે ઽપિ યોજયતિ-એવમિત્યાદિ ।
સંશય ઇતિ ।
અર્થાદારોપગર્ભ એવ ।
તત્રૈવ હ્યસ્ય સાદૃશ્યં નિમિત્તમ્ ।
અધ્યવસાયમૂલે હિ સંદેહે સાદૃશ્યાત્સમ્બન્ધાન્તરાદ્વા વિષયવિષયિણોઃ સંદિહ્યમાનત્વં સ્યાત્ યથોદાહૃતં પ્રાક્ ।
એવમારોપગર્ભત્વ એવ સાદૃશ્યં વિના નાયમલઙ્કાર ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
તસ્માદવિશેષેણૈવ સાધર્મ્યં વિહાયાપિ નિમિત્તાન્તરમવસમ્બ્ય નાસ્યાલઙ્કારત્વં વાચ્યમ્ ।
સાદૃશ્યે ઽપિ કવિપ્રતિભોત્થાપિતસ્યૈવાલઙ્કારત્વં ન પુનઃ સ્વારસિકસ્યેતિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 20:
એકસ્યાપિ નિમિત્તવશાદનેકધા ગ્રહણમુલ્લેખઃ
યત્રૈકં વસ્ત્વનેકધા ગૃહ્યતે સ રૂપબાહુલ્યોલ્લેખનાદુલ્લેખઃ ।
ન ચેદં નિર્નિમિત્તમુલ્લેખમાત્રમ્, અપિ તુ નાનાવિધધર્મયોગિત્વાખ્યનિમિત્તવશાદેતત્ક્રિયતે ।
તત્ર રુચ્યર્થિત્વવ્યુત્પત્તયો યથાયોગં પ્રયોજિકાઃ ।
તદુક્તમ્-
ઽયથારુચિ યથાર્થિત્વં યથાવ્યુત્પત્તિ ભિદ્યતે ।
આભાસો ઽપ્યર્થ એકસ્મિન્નનુસંધાનસાધિતેઽ ॥
ઇતિ ॥
યથા-
ઽયસ્તપોવનમિત્.ઇ મુનિભિઃ કામાયતનમિતિ વેશ્યાભિઃ સંગીતશાલેતિ લાસકૈઃઽ ઇત્યાદિ હર્ષચરિતે શ્રીકણ્ઠાખ્યજનપદવર્ણને ।
અત્ર હ્યેક એવ શ્રીકણ્ઠાખ્યોજનપદસ્તત્તદ્ગુણયોગાત્તપોવનાદ્યનેકરૂપતયા નિરૂપિતઃ ।
રુચ્ચર્થિત્વવ્યુત્પત્તયશ્ચ પ્રાયશઃ સમસ્તવ્યસ્તા યોજયિતું શક્યન્તે ।
નન્વેતન્મધ્યે ઽવજ્રવઞ્જરમિતિ શરણાગતૈરસુરવિવરમિતિ વાતિકૈઃઽ ઇત્યાદૌ રૂપકાલઙ્કારયોગ ઇતિ કથમયમુલ્લેખાલઙ્કારવિષયઃ ।
સત્યમ્ ।
અસ્તિ તાવત્ ઽતપોવનમ્ઽ ઇત્યાદૌ રૂપકવિવિક્તો ઽસ્ય વિષયઃ ।
યત્ર વસ્તુતસ્તદ્રૂપતાયાઃ સંભવઃ ।
યત્ર તુ રૂપકં વ્યવસ્થિતં તત્ર ચેદિયમપિ ભઙ્ગિઃ સંભાવિની તત્સંકરો ઽસ્તુ ।
ન ત્વેતાવતાસ્યાભાવઃ શક્યતે વક્તુમ્ ।
તતશ્ચ ન દોષઃ કશ્ચિત્ ।
એવં હિ તત્ર વિષયે ભ્રાન્તિમદલઙ્કારો ઽસ્તુ અતદ્રૂપસ્ય તદ્રૂપતાપ્રતીતિનિબન્ધનત્વાત્ ।
નૈતત્ ।
અનૈકધાગ્રહણાખ્યસ્યાપૂર્વસ્યાતિશયસ્યાભાવાત્, તદ્ધેતુકત્વાચ્ચાસ્યાલઙ્કારસ્ય ।
સંકરપ્રતીતિસ્ત્વઙ્ગીકૃતૈવ યદ્યેવમ્, અભેદે ભેદ ઇત્યેવંરૂપાતિશયોક્તિરત્રાસ્તુ ।
નૈષા દોષઃ ।
ગ્રહીતૃભેદાખ્યેન વિષયવિભાગેનાનેકધાત્વોટ્ટઙ્કનાત્તસ્ય ચ વિચ્છિત્ત્યન્તરરૂપત્વાત્ સર્વથા નાસ્યાન્તર્ભાવઃ શક્યક્રિય ઇતિ નિશ્ચયઃ ।
યથા વા- ઽણારાઅણોત્ તિ પરિણઅવઆહિં સિરિવલ્લહોત્ તિ તરુણીહિં ।
બાલાહિં ઉણ કોદૂહલેણ એમે અ સચ્ચવિઓઽ ॥

(ઽનારાયણ ઇતિ પરિણતવયોભિઃ શ્રીવલ્લભ ઇતિ તરુણીભિઃ ।
બાલાભિઃ પનઃ કૌતૂહલેન એવમેવ સત્યાપિતઃઽ ॥)॥
એવમ્
ઽગરુર્વચસિ પૃથુરુરસિ અર્જુનો યશસિઽ ઇત્યાદાવવસેયમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ-પૂર્વત્ર ગ્રહીતૃભેદેનાનેકધાત્વોલ્લેખઃ, ઇહ તુ વિષયભેદેન ।
નન્વનેકધાત્વોલ્લેખને ગુર્વાદિરૂપતયા શ્લેષ ઇતિ કથમલઙ્કારાન્તરમત્ર સ્થાપ્યતે ।
સત્યમ્ ।
અનેકધાત્વનિમિત્તં તુ વિચ્છિત્ત્યન્તરમત્ર દૃશ્યતે ઇતિ તત્પ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષો ઽત્ર સ્યાત્ ।
ન તુ સર્વથા તદભાવઃ ।
અતશ્ચાલઙ્કારાન્તરં યદેવંવિધે વિષયે શ્લેષાભાવે ઽપિ વિચ્છિત્તિસદ્ભાવઃ ।
તસ્માદેવમાદાવુલ્લેખ એવ શ્રેયાન્ ।
એવમલઙ્કારાન્તરવિચ્છિત્ત્યાશ્રયેણાપ્યયમલઙ્કારો નિદર્શનીયઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_20:
એકસ્યાપીતિ ।
અનેકધા ગ્રહણમિતિ ।
ન પુનરનેકધા કલ્પનમ્ ।
ગ્રહણં હિ સ્વારસિક્યામુત્પાદિતાયાં ચ પ્રતીપત્તૌ સંભવતિ ન તુ સ્વારસિક્યામેવ ।
યદાહુઃ -
ઽઅતઃ શબ્દાનુસંધાનવન્ધ્યં તદનુબન્ધિ વા ।
જાત્યાદિવિષયગ્રાહિ સર્વં પ્રત્યત્તમિષ્યતેઽ ॥
ઇતિ ॥
કલ્પનં પુનરુક્તાદ્યં પ્રતિપત્ત્યેકગામિતિ સ્વારસિક્યાં પ્રતિપત્તૌ ન સંભવતીત્યુભયત્રાપિ વ્યાપકત્વાદ્યથાસૂત્રિતમેવ યુક્તમ્ ।
રૂપબાહુલ્યેતિ ।
અત એવામુખે વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિરસ્ત્યેવ ।
અન્યથા હ્યેકસ્યાનેકધાગ્રહણમેવ ન સ્યાત્ ।
અત એવ ચાસ્ય ભ્રાન્તિમદનન્તરમેવ લક્ષણમ્ ।
એકસ્ય ચ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણાનેકધાગ્રહણમ્, અપિ તુ તતત્ત્ત્પ્રયોજનવશાદિત્યાહ-ન ચેદમિત્યાદિ ।
એતદિતિ ।
અનેકધા ગ્રહણમ્ એકસ્યૈવ નાનાવિધધર્મયોગિન આખણ્ડ્યેન પ્રતીતિગોચરીભાવાત્કથમેકૈકધર્મવિષયમનેકધાગ્રહણં યુક્તમિત્યાશઙ્ક્યાહતત્રેત્યાદિ ।
તત્રેત્યનેકધાગ્રહણે ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ વિકલ્પનં રુચિઃ ।
અર્થક્રિયાભિલાષપરત્વમર્થિત્વમ્ ।
વૃદ્ધવ્યવહારશરણતા વ્યુત્પત્તિઃ ।
ઉક્તમિતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ।
તત્તદ્ગુણયોગાદિતિ વિવિક્તત્વાદિનાનાવિધધર્મસંબન્ધાત્ ।
મનીનાં તપોવનવિષયમર્થિત્વમ્ ।
વેશ્યાનાં ચ કામાયતનવિષયમર્થિત્વમ્ ।
એવં લાસકાનાં તુ સંગીતશાલવિષયા વ્યુત્પત્તિરર્થિત્વઞ્ચ ।
પ્રાયશ ઇતિ અનેન રુચિરત્ર નાસ્તીતિ સૂચિતમ્ ।
નનુ યો ઽયં શ્રીકણ્ઠાખ્યજનપદવર્ણનગ્રન્થખણ્ડ ઉદાહરણાત્વેનાનીતસ્તત્રાલઙ્કારાન્તરસંબન્ધો ઽપ્યસ્તીતિ કથમેતદ્વિષય એવોત્યાહ-નન્વિત્યાદિના ।

એતદેવાભ્યુપગમ્ય પ્રતિવિધત્તે-સત્યભિત્યાદિના ।
તાવચ્છ્રબ્દો રૂપકાભાવવિપ્રતિપત્તિદ્યોતનાર્થમ્ ।
તદ્રૂપતાયા ઇતિ તપોવનાદિરૂપતાયાઃ ।
અત્રાપિ યદન્યૈરવયવિભાવસંબન્ધાત્સારોપાયા લક્ષણાયાઃ સત્ત્વાદ્રપકાલઙ્કારમાશઙ્ક્ય વિવિક્તત્વસ્ય ચિન્ત્યત્વમુક્તં તદયુક્તમ્ ।
અવયવાવયત્રિભાવસંબન્ધાભાવાલ્લક્ષણાયા એવાસત્ત્વાત્ ।
નહિ શ્રીકણ્ઠાખ્યે જનપદે તપોવનમવયવન્યાયેન કુત્રાપ્યેકદેશે ઽસ્તિ યત્તત્રાવયવિનિ મુનિભિરારોપિતમ્ ।
કિં તુ તત્તદ્ગુણયોગિનઃ શ્રીકણ્ઠસ્ય વિવિક્તત્વાદિતપોવનાદિગુણમુખેન નિજનિજવાસનાનુસારેણાર્થિત્વાદિના મુનિપ્રભૃતીનામીદૃગાભાસઃ ।
અથાપિ યદ્યસ્ત્વત્રયવાવયવિભાવવિવક્ષા તલ્લક્ષણમાત્રં ન રૂપકમ્ ।
તસ્ય લક્ષણાપરમાર્થત્વે ઽપિ વિષયસ્ય રૂપવતઃ કરણાદલઙ્કારત્વમ્ ।
અન્યથા તુ લક્ષણામાત્રમેવ ।
નહિ લક્ષણાપિ રૂપકપરમાર્થા ।
ઇહ ચ તપોવનાદ્યારોપેણારોપવિષયસ્ય નાતિશયઃ કશ્ચિત્ ।
વસ્તુત એવ તદ્રૂપતાયાઃ સંભવાત્ ।
અતશ્ચ સ્થિત એવાત્ર રૂપકવિવિક્તો ઽસ્ય વિષયઃ, ન કેવલમન્યાલઙ્કારવિવિક્તો ઽયમેવાસ્યવિષયો યાવદે યત્રાપિ રૂપકાલઙ્કારયોગો ઽસ્તિ તત્રાપ્યયં સંભવત્યેવેતિ દર્શયિતુમાહ-યત્રેત્યાદિ ।
ઇયમપિભઙ્ગિરિતિ એકસ્યાનેકધાગ્રહણરૂપા ।
એતાવતેતિ રૂપકપ્રયોગમાત્રેણ ।
તતશ્ચેતિ રૂપકોલ્લેખયોઃ સંકરાત્ ।
નનુ યત્ર રૂપકયોગો નાસ્તિતદલઙ્કારાન્તરયોગઃ સંભવતીત્યાહ-એવં હીત્યાદિ ।
અતદ્રૂપસ્યેતિ ।
અતપોવનરૂપસ્યાપિ તપોવનરૂપત્વોપનિબન્ધનાત્ ।
અતસ્મિંસ્તદ્ગ્રહે ભ્રમૈત્યેતદેવ હિ ભ્રમસતત્ત્વમ્ ।
અપૂર્વસ્યેતિ ભ્રાન્તિમદસંભવિનઃ ।
તદ્ધેતુકત્વાદિતિ અનેકધાગ્રહણાખ્યાતિશયનિમિત્તકત્વાત્ ।
યદિ ચાત્ર ભ્રાન્તિમાનપ્યસ્તિ તત્તેન સહાશ્ય સંકર એવાસ્ત્વિત્યાહ-સંકરેત્યાદિ ।
યદ્યેવમિતિ ।
ભ્રાન્તિમાનપ્યસ્તિ તત્તેન સહાસ્ય સંકર એવાસ્ત્વિત્યાહ-સંકરેત્યાદિ ।
યદ્યેવમિતિ ।
ભ્રાન્તિમતો ઽસ્ય વિશેષસ્તેન સહાસ્ય સંકરો વેત્યર્થઃ ।
એષ ઇતિ અતિશયોક્તિસદ્ભાવઃ ।
તસ્તૈતિ ગ્રહીતૃભેદાલ્યત્ય વિભાગસ્ય ।
વિચ્છિત્ત્યન્તરત્વમેવ હિ સર્વેષામલઙ્કારાણાં ભેદહેતુઃ ।
તદેવં તત્તચ્છ્રક્કાનિરાસપૂર્વમમુમેવ સિદ્ધાન્તીકૃત્ય પુનરપ્યુદાહરતિ-ણાપાઅણો ત્તીતિ ।
અત્ર ચ નારાયણત્વાદ્યુલ્લેખનેવૃદ્ધાપ્રભૃતીનાં યથાક્રમ વ્યુપ્તત્ત્યર્થવાચિત્વાત્ ।
તત્પ્રતિભોત્ત્પત્તિહેતુરિતિ ।
શ્લેષમન્તરેણાત્રાલ્લેખાનિષ્પત્તેઃ ।
તદભાવ ઇતિ, ઉલ્લેખાભાવઃ ।
અતશ્તેતિ, શ્લેષાબાવે ઽપ્યેતદ્દિચ્છિત્તિસંભવાત્ ।
એવંવિધ ઇતિ વિષયભેદરૂપે ।
તત્તુ યથા-
ઽસવ્રીડા દયિતાનને સકરુણા માતઙ્ગચર્મામ્બરે સત્રાસા ભુજગે સવિસ્મયરસા ચન્દ્રે ઽમૃતસ્યન્દિનિ ।

સેર્ષ્યા જહ્વસુતાવલોકનવિધૌ દીના કપાલોદરે પાર્વત્યા નવસંગમપ્રણયિની દૃષ્ટિઃ શિવાયાસ્તુ વઃઽ ॥
અત્રૈકસ્યા એવ દૃષ્ટેસ્તત્તદ્વિષયભેદેન નાનાત્વોલ્લેખનમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_20અ:
તદયં ।
દ્વિપ્રકારો ઽપિ રૂપકાદ્યાશ્રયવદન્યાલઙ્કારાશ્રયો ઽપિ સંભવતીત્યાહ-એવમલઙ્કારાન્તરેત્યાદિ ।
તત્રાદ્યઃ પ્રકારઃ સંદેહાશ્રયો યથા-
ઽકિં ભાનુઃ કિમુ ચિત્રભાનુરિતિ યં નિશ્ચિન્વતે વૈરિણઃ કિં ચિન્તામણિરેષ કલ્પવિટપી કિં વેતિ ચાશાગતાઃ ।
કિં પુષ્પાકર એષ પુષ્પવિશિખઃ કિં વેતિ રામાજનઃ કિં રામઃ કિમુ જામદગ્ન્ય ઇતિ વા યં ધન્વિનો મન્વતેઽ ॥
અત્રાકસ્યૈવ સંદિહ્યમાનાનેકધાત્વોલ્લેખનમ્ ।
અતિશયોક્ત્યાશ્રયશ્ચાયમેવ યથા-
ઽવજ્રં સૌરાજ્યસાક્ષી પરિકલિતમહાઃ શક્તિમાર્દ્રાપરાધો દણ્ડં ખડ્ગં રિપુસ્ત્રીપ્રસભહરણવિત્કૂપવાપ્યાદિદૃશ્વા ।
પાશાં પાણાવપશ્યન્ધ્વજમપિ બલવિત્કોષવેદી ગદાં ચ સ્વાચ્છ્રન્દ્યજ્ઞસ્ત્રિશૂલં લિખતિ કરતલે દેવ ચિત્રાકૃતેસ્તેઽ ॥
અત્ર ત્વમેદેન્દ્ર ઇત્યાદ્યતિશયોક્ત્યા લોકપાલાભેદો રાજ્ઞ ઉપલભ્યતે ઇત્યેકસ્યાનેકધાત્વોલ્લેખનમ્ ।
વિષયભેદેન ચ રૂપકાશ્રયો યથા-
ઽમૂર્ઘ્ન્યદ્રેધર્તુરાગસ્તરુષુ કિસલયં વિદ્રુમૌધઃ સમુદ્રે દિઙ્માતઙ્ગોત્તમાઙ્ગેષ્વભિનવનિહિતઃ સાન્દ્રસિન્દૂરરેણુઃ ।
સીમ્નિ વ્યોગ્નશ્ચ હેન્મઃ સુરશિખરિભુવો જાયતે યઃ પ્રકાશઃ શોણિમ્નાસૌ ખરાંશોરુષસિ દિશતુ વઃ શર્મ રશ્મિપ્રતાનઃઽ ॥
અત્રૈકસ્યૈવ વિષયભેદેન રૂપકાશ્રયં નાનાત્વમ્ ।
ઽકારકાન્તરઽ ઇત્યપપાઠઃ ।
પ્રકૃતેકારકવિચ્છ્રિત્ત્યાશ્રયસ્યૈવાનુક્તત્વાત્ ।
અયં સ્વરૂપહેતુફલોલ્લેખનરૂપત્વાત્ત્રિધા ।
તત્ર સ્વરૂપોલ્લેખઃ સમનન્તરમેવોદાહૃતઃ ।
હેતૂલ્લેકસ્તુ યથા -
ઽસર્ગહેતોઃ સદા ધર્મઃ સ્થિતિહન્તોરપિ પ્રજાઃ ।
દ્વિષઃ સંહારહેતોશ્ચ વિદુસ્ત્વાં જાતમાત્મનઃઽ ॥
અત્રૈકસ્યૈવ જન્મનો હેતૂનામનેકધાત્વોલ્લેખનમ્ ।
ફલોલ્લોખસ્તુ યથા -
ઽધર્માયૈવ વિદન્તિ પાર્થિવ યથાશાસ્ત્રં પ્રજાઃ પાલિતા અર્થાયૈવ ચ જાનતે ઽન્તરવિદઃ કોષૈકદેશત્ય યે ।
કામાયૈવ કૃતાર્થતામુપગતા નાર્થશ્ચ નિશ્ચિન્વતે મોક્ષાયૈવ ચ વેદ જન્મ ભવતઃ કશ્ચિદ્વિપશ્ચિજ્જનઃઽ ॥
અત્રૈકસ્યૈવ જન્મનઃ ફલાનામનેકધાત્વોલ્લેખનમ્ઽ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 21:
વિષયસ્યાપહ્નવે ઽપહ્નુતિઃ
વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિરિત્યેવ પ્રક્રાન્તાપહ્નવવૈધર્મ્યેણેદમુચ્યતે ।
આરોપપ્રસ્તાવાદારોપવિષયાપહ્નુતાવારોપ્યમાણપ્રતીતાવપહ્નુત્યાખ્યો ઽલંઙ્કારઃ ।
તસ્ય ચ ત્રયી બન્ધચ્છાયા, અપહ્નવપૂર્વક આરોપઃ, આરોપપૂર્વકો ઽપહ્નવઃ ।
છલાદિશબ્દૈરસત્યત્વપ્રતિપાદકૈર્વાપહ્નવનિર્દેશઃ ।
પૂર્વોક્તભેદદ્વયે વાક્યભેદઃ ।
તૃતીયભેદે ત્વેકવાક્યત્વમ્ ।
આદ્યો યથા--
ઽયદેતચ્ચન્દ્રાન્તર્જલદલવલીલાં પ્રકુરુતે તદાચષ્ટે લોકઃ શશક ઇતિ નો માં પ્રતિ તથા ।
અહં ત્વિન્દું મન્યે ત્વદરિવિરહાક્રાન્તતરુણી કટાક્ષોલ્કાપાતવ્રણકિણકલઙ્કાઙ્કિતતનુમ્ઽ ॥

અત્રૈન્દવસ્ય શશસ્યાપહ્નવે ઉપક્ષિત્પે શશકપ્રતિવસ્તુકિણવત ઇન્દોરારોપો નાન્વયઘટનાં પુષ્યતીતિ ન નિરવદ્યમ્ ।
તત્તુ યથા ઽપૂર્ણેન્દોઃ પરિપોષકાન્તવપુષઃ સ્ફારપ્રભાભાસ્વરં નેદં મણ્ડલમભ્યયુદેનિ ગગનાભોગે જિગીષોર્જગત્ ।
ભારસ્યોચ્છ્રિતમાતપત્રમધુના પાણ્ડુપ્રદેષશ્રિયા માનોન્નદ્ધજનાભિમાનદલનોદ્યોગૈકહેવાકિનઃઽ ॥
દ્વિતીયો યથા-
ઽવિલસદમરનારીનેત્રનીલાબ્જષણ્ડા- ન્યધિવસતિ સદા યઃ સંયમાધઃકૃતાનિ ।
ન તુ રુચિરકલાપે વર્તતે યો મયૂરે વિતરતુ સ કુમારો બ્રહ્મચર્યશ્રિયં વઃઽ ॥
તૃતીયો યથા--
ઽઉદ્ ભ્રાન્તોજ્ઝિતગેહગૂર્જરવધૂકમ્પાકુલોચ્ચૈઃ કુચ- પ્રેઙ્ખોલામલહારવલ્લિવિલન્મુક્તાફલચ્છઝના ।
સાર્ધં ત્વદ્રિપુભિસ્ત્વદીયશસાં શૂન્યે મરૌ ધાવતાં ભ્રષ્ટં રાજમૃગાઙ્કં! કુન્દમુકુલસ્થૂલૈઃ શ્રમામ્ભઃકણૈઃઽ ॥
અત્ર શૂન્ય ઇત્યસ્ય સ્થાને મન્યેશબ્દપ્રયોગે સાપહ્નવોત્પ્રેક્ષા ઇત્તયપિ સ્થાપયિષ્યતે, ઽ અહં ત્વિન્દું મન્યે ઽ ઇતિ તુ વાક્યભેદે મન્યેશબ્દપ્રયોગેનોત્પ્રેક્ષેતિ ચ વક્ષ્યતે ।
એતસ્મિન્નપિ ભેદો ઽપહ્નવારોપયોઃ પૌર્વાપર્યપ્રયોગવિપર્યયે ભેદદ્વયં સદપિ ન પૂર્વવચ્ચિત્રતાવહમિતિ ન ભેદત્વેન ગણિતમ્ ।
તત્રાપહ્નુવપૂર્વકે આરોપે નિરન્તરમુદાહૃતમ્ ।
આરોપપૂર્વકે ત્વપહ્નવે યથા--
ઽજ્યોત્સ્નાભસ્મચ્છુરણધવલા બિભ્રતી તારકાસ્થી ન્યન્તર્ધાનવ્યસનરસિકા કાત્રિકાપાલિકીયમ્ ।
દ્વીપાદ્દ્વીપં ભ્રમતિ દધતી ચન્દ્રમુદાકાપાને ન્યસ્તં સિદ્ધાઞ્જનપરિમલં લાઞ્ચનસ્ય ચ્છલેનઽ ॥
કચિત્પુનરસત્યત્વં વસ્ત્વન્તરરૂપતાભિધાયિ-વપુઃ-શબ્દાદિનિબન્ધનં યથા-
ઽઅમુષ્મિંલ્લાવણ્યામૃતસરસિ નૂનં મૃગદૃશઃ સ્મરઃ શર્વપ્લુષ્ટઃ પૃથુજઘનભાગે નિપતિતઃ ।
યદઙ્ગાઙ્ગારાણાં પ્રશમપિશુના નાભિકુહરે ખિખા ધૂમસ્યેયં પરિણમતિ રોમાવલિવપુઃઽ ॥
ઇતિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_21:
વિષયસ્યેત્યાદિ ।
વસ્ત્વન્તરેતિ ।
ભ્રાન્તિમતાંઽનુવર્તત ઇતિ શેષઃ ।
અત એવ કેચન મણ્ડૂકપ્લુતિન્યાયેનાનુવર્તનસ્યાનુચિતત્વાદ્ ભ્રાન્તિમદનન્તરમપહ્નુતિર્ગ્રન્થકૃતા લક્ષિતા ઉલ્લેખશ્ચતિશયોક્ત્યનન્તરમિતિ ગ્રન્થં વિપર્યાસિતવન્તઃ ।
ન ચૈતત્ ।
યત ઉલ્લેખસ્તાવદતિશયોક્ત્યનન્તરં ગ્રન્થકૃતા ન લક્ષિતઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-ઽએવમધ્યવસાયાશ્રયેણાલઙ્કારદ્વયમુક્ત્વા ગમ્યમાનૌપમ્યાશ્રયા અલઙ્કારા ઇદાનીમુચ્યન્તે ।
તત્રાપિ પદાર્થવાક્યાર્થગતત્વેન તેષાં દ્વૈવિધ્યૈઽપિ પદાર્થગતમલઙ્કારદ્વયં ક્રમેણોચ્યતેઽ ઇતિ ।
તસ્માદ્વસ્ત્વન્તરપ્રતીતેર્ભાવાદ્ભ્રાન્તિમદનન્તરમેવાસ્ય ગ્રન્થકૃતા લક્ષણં કૃતમ્ ।
અત એવ ચોલ્લેખે ઽપિ તત્સંભવાદ્વસ્ત્વન્તરપ્રતીતેર્નિરન્તરમેવાનુવર્તનાદિહૈવાસ્યા લક્ષણમુચિતમિતિ યથાસ્થિત એવ ગ્રન્થઃ સાધુઃ ।
યદ્યેવં તર્ધુલ્લેખાપહ્લત્યોરિહૈવ વિપર્યયેણ કિં ન લક્ષણં કૃતમિત્યાશઙ્ક્યાહ-પ્રક્રાન્તેત્યાદિ ।
ઇદમિત્યપહ્નુતિલક્ષણમ્ ।
તદેવવ્યાચષ્ટે - આરિપેત્યાદિના ।
વિષયસ્યાપહ્નવેવિષયિણો ઽન્યસ્ય વિધિરિત્યર્થઃ ।
તેન-
ઽન વિષં વિષમિત્યાહુર્બ્રહ્યસ્ત્વં વિષમુચ્યતે ।
વિષમેકાકિનં હન્તિ બ્રહ્મસ્વં તુ સસંતતિમ્ઽ ॥
ઇત્યત્ર વિષયસ્ય નિષેધપૂર્વં બ્રહ્મસ્વવિષય આરોપ્યમાણત્વાદ્ દૃઢારોપં રૂપકમેવ નાપહ્નુતિઃ ।
અપહ્નુતેર્હિ નિષેધ્યવિષયભિત્તિતયૈવાન્યસ્ય વિષયિણો વિધાનં લક્ષણમ્ ।
અત્ર તુ નિષેધ્યસ્યૈવ વિષસ્ય બ્રહ્મસ્વવિષયે આરોપ્યમાણત્વાદ્વિધાનમ્ ।

અથ
ઽઅત્ર મુખ્યસ્ય વિષસ્ય નિષેધેઆરોપ્યમાણત્વાત્ બ્રહ્મસ્વવિષસ્ય ગૌણસ્ય વિધાનમ્ઽ - [અલઙ્કારરત્નાકરે પૃ.42] ઇતિ ચેત્, તત્ર બ્રહ્યસ્વવિષસ્ય ગૌણસ્ય વિધાનમિતિ ભણિતેઃ કોર્ઽથઃ ।
કિં બ્રહ્મસ્યેતિ ।
તત્ર નાદ્યઃ પક્ષઃ ।
વિષાદિન્યાયેન બ્રહ્મસ્વવિષાત્મનઃ કસ્યચિદ્વસ્તુનો બહિરસંભવાત્ ।
તત્રાપ્યસ્ય બ્રહ્મસ્વં વિષં ચેતિ ન ભેદેનોક્તિઃ સ્યાત્ ।
નાપિ ગૌણતા સ્વાર્થ એવ પ્રવૃત્તેઃ ।
અન્યદન્યત્ર વર્તમાનાં ગૌણમિત્યુચ્યતે ।
ન ચાત્ર બ્રહ્મસ્વવિષમન્યત્ર કુત્રચિદ્વર્તતે યેનાસ્ય ગૌણતા સ્યાત્ ।
એવં દ્વિતીયે ઽપિ પક્ષે ન ગૌણત્વં યુક્તમ્ ।
નાપ્યત્રોભયવિધિઃ ।
બ્રહ્મસ્વવૃત્ત્યભાવાન્મુખ્યાર્થબાધાદ્ગુણેષુ વર્તનાત્ ।
તૃતીયે ઽપિ ન ગૌણસ્ય સતો વિષસ્ય વિધાનમ્ ।
બ્રહ્મસ્વવૃત્ત્યભાવાન્મુખઅયાર્થબાધાધાદ્ગુણેષુ વર્તનાત્ વિહિતસ્ય તસ્તય ગૌણત્વાત્ ।
એવં બ્રહ્મસ્વત્ય દાઢર્યેન વિષસાભ્યપ્રતીતિપ્રતિપિપાદયિષયા તત્ર નિષેધપૂર્વં વિષમારોપિતમિતિ દૃઢારોપમેવ રૂપકં યુક્તમ્ ।
ન બ્રહ્મસ્વં વિષમિદમિતિ પુનરુચ્યમાને ઽપહ્નુતિઃ સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ઽમુખ્યસ્ય વેઽ ત્યપાસ્ત વિષયસ્યાપહ્નુવે ઽન્યવિધિરપહ્નુતિરિત્યેવ લક્ષણં કાર્યમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_21અ:
તસ્યેત્યપહ્નુત્યાખ્યસ્યાલઙ્કારસ્ય ।
વાક્યભેદ ઇતિ એકવાક્યમિતિ ચાનેન યથાસંભવં ભેદત્રયસ્ય સ્વરૂપનિર્દેશઃ કૃતઃ ।
ન નિરવદ્યમિતિ ।
યથોક્તક્રમનિર્વાહાભાવાત્ ।
અત એવોદાહરણાન્તરમાહ-પૂર્ણેન્દોરિત્યાદિ ।
મન્યેશબ્દસ્ય પ્રયોગ ઇતિ સંભાવનાદ્યોતકત્વાત્ ।
નોત્પ્રેક્ષેતિ ।
સાધ્યવસાયાદ્યુત્પ્રેક્ષાસામગ્રયભાવાત્ ।
વક્ષ્યત ઇતિ ।
ઉત્પ્રેક્ષાયામ્ ।
તયા ચાસ્યા ઇવાદિશબ્દવન્મન્યેશબ્દો ઽપિ પ્રતિપાદકઃ ।
કિન્તૂત્પ્રેક્ષાસામગ્રયભાવે મન્યેશબ્દપ્રયોગો વિતર્કમેવ પ્રતિપાદયતીતિ ।
અતશ્ચાત્ર ઽઅવાત્પઃ પ્રાગલ્ભ્યમ્-ઇત્યાદાવપહ્નત્યતુદાહરણત્વમભિદધતઃસમાને ઽપિ ન્યાયે ઽનો માં પ્રતિ તથાઽ ઇત્યનેન શશકપક્ષસ્ય નિરાકૃતત્વાદન્યસ્યાન્યરૂપતયા સંભાવનાયા અભાવાન્ મન્ય-ઇત્યનેન કિણપક્ષસ્યૈવ નિશ્ચિતત્વાદતિશયોક્તિત્વમેવેતિ મન્યન્તે (અલઙ્કારરત્નકરકારાદયઃ) ।
તેષાં પૂર્વાપરવિચારકુશલાનાં કિમભિદધ્મઃ ।
એવમન્યૈરત્રાન્યત્ર ચોદાહરણાદૌ બહુપ્રકારં સ્ખલિતં તત્ પુનર્ગ્રુન્થવિસ્તરરભયાદ્,અસ્મદ્દર્શનદત્ત્દૂષણોદ્ભરણસ્યૈવ પ્રતિઘજ્ઞાતત્વાત્,અસ્માભિઃ પ્રતિપદ્યેન ન દૂષિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_21બ્:
એતસ્મિન્નિતિ છલાદિશબ્દપ્રતિપાદ્યે ।
સંભાવમાત્રં પુનર્દર્શયિતુમેતદુદાહૃતમ્ ।
વસ્ત્વન્તરરૂપતાભિધાયીતિ ।
વપુઃશબ્દસ્ય શરીરાર્થાભિધાયિત્વાત્ ।
અત્ર પુનરુપમાનસ્યોપમેયરૂપતાપરિણતૌ પરિણામ ઇતિ પરિણમાલઙ્કારત્વં સ્યાત્ ।
ઇહ પુનઃ શર્વપ્લુષ્ટમદનનિપતનાનુમાપકત્વેન રોમાવલ્યપહ્નવે ધૂમશિખાયા એવં પ્રાધાન્યં વિવક્ષિતમિતિ ન પરિણામઃ નાપિ રૂપકમ્ ।

વ્યાજાર્થપર્યવસાયિવપુઃ શબ્દબલાદારોપવિષયાપહ્નુતાવારોપ્યમાણસ્ય પ્રતીતેઃ ।
આરોપવિષયાનપહ્નવે હિ રૂપકમિતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
અથાત્રાપિ ભિન્નયોઃ સામાનાધિખરણ્યાયોગાદેકતરસ્ય નિષેધપ્રાત્પવારોપ્યમાણસ્ય ચ નિષેધાનુપપત્તેરારોપવિષયસ્યૈવ પર્યવસાને નિષેધઃ પ્રતીયત ઇતિ ચેત્, નૈતત્ ।
અત્ર હિ મુખાદૌ ચન્દ્રાદેર્વૃત્યભાવાદ્ બાધિતઃ સંશ્ચન્દ્રાર્થઃ સ્વાત્મસહચારિણો ગુણાંલ્લક્ષયતિ ન તુ મુખાદેર્વિષયસ્ય નિષેધઃ પ્રતીયતે ।
મુખશબ્દાદેઃ સ્વાર્થ એવ પ્રવૃત્તેઃ ।
પર્યવસાને હ્યત્ર મુખાદિ ચન્દ્રદિગુણવિષિષ્ટં પ્રતીયતે ।
ન તુ મુખાદેર્બાધઃ ।
ન મુખમિત્યેવમાદેઃ પ્રત્યવમર્શાભાવાત્ ।
નાપિ નિદર્શના ।
સંબન્ધવિઘટનાદ્યભાવાત્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_21ચ્:
આદિશબ્દાચ્ચ તૃતીયયાપિ ક્વચિદસત્યત્વં પ્રતિપાદ્યતે ।
યથા-
ઽમદ્ધાહ્વોર્વ્યવહારમુજ્ઝતુ લતા કણ્ઠસ્થલે તાવકે મા કાર્ષીરતિસાહસં પ્રિયતમે દાસસ્તવ પ્રાણિતિ ।
નીતા વૃદ્ધિમમી ત્વયૈવ કુસુમૈર્બાષ્પાયમાણા દ્રુમા ગૃહ્ણન્તિ ક્ષુરિકામિવાલિપટલવ્યાજેન પાશચ્છિદેઽ ॥
અત્ર કુસુમૈરિતિ તૃતીયયાપહ્ણવનિબન્ધનમ્ ।
આરોપગર્ભત્વાચ્ચેયં સાદૃશ્યાદ્વા ભવતિ સંબન્ધાન્તરાદ્વા ।
સાદૃશ્યે ઽપ્યસ્યાઃ સાધારણધર્મસ્ય ત્રયી ગતિઃ ।
તત્રાનુગામિતા યથા-
ઽતરુણતમાલકોમલકોમલીમસમેતદયં કલયતિ ચન્દ્રમાઃ કિલ કલઙ્કમિતિ બ્રુવતે ।
ઽ તદનૃતમેવ નિર્દયવિધુન્તુદદન્તપદવ્રણવિવરોપદર્શિતમિદં હિ વિભાતિ નભઃ ॥
અત્ર તમાલમલીમસત્વમનુગામિત્વેનોપાત્તમ્ ।
શુદ્ધસામાન્ય રૂપત્વં યથા-
ઽઅય સુરેન્દ્રોપવનાદ્ધરિત્રીં સ પારિજાતો હરિણોપનીતઃ ।
ન પ્રાતિતો ઽયં સુમનઃ પ્રવર્હઃ કશ્મીરદેશોદ્ભવતાભિમાનમ્ઽ ॥
અત્રાપનયનપ્રાપણયોઃ શુધ્દસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો યથા -
ઽન સ્યોત્સ્માભરણં નભો ન મિલિતચ્છાયાપથો વામ્બુદો નો તારાપ્રકારો ન ચેદમમૃતજ્યોતિષ્મતો મણ્ડલમ્ ।
ક્ષીરક્ષોભમયો ઽપ્યપાંનિધિરસૌ નેત્રાહિના મન્દરઃ પૃક્તો ઽયં મણિપૂગ એષ કલશશ્ચાયં સુધાનિર્ઝરઃઽ ॥
અત્ર જ્યોત્સ્નાભરણત્વસ્ય ક્ષીરક્ષોભમયત્વં પ્રતિબિમ્બત્વેન નિર્દિષ્ટમ્ ।
સંબન્ધાન્તરાદ્યથા-
ઽહેલોદઞ્ચન્મલયપવનાડમ્બરેણાકુલાસુ પ્રેઙ્ખાકેલિં કમપિ ભજતાં ચૃતશાખાલતાસુ ।
વાચાલત્વં નનુ યદભવત્ કાનને કોકિલાનાં મૌનિત્વં તત્પથિકહરિણીલોચનાનાં વબલ્ગઽ ॥
અત્ર કોકિલવાચાલત્વસ્ય કારણસ્ય નિષેધે પથિકસ્ત્રામૌનિત્વસ્ય કાર્યસ્ય વિધિઃ ।
એવમારોપગર્ભેયં સપ્રપઞ્ચં દર્શિતા ।
અધ્યવસાયગર્ભા પુનર્દર્શ્યતે યથા-
ઽન લક્ષ્મીસૌદર્યાન્ન ચ સુરશરણ્યીકૃતસુરા- સુધાદિજ્યેષ્ઠત્વાન્ન મુકુટમણિત્વાદ્ભગવતઃ ।
યદેવં બાલેન્દોર્દિશિ વિદિશિ વન્દ્યત્વમુદિતં સ્ફુટં ત્વેતત્કાન્તામુખકમલદાસ્યાદુપનતમ્ઽ ॥
અત્ર વન્દ્યત્વસ્ય પ્રભાવાદિહેતુકત્વે નિગીર્ય હેત્વન્તરમધ્યવસિતમ્ ।
યથા વા-

ઽકલાભિસ્તૃપ્ત્યર્થં સુરપિતૃનૃણાં પઞ્ચદશભિઃ સુધાસૂતિર્દેવઃ પ્રતિદિનમુદેતીત્યતસદિદમ્ ।
પરિભ્રામ્યત્યેષ પ્રતિફલનમાસાદ્ય ભવતી- કપોલાન્તર્યુક્ત્યા ત્વદધરસુધાસંગ્રહપરઃઽ ॥
અત્રોદયાદૌ તત્તદ્રાશ્યુપભોગલક્ષણં નિમિત્તં નિગીર્ય તત્ફલભૂતં નિમિત્તાન્તરમધ્યવસિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_21દ્:
એતદુપસંહરન્નન્યદવતારયતિ ।
એવમિત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 22:
એવમભેદપ્રાધાન્યે આરોપગર્ભાનલઙ્કારાંલ્લક્ષયિત્વા અધ્યવસાયગર્ભાંલ્લુક્ષયતિ- તત્ર
અધ્યવસાયે વ્યાપારપ્રાધાન્યે ઉત્પ્રેક્ષા
વિષયનિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તિર્વિષયિણો ઽધ્યવસાયઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22:
આરોપગર્ભાનિતિ ।
અત્રાધ્યવસાયગર્ભત્વસ્યાપિ વિદ્યમાનત્વાન્મલ્લગ્રામ ઇત્યાદિવદારોપગર્ભસ્ય પ્રાધાન્યાદેવં વ્યપદેશઃ ।
તત્ર તાવદુત્પ્રેક્ષાં લક્ષયતિ-અધ્યવસાય ઇત્યાદિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22અ:
અધ્યવસાય ઇતિ ન પુનઃ સંદેહ ઇતિ ।
ઇહ હિ નિશ્ચયાનિશ્યયરૂપત્વેન પ્રત્યયાનાં દ્વૈવિધ્યમ્ ।
નિશ્ચયશ્ચાર્થાવ્યભિચારી સમ્યક્,અમ્યક્,અન્યથા ત્વસમ્યગિતિ ભેદો ન ગ્રાહ્યઃ ।
પ્રતીતિવૃત્તિમાત્રસ્યૈવેહ વિચારયિતુમુપક્રાન્તત્વાત્ ।
તસ્ય ચ પ્રામાણ્યવિચારે ઉપયોગાત્ ।
અનિશ્ચયશ્ચ સંશયતર્કરૂપત્વેન દ્વિવિધઃ ।
અતશ્ચાનિશ્ચિતં ચ સંદગ્ધમેવેતિ ન વાચ્યમ્ ।
તર્કાત્મનઃ સંભાવનાપ્રત્યયસ્યાપ્યનિશ્ચયાત્મકત્વે સદિગ્ધત્વાભાવાત્ ।
ઉત્પ્રેક્ષા સંભાવનાદિશબ્દાભિધેયતર્કંપ્રતીતિમૂલેતિ નાસ્યાઃ સંદેહમૂલત્વમ્ ।
તસ્ય ભિન્નલક્ષણત્વાત્ ।
અથાનવધારણઘજ્ઞાનં સંશયૈત્યનવધારણજ્ઞાનત્વાવિશેષાત્સંશયાન્નાર્થાન્તરાભાવસ્તર્કસ્યેત્યસ્યાઃ સંશયમૂલત્વમિતિ ચેત્, નૌતત્ ।
અનવધારણજ્ઞાનત્વાવિશેષે ઽરિ સંશતર્કયોભિંન્નરૂપત્વાત્ ।
તથાહિ-સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ સામાન્યેન પક્ષદ્વયોલ્લેખઃ સંશયઃ ।
પુરુષેણાનેન ભવિતવ્યમિત્યેકતરપક્ષાનુકૂલકારણદર્શનેન પક્ષાન્તરબાધનમિવ તર્કઃ ।
પુરુષ એવાયમિતિ પક્ષાન્તરાસંસ્પર્શેનૈકતરપક્ષનિર્ણયો નિશ્ચય ઇત્યસ્તિ સહૃદયસાક્ષિકં પ્રત્યયાનાં ત્રૈવિધ્યમ્ ।
બાઢમસ્ત્યેવ પ્રત્યયાનાં ત્રૈવિધ્યમ્,કિં ત્વનવધારણજ્ઞાનત્વાવિશેષાત્ સશયપ્રકારસ્તર્કં ઇતિ ચેત્,નૌતત્ ।
એવં હ્યસમ્યગ્જ્ઞાનત્વાવિશેષાદ્ ભ્રમો ઽપિ સંશયપ્રકારઃ સ્યાત્ ।
અર્થનિશ્ચયાનિશ્ચયસ્વભાવત્વાદિના અસ્ત્યનયોર્વિશેષ ઇતિ ચેત્,ઇહ પુનર્નાસ્ત્યત્ર કિં પ્રમાણમ્ ।
સંશયો હ્યનિયતોભયાંશાવલમ્બિત્વેનોદેતિ,તર્કઃ પુનરંશાન્તરબાધનેનેત્ર વાહકેલિદર્શનાદ્યનુકૂલકારણૌચિત્યાદંશાન્તરાવલમ્બનેન ચેત્યસ્ત્યનયોર્વિશેષઃ ।
દેશાન્તરે હિ યથા સ્પર્ધમાન એવ સ્થાણુપક્ષ આસ્તે ન તથા વાહકેલિભૂમૌ,અપિ તુ શિથિલીભવતિ,સંભવત્પ્રમાદત્વાચ્ચ સર્વાત્મના ન નિવર્તત ઇતિ અત એવ નિશ્ચયઃ સાધકપ્રમાણાભાવે ઽપ્યસ્યોપપત્તઃ ।
નહિ સર્વાત્મના ન નિવર્તત ઇતિ અત એવ નિશ્ચયઃ સાધકપ્રમાણાભાવે ઽપ્યસ્યોપપત્તઃ ।
નહિ પ્રતિપક્ષબાધાદેવ નિશ્ચયો ભવતિ ।
સાધાકબાધકપ્રમાણસદ્ભાવેન તદુત્પાદાત્ ।
તેનાનિયતોભયપક્ષાવલમ્બી કિંસ્વિદિતિ વિમર્શઃ સદેહઃ ।
એકતરપક્ષાવલમ્બી તુ તર્ક ઇતિ ।

અથ કાસ્ય ઽફલસ્યોપાયવિશેષઃ ઽ ઇત્યેકતરપક્ષાવલમ્બેનાપિ સંદેહઃ સંભવતીતિ ચેત્,નૈતત્ ।
કિમથનાનિયતપક્ષાન્તરસ્વીકારાદેકતરપક્ષાવલમ્બનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનાત્ ।
બાહ્યાલીદર્શનાચ્ચ યથા પુરુષવિશેષાઃ સ્મરણપથં સમવતરન્તિ ન તથા સ્થાણુવિશેષા ઇત્યુભયવિશેષસ્મરણજન્મનઃ સંદેહાદેકતરવિશેષસ્મરણજન્મા વિશિષ્યતે તર્ક ઇત્યાદ્યવાન્તરમતિગહનમનયોરન્તિભેદસાધનં તત્પુનઃ પ્રકૃતાનુપયોગાદિહ નોક્તમ્ ।
તેન સંદેહનિશ્ચયાન્તરાલવતીં તાન્દ્વલક્ષણઃ સંભાવનાપ્રત્યયસ્ત્રિશઙ્કુરિવ લમ્બમાનો ઽવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_22બ્:
એવમપ્યનિશ્ચયાત્મકસંભાવનાપ્રત્યયમૂલત્વાદુત્પ્રેક્ષાયાઃ કથમધ્યવસાયમૂલત્વમ્ ।
તસ્ય હિ વિષયનિગરણં વિષયિનિશ્ચયશ્ચ સ્વરૂપમ્ ।
ન ચાત્રૈકમપિ સંભવતિ ।
વિષયોપાદાનાન્નિશ્ચયાભાવાચ્ચેતિ ।
અત્રોચ્યતે - ઇહ દ્વિધાસ્ત્યધ્યવસાયઃ-સ્વારસિક ઉત્પાદિતશ્ચ ।
તત્ર સ્વારસિકે વિષયાનવગત એવ નિમિત્તમ્ તત્સામર્થ્યાત્સ્વરસત એવ વિષયિપ્રતીતેરુલ્લાસાત્ ।
ન હ્યવગતશુક્તિકાસ્વરૂપન્ય પ્રમાતુઃ કદાચિદપિ રજતમિદમિતિ પ્રત્યયોત્પાદઃ સ્યાત્ ।
ઇતરત્ર તુ વિષયમવગમ્યપિ તદન્તઃકારેણ પ્રતિપત્તૌ સ્વાત્મપરતન્ત્રવિકલ્પબલાદ્ વિષયપ્રતિપત્તિમુત્પાદયેત્ ।
જાનાન એવ હિ વિષયિવિવિક્તં વિષયં તત્ર પ્રયોજનપરગતા સ્વારસિક્યેવ તથાવિધા પ્રતિપત્તિર્વક્ત્રાનૂદ્યતે ન તૂત્પાદ્યતે ।
યદાહુઃ-
ઽપ્રમાત્રન્તરધીર્ભાન્તિરૂપા યસ્મિન્નનૂદ્યતે ।
સ ભ્રાન્તિમાન્ઽ ઇતિ ।
સ્વારસિકત્વં પુનરત્ર કવિપ્રતિભાનિર્વતિતમેવેષ્ટમ્ ।
અન્યથા હિ ભ્રાન્તિમાત્રં સ્યાદિતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
ઇતરસ્તૂત્પ્રેક્ષાવિષયઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ-સિદ્ધઃ સાધ્યશ્ચ ।
સિદ્ધો યત્ર વિષયસ્યાનુપાત્તતયા નિગીર્ણત્વાદધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
સિધ્યો યત્રેવાદ્યુપાદાનાત્સંભાવનાપ્રત્યયાત્મકત્વાદ્વિષયસ્ય નિગીર્ણત્વાદધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
સાધ્યો યત્રેવાદ્યુપાદાનાત્સંભાવનાપ્રત્યયાત્મકત્વાદ્વિષયસ્ય નિગીર્યત્વાદધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
સાધ્યો યત્રેવાદ્યુપાદાનાન્ત્સંભાવનાપ્રત્યયાત્મકત્વાદ્વિષયસ્ય નિગીર્યમાણત્વાદધ્યવસાયક્રિયાયા એવ પ્રાધાન્યમ્ ।
અત એવાહ-ઽવ્યાપારપ્રાધાન્યઽ ઇતિ ।
અત એવ ચાત્ર ક્વિચિદ્વિષયાનુપાદાનમ્ ।
વાચ્યોપયોગ્યધ્યવસાયસ્ય સાધ્યમાન વેનોપક્રાન્તત્વાત્ ।
ક્વિચિચ્ચ વિષયસ્યાનુપાદાને ઽપિ ન સિદ્ધત્વમ્ ।
ઇવાદ્યલપાદાનાન્નિગીર્યમાણત્વાદારોપગર્ભત્વં ન વાચ્યમ્ ।
તત્ર વિષયસ્ય વિષયિતયા પ્રતીતિઃ ।
ઇહ પુનર્વષયસ્ય નિગીર્યમાણત્વેન વિષયિણ એવ પ્રતીતિઃ ।
નનુ વિષયનિગરણમધ્યવસાયસ્ય લક્ષણમ્ ।
ઇહ પુનર્વિષયસ્ય નિગીર્યમાણતેતિ કથમત્રાધ્યવસાયતેતિ ચેત્,નૈતત્ ।
વિષય્યન્તઃકૃતે ઽન્યસ્મિન્ સા સ્યાત્સાધ્યવસાનિકાઽ ઇત્યાદ્યક્ત્યાધ્યવસાયસ્ય વિષયિણા વિષયસ્યાન્તઃકરણં લક્ષણમ્ ।
તચ્ચ વિષયસ્ય નિગરણેન નિગીર્યમેણત્વેન વા ભવતીતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
નિગીર્યમાણત્વમપિ પૂર્વોક્તનીત્યા વિષયસ્યોપાત્તસ્યાનુપાત્તસ્ય વા ભવતીતિન કશ્ચિદ્વિશશેષઃ ।
એવં સિધ્દે ઽધ્યવસાયે ઽધ્યવસિતપ્રાધાન્ય સાધ્યે ચ સ્વરૂપપ્રાધાન્યમિતિસિદ્ધમ્ ।
એવચ્ચ ગ્રન્થકૃદેવ વિભજ્યાગ્રે વક્ષ્યતીતિ તત એવાવધાયંમ્ ।
યદેવ સાધ્યવસાયસ્ય સાધ્યત્વં તદેવ સંભાવનાત્મકત્વમ્ ।

સંભાવના હ્યેકતરપક્ષશિથિલીકારેણ પક્ષાન્તરદાર્ઢ્યેન ચ પ્રાદુર્ભવતીત્યસ્યાઃ સાધ્યાધ્યવસાયતુલ્પકક્ષત્વમ્ ।
તસ્યાપિ વિષયશિથિલીકારેણ વિષયિદાર્ઢ્યેન ચોત્પત્તેઃ ।
અત એવ વિષયિણો ઽપિ શબ્દેન વૃત્તેન સત્યન્ત્વમ્ ।
વિષયિદાર્ઢ્યેનૈવ સાધ્યાધ્યવસાયત્વરૂપપ્રાદુર્ભાવાત્ ।
યદુક્તં ભવદ્ભિરેવ ઽસંભાવનાયાં ચ સંભાવ્યમાનસ્ય દાર્ઢ્યાદપરસ્ય ન શૌથિલ્યાત્ઽ ઇતિ ।
ઇહ સંભાવ્યમાનસ્ય વિષયિણો દાર્ઢ્યાદત્ર સંશયાદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
તસ્ય હ્યનિયતોભયાંશાવલમ્બી કિંસ્વિદિતિ વિમર્શો લક્ષણમ્ સંભાવનાવિષયસ્ય ચ શૌથિલ્યાન્નિશ્ચયાદપિ ભેદઃ ।
વિષયે હિ બાધકસદ્ભાવાદેકસ્ય શૈથિલ્યેન વા સાધકસદ્ભાવાચ્ચ પક્ષાન્તરસ્ય સિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અતિશયોક્તિશ્ચ નિશ્ચયાત્મિકેતિ તતો ઽસ્યા ભેદઃ ।
યત્તુ ઽસાધ્યો યત્ર વિષયિણો ઽસત્યતયા પ્રતીતિઃઽ ઇત્યાદિ ગ્રન્થકૃદ્વક્ષ્યતિ તદ્ વસ્તુવૃત્તાભિપ્રાયેણાવગન્તવ્યમ્ ।
તદેવં વિષયસ્ય નિગીર્યમાણત્વાદ્વિષયિણશ્ચ નિશ્ચયાત્સિદ્ધમધ્યવસાયમૂલત્વમસ્યા ઇતિ યથોક્તમેવ લક્ષણં પર્યાલોચિતાભિધાનમ્ ।
તસ્માત્-
ઽઇવાદૌ નિશ્ચયાભાવાદ્વિષયસ્ય પરિગ્રહાત્ ।
ક્વચિદધ્યવસાયેન નોત્પ્રેક્ષાપિ તુ સંશયાત્ઽ ॥
ઇત્યાદ્યુક્તમયુક્તમેવેત્યલં બહુના ।
રુઅસ્સ્_22।1:
સ ચ દ્વિવિધઃ - સાધ્યઃ સિદ્ધશ્ચ ।
સાધ્યો યત્ર વિષયિણો ઽસત્યતયા પ્રતીતિઃ ।
અસત્યત્વં ચ વિષયિગતસ્ય ધર્મસ્ય વિષય ઉપનિબન્ધે વિષયિસંભાવિત્વેન વિષયાસંભાવિત્વેન ચ પ્રતીતેઃ ।
ધર્મો,ગુણક્રિયારૂપઃ તસ્ય સંભવાસંભવપ્રતીતૌ સંભવાશ્રયસ્ય તત્રાપરમાર્થતયા અસત્યત્વં પ્રતીયતે, ઇતરસ્ય તુ પરમાર્થતયા સત્યત્વમ્ ।
યસ્યાસત્યત્વં, તસ્ય સત્યત્વપ્રતીતાવધ્યવસાયઃ સાધ્યઃ ।
અતશ્ચ વ્યાપારપ્રાધાન્યમ્ ।
સિદ્ધો યત્ર વિષયિણો વસ્તુતો ઽસત્યસ્યાપિ સત્યતાપ્રતીતિઃ ।
સત્વત્વં ચ પૂર્વકસ્યાસત્યત્વનિમિત્તસ્યભાવાત્ ।
અતશ્ચાધ્યવસિતપ્રાધાન્યમ્ ।
તત્ર સાધ્યત્વપ્રતીતૌ વ્યાપારપ્રાધાન્યે ઽધ્યવસાયઃ સંભાવનમભિમાનસ્તર્ક ઊહૃ ઉત્પ્રેક્ષેત્યાદિશબ્દૈરુચ્યતે ।
તદેવમપ્રકૃતગતગુણક્રિયાભિસંબન્ધાદપ્રકૃતત્વેન પ્રકૃતસ્ય સંભાવનમુત્પ્રેક્ષા ।
સા ચ વાચ્યા ઇવાદિભિઃ પ્રદર્શ્યતે ।
પ્રતીયમાનાયાં પુનરિવાદ્યપ્રયોગઃ ।
સા ચ જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યતાણામપ્રકૃતાનામધ્યવસેયત્વેન ચતુર્થા ।
પ્રકૃતસ્યૈતદ્ભેદયોગે ઽપિ ન વૈચિત્ર્યમિતિ ન તે ગણિતાઃ ।
પ્રત્યેકં ચ ભાવાભાવાભિમાનરૂપતયા દ્વૈવિધ્યે ઽષ્ટવિવત્વમ્ ।
ભેદાષ્ટકસ્ય ચ પ્રત્યેકં નિમિત્તસ્ય ગુણાક્રિયારૂપત્વે ષોડશ ભેદાઃ ।
તેષાં ચ પ્રત્યેકં નિમિત્તસ્યોપાદાનાનુપાદનાભ્યાં દ્વાત્રિંશત્પ્રભેદાઃ, તેષુ ચ પ્રત્યેકં હેતુસ્વરૂપફલોત્પ્રેક્ષણરૂપત્વેન ષણ્ણવતિર્ભેદાઃ ।
એષા ગતિર્વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા ।
તત્રાપિ દ્રવ્યસ્ય પ્રાયઃ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષણમેવેતિ હેતુફલોત્પ્રેક્ષાભેદાસ્તતઃ પાતનીયાઃ ।
પ્રતીયમાનાયાસ્તુ યદ્યપ્યુદ્દેશત એતાવન્તોભેદાઃ, તથાપિ નિમિત્તસ્યાનુપાદાનં તસ્યાં ન સંભવતીતિ તૈર્ભેદૈર્ યૂનો ઽયં પ્રકારઃ ।
ઇવાદ્યનુપાદાને નિમિત્તસ્યત ચાકીર્તને ઉત્પ્રેક્ષણસ્ય નિષ્પમાણત્વાત્ ।
પ્રાયશ્ચ સ્વરૂપોત્પ્રક્ષાયા યથાસંભવં ભેદનિર્દેશ ।
એષા ચાર્થાશ્રયતિ ધર્મવિષયે શ્લિષ્ટશબ્દહેતુકા ક્વચિત્પદાર્થાન્વયવેલાયાં સાદૃશ્યાભિવાનાદુપક્રાન્તાપ્યુપમાવાક્યાર્થતાત્પર્યસામર્ય્થાભિમન્તૃવ્યાપારોપારોહક્રમેણોત્પ્રેક્ષાયાં પર્યવસ્યતિ ।