અલંકારસર્વસ્વ (ટીકા સહિત) · ભાગ 2140

અત એવાભાતપૌનરુક્ત્યાપિ પ્રતીતિરપૌનરુક્ત્યપર્યવસાયિન્યસ્ય સ્વરૂપમ્ ।
એવમપિ વસ્તુતઃ કાયાદ્યર્થાભાવસ્તદવસ્થ ઇતિ ચેત્,સત્યમ્ ।
કિં તુ તથા વસ્તુતો બહિરસંભવન્નપિ દ્વિતીયશ્ચન્દ્રઃ પ્રતીતૌ કઞ્ચન વિશેષમાધાતું નોત્સહતે તથેહાપિ વસ્તુવૃત્તેન કાયાદેર્થસ્યાસંભવે ઽપિ પ્રતીતૌ ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ દિણ્ડિકારાગ એવ વાસ્તવત્વાન્વેષણમ્ ।
તસ્માદત્રાવભાસમાનત્વમેવાર્થસ્ય સત્ત્વપ્રતીષ્ઠાપકં પ્રમાણમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_3બ્:
નનુ અવભાસમાનત્વં પ્રમાતૃધર્મ ઇતિ કથં તદાશ્રયો ધર્મઃ કાવ્યાલઙ્કાર ઇતિ ચેત્, અસદેતત્ ।
અવભાસમાનત્વસ્યાવભાસ્યનિષ્ટતયા પ્રતીતેરર્થધર્મત્વાત્ ।
તથા હિ કેષાઞ્ચન પ્રતીતિવાદિનાં-
ઽતથાહિ વેદ્યતા નામ ભાવસ્યૈવ નિજં વપુઃ ।
ચૈત્રેણ વેદ્યં વેદ્મીતિ કિં હ્યત્ર પ્રતિભાસતેઽ ॥
ઇત્યાદ્યુક્તયુક્ત્યા કૌમારિલવન્નીલતયા ઇવ વેદ્યતાયા અપ્યર્થધર્મત્વભેવેષ્ટમ્ ।
ઇહ ચ તદુપક્રમ એવેતિ ન વસ્તુવાદસંસ્પર્શો ન્યાય્યઃ ।
આમુખતુલ્યાર્થત્વસ્ય ચ શબ્દધર્મત્વેન શબ્દાશ્રયત્વાત્ શબ્દાલઙ્કારત્વં યદ્યસ્યોચ્યતે તથાપિ પર્યવસાને વસ્તુતસ્તુલ્યાર્થત્વસ્યાસંભવાત્ શશશૃઙ્ગવદ્ધર્મધર્મિભાવો દુષ્ટઃ સ્યાત્ ।
સત્ત્વે ઽપિ દોષ એવેત્યસ્મત્પક્ષોક્તસમગ્રચોદ્યવકાશઃ ।
અત્રાપિ યદ્યામુખ એવૈકાર્થત્વેનાવભાસનં સમાધિસ્તદાસ્મત્પક્ષેણ કિમપરાદ્ધમ્ ।
એવં ચ વિરોધે ઽપિ વસ્તુતો વિરુદ્ધસ્યાસંભવાદ્વિરુદ્ધાર્થત્વસ્ય ચ શબ્દધર્મત્વાત્ શબ્દાલઙ્કારત્વં પ્રસજ્યતે ।
અત્ર વિરુદ્ધસ્યાર્થસ્યાસંભવેપિ કર્ત્રાદિભિર્વાચ્યતયાધ્યવસાયઃ,ઇહ તુ પૌનરુક્ત્યાશ્રયસ્યાનન્વિતત્વેન ન વાચ્યતેતિ ચેત્,નૈતત્,યતઃ ઽદારુણઃ કાષ્ટતો જાતઃઽ ઇત્યાદૌ તાવત્પૌનરુક્ત્યાશ્રયસ્ય કાષ્ટાદેરર્થસ્ય જાતત્વાદિના સહાનવિતત્વાવગમાદસ્ત્યેવ મુખ્યયા વૃત્ત્યા વાચ્યત્વમ્ ।
ઽઅરિવધદેહશરીરઃઽ ઇત્યાદૌ તુ વસ્તુતઃ કાયાદેરવાચ્યે ઽપ્યવભાતપૌનરુક્ત્યાશ્રયત્વાદકૃત્રિમાર્થશોભાપર્યાવસાયિ ત્વેન વાચ્યતયાસ્ત્યેવ વિવક્ષિતત્વમ્ ।
અત્ર ઝકૃત્રિમોર્ઽથો ઽલઙ્કૃતકૃત્રિમાર્થોપસ્કૃતો યથા ચમત્કારકૃત્ ન તથા તદુપસ્કૃતયોચ્યમાનઃ સ્યાત્ ।
ઽસ્ત્રીણાં હિ કણ્ઠાભરણાનિ હારાઃ પયોધરાનપ્યભિભૂષયન્તિઽ ઇત્યાદિદૃશા ચ હારસ્ય કણ્ઠાલઙ્કારત્વે ઽપિ સામીપ્યાત્તાવતિશોભાતિશયાધાયકત્વાદ્યથા પયોધરાદાવપ્યલઙ્કારત્વં તથૈવ કૃત્રિમાર્થાશ્રયત્વે ઽપ્યવભાસમાનસ્ય પૌનરુક્તસ્યાકૃત્રિમાર્થોપસ્કારકત્વમપિ પ્રતીયત એવેતિ નાનુભઘવાપહ્નવઃ કાર્યઃ ।
એવં ચ પૌનરુક્ત્યાશ્રયસ્યાર્થસ્ય યત્રૈવ વાત્ત્યત્વેન વિવક્ષિતત્વં તત્રૈવાસ્યાલઙ્કારત્વં નાન્યત્ર ।
ઽઅકૃષ્ણપક્ષેન્દુમુખી બન્ધુજીવાધરદ્યુતિઃ ।
ઇયં વિલાસિની કસ્ય ન નેત્રોત્સવકારિણીઽ ॥
ઽઅત્રાકૃષ્ણત્યર્થપૌનરુક્ત્યસ્ય સંભવે ઽપિ વાચ્યત્વેનાવિવક્ષિતત્વાન્નાયમલઙ્કારઃ ।
એવં વક્ષ્યમાણાનામપ્યલઙ્કારાણાં કવિવિવક્ષૈવ સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠાપકં પ્રમાણં જ્ઞેયમ્ ।
કિં બહુના, સર્વેષામપ્યલઙ્કારાણામુપમિતાર્થત્વાદેઃ શબ્દધર્મત્વાચ્છબ્દાલઙ્કારત્વં સ્યાત્ ।
તદર્થાલઙ્કારત્વમસ્ય જ્યાયઃ, યાવતા હ્યર્થસ્યામુખ એવ પુનરુક્તતયાવભાસો ઽસ્ય જીવિતમ્ ।
અત એવ પુનરુક્તવદાભાસમિત્યન્વર્થસંઘજ્ઞા ।
અર્થસ્ય ચ પૌનરુક્ત્યપ્રતીતૌ ન કસ્યચિદ્વિવાદઃ , તામેવાશ્રિત્તય શબ્દાલઙ્કારસ્ય ભવદ્ભિરુક્તત્વાત્ ।
એવં ચ પ્રત્યાસત્તેસ્તદાશ્રયત્વમેવાસ્યાલઙ્કારત્વંયુક્તમ્ ।
અન્યથા તુલ્યાર્થશબ્દતાપિ વાક્યધર્મં ઇતિ તદાશ્રયો ઽપિ સ્યાદિત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_3ચ્:
અથાત્ર શબ્દસ્વરૂપવૈશિષ્ટ્યનિબન્ધનં ચમત્કારકારિત્વમિતિ તદલઙ્કારત્વમિતિ ચેત્, કિં નામ શબ્દસ્ય સ્વરૂપે વૈશિષ્ટમ્ ।
કિં પૌનરુક્ત્યમ્, ઉત પુનરુક્તાર્થંવાચિત્વમ્,ઉતસભઙ્ગાભઙ્ગપદેન શ્લિષ્ટત્વમ્ ।
તત્ર ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ ।
શબ્દસ્ય દ્વિરુચ્ચારણાભાવાત્તથાત્વાપ્રતિભાસનાત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ ।
વાચ્યવાચકભાવેનાલઙ્કરણભાવાત્તસ્યાશ્રયાશ્રયિભાવે, નોપપત્તેઃ ।
અત એવ સર્વેષામેવાર્થાલઙ્કારાણામુપમિતાર્થાદિવાચિત્વાચ્છબ્દસ્ય તદલઙ્કારત્વં સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
નાપિ તૃતીયઃ ।

પુનરુક્તવદાભાસમિત્યન્વર્થસંજ્ઞાશ્રયણાત્ ।
પૌનરુક્ત્યાખ્યધર્મપ્રયોજકીકારેણાલઙ્કારસ્યોપક્રાન્તત્વાત્ શ્લિષ્ટત્વસ્યેહાનૌપયિતકત્વાત્ ।
તત્ પુનરત્રાર્થેપૌનરુક્ત્યાવગમે નિમિત્તમાત્રામ્ ।
નિમિત્તનિમિત્તભાવશ્ચ નાલઙ્કારત્વપ્રયોજક ઇત્યવિવાદઃ ।
તસ્માદર્થાશ્રયત્વાત્પૌનરુક્ત્યસ્ય તદલઙ્કારત્વમેતિ યુક્તમ્ ।
એવં વક્ત્રલઙ્કારતાપિ નિરસ્તા ।
સર્વેષામપિ નક્ત્રતિશયરૂપત્વાત્ તથાત્વોપપત્તેઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_3દ્:
વિસ્તરભયાદિતિ ।
ન તુ ચિત્રત્વાભાવાત્ ।
નોચ્યન્ત ઇતિ ।
વસ્તુતસ્તુ સંભવન્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
અતશ્ચાયં પ્રાયો વાક્યાર્થપદાર્થાશ્રયત્વાત્પ્રથમં દ્વિધાભવન્ સમસ્તાસમસ્તપદત્વેન ચતુર્વિધઃ ।
ક્રમેણ યથા-
ઽતુહિનક્ષિતિભૃદ્યુષ્માન્પાતાત્સર્વત્ર[-]ખ્યાતઃ ।
હિમવાનવતુ સદા વો વિશ્વત્ર સમાગતઃ ખ્યાતિમ્ઽ ॥
ઽનદીપ્રકરમુલ્લિઙ્ગિતવન્તં મનોહરહસ્તમત્યજન્તં ચ, સપર્યાણાં રુચિં વહન્તં રસર્વત્ર પૂજનીયં ચ,સકુભ્ભં સકલશઞ્ચરન્તં ચ, સદાનદન્તં મદપર્યાવિલદશનં ચ, કરટં કમપિ બિભ્રતં કવાટવિભ્રમમુઞ્ચન્તં ચ, કુઞ્જરાજિવર્ધિતરુચિ વારણરણરણરણિકાકુલિતં ચ, રાજમાનવિસંધાયિનં વિરાજમાનં ચ, શારીભૂતં મદસલિલેન શબલીભૂતં ચ, ઇતિ પુનરુક્તાશ્રયમ્ઽ ઇત્યનઙ્ગલેખાયાં હસ્તિવર્ણને ।
ઽબતહન્તાસિતઃ કાલો ગોવિભાવસુદીધિતીઃ ।
ક્ષિપાસ્ય પક્ષાવસિતશ્ચેતરાજયશોભયઽ ॥
અસમસ્તપદં તુ ગ્રન્થકૃતૌવોદાહૃતમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 4:
શબ્દપૌનરુક્ત્યં વ્યઞ્જનમાત્રપૌનરુક્ત્યં સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયપૌનરુક્ત્યં ચ
અલંકારપ્રસ્તાવે કેવલં સ્વરપૌનરુક્ત્યમચારુત્વાન્ન ગણ્યતે ઇતિ દ્વૈવિધ્યમેવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_4:
કેવલસ્વરૂપૌનરુક્ત્યં કિં ન ગણિતમિત્યાશઙ્ક્યાહ-અલઙ્કારેત્યાદિ ।
યથા-
ઽઇન્દીવરમ્મિ ઇન્દમ્મિ ઇન્દઆલમ્મિ ઇન્દિઅગણમ્મિ ।
ઇન્દિદિરમ્મિ ઇન્દમિ જોઇણ્ણો સરિસસંકપ્પોઽ ॥
(ઽઇન્દાવરમ્મિ---------ઽ) અત્ર સ્વરપૌનરુક્ત્યસ્ય ચારુત્વાભાવાન્નાલઙ્કારત્વમ્ ।
તત્ર કેવલવ્યઞ્જનસ્વરવ્યઞ્જનસમુદાશ્રિતમલઙ્કારદ્વયં લક્ષ્યયતિ-સંખ્યાદિના ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 5:
સંખ્યાનિયમે પૂર્વં છેકાનુપ્રાસઃ
દ્વયોર્વ્યઞ્જનસમુદાયયોઃ પરસ્પરમનૈકધા સાદૃશ્યં સંખ્યાનિયમઃ ।
પૂર્વં વ્યઞ્જમસમુદાયાશ્રિતં યથા-
ઽકિં નામ દર્દુર દુરધ્યવસાય સાયં કાયં નિપીડ્ય નિનદં કુરુષે રુષેવ ।
એતાનિ કેલિરસિતાનિ સિતચ્છદાનામાકર્ણ્ય કાર્ણમધુરાણિ ન લજ્જિતો ઽસિઽ ॥
અત્ર સાયંશબ્દેનાસ્યાલઙ્કારસ્ય યકારમાત્રસાદૃશ્યાપેક્ષયા વૃત્ત્યનુપ્રાસેન સહૈકાભિધાનલક્ષણઃ સંકરઃ ।
છેકા વિદગ્ધાઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_5:
એકવચનસ્ય જાત્યા બહુત્વપ્રસઙ્ગાદ્વહુવચનસ્ય ચ ત્ર્યાદીનાં સ્વયમેવ બહુત્વાત્સંખ્યાનિયમો દ્વિત્વ એવ સંભવતીતિ દ્વયોરિત્યુક્તમ્ ।

દ્વયોરપ્યેકધા સાદૃશ્યં વૃત્ત્યનુપ્રાસ એવેત્યાશઙ્ક્યાહ-અનેકધેતિ ।
યકારમાત્રેત્યનેન દ્વયોરેવ સાદૃશ્યમસ્ય જીવિતમિતિ ધ્વનિતમ્ ।
યદ્યપિ ચાયં વ્યઞ્જનમાત્રપૌનરુક્ત્યાખ્યસ્ય સામાન્યલક્ષણસ્ય સંભવાદનુપ્રાસ એવાન્યૈરન્તર્ભાવિતઃ તથાપ્યસ્ય ગ્રન્થકૃતા ઉદ્ભટમતાનુરોધાદિહ લક્ષણં કૃતમ્ -અન્યથેત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 6:
અન્યથા તુ વૃત્ત્યતનુપ્રાસઃ
કેવલવ્યઞ્જનમાત્રસાદૃશ્યમેકધા સમુદાયસાદૃશ્યં ત્ર્યાદીનાં ચ પરસ્પરસાદૃશ્યમાન્યથાભાવઃ ।
વૃત્તિસ્તુ રસવિષયો વ્યાપારઃ ।
તદ્વતી પુનર્વર્ણરચનેહવૃત્તિઃ ।
સ ચ પરુષકોમલમધ્યમવર્ણારબ્ધત્વાત્ત્રિધા ।
તદુપલક્ષિતો ઽયમનુપ્રાસઃ ।
યથા-
ઽઆટોપેન પટીયયસા યદપિ સા વાણી કવેરામુખે ખેલન્તી પ્રથમે તથાપિ કુરુતે નો સન્મનોરઞ્જનમ્ ।
ન સ્યાદ્યાવદમન્દસુન્દરગુણાલઙ્કારઝઙ્કારિતઃ સપ્રસ્યન્દિલસાયનરસાસારાનુસારી રસઃઽ ॥
યથા વા-
ઽસહ્યાઃ પન્નગફૂત્કૃતાનલશિખા નારાચપાલ્યો ઽપિ વા રાકેન્દોઃ કિરણા વિષદ્રવમુચો વર્ષાસુ વા વાયવઃ ।
ન ત્વેતાઃ સરલાઃ સિતાસિતરુચઃ સાચીકૃતાઃ સાલસાઃ સાકૂતાઃ સમદાઃ કુરઙ્ગકદૃશાં માનાનુવિધ્દા દૃશઃઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_6:
એતદેવ ભેદનિર્દેશં કુર્વન્વ્યાચષ્ટે કેવલેત્યાદિ ।
સમુદાયઃ પારિશેષ્યાદ્ વ્યઞ્જનદ્વયરૂપઃ ।
એકધેતિ ચાત્રૈવ સંબદ્ધવ્યમ્ ।
કેવલસ્ય ત્ર્યાદીનાં ચાનેકધાપિ સાદૃશ્યસ્યાનેન વ્યાત્પત્વાત્ ।
એવઞ્ચ સમસ્તાસમસ્તાક્ષરત્વેન સંભવતીત્યસ્ય પ્રાયઃ ષટ્ પ્રકારાઃ ।
ક્રમેણ યથા-
ઽયયા યયાય્યયા યૂયં યો યો યં યેયયાયયા ।
યયુયાયિ યયેયાય યયેયાયાય યાયયુક્ઽ ॥
અસમસ્તાક્ષરં તુ ગ્રન્થકૃતૈવોદાહૃતમ્ ।
ઽદીનાદીનાં દદૌ દાનં નિનનાદ દિને દિને ।
નિદિન્દ નન્દનાનન્દાનદુનોદિનનન્દનમ્ઽ ॥
ઽરુચ્યાભિઃ પ્રચુરાભિસ્તરુશિખરાપાચિતાભિરુચિતાભિઃ ।
અચિરરુચિરુચિરરુચિભિશ્ચિરાચ્ચિરાભિશ્ચમત્કૃતં ચેતઃઽ ॥
ઽતતઃ સોમસિતે માસિ સતતં સંમતં સતામ્ ।
અતામસોત્તમમતિઃ સતી સુતમસૂત સાઽ ॥
ઽકમલદૃશઃ કમલામલકોમલકમનીયકાન્તિવપુરમલમ્ ।
કમલઙ્કુરુતે તાવત્કમલાપતિતો ઽપિ યો વિમલઃઽ ॥
આદિશબ્દાચ્ચતુરક્ષરાદેર્ગ્રહણમ્ ।
યથા -
ઽસ દદાતુ વાસવાદિદેવતાસંસ્તવસ્તુતઃ ।
સદા સદ્વસતિં દેવઃ સવિતા વિતતાં સતામ્ઽ ॥
વર્ણરચનેહ વૃત્તિરિતિ ।
ઉપચારાદિતિ ભાવઃ ।

ત્રિધેતિ ।
યદુક્તમ્ -
ઽશષાભ્યાં રેફસંયોગૈષ્ટવર્ગેણ ચ યોજિતા ।
પરુષા નામ વૃત્તિઃ સ્યાધ્લહ્વહ્યાદ્યૈશ્ચ સંયુતાઽ ॥
ઽસરૂપસંયોગયુતાં મૂર્ધવર્ગતાન્ત્યયોગિભિઃ ।
સ્પર્શૈર્યુતાં ચ મન્યન્તે ઉપનાગરિકાં બુધાઃઽ ॥
ઽશેષવર્ણૈર્યથાયોગં રચિતાં કોપલાખ્યયા ।
ગ્રામ્યાં વૃત્તિં પ્રશંસન્તિ કાવ્યેષ્વાદૃતબુદ્ધયઃઽ ॥
[ઉદ્ભટ કાવ્યા. સં. 914-6] યથા-
ઽનિરર્ગલવિનિર્ગલદ્ગલગુલાકરાલૈર્ગલૈરમી તડિતિ તાડિતોડ્ડમરિડિણ્ડિમોડુમરાઃ ।
મદાચમનચઞ્ચુરપ્રચુરચઞ્ચરીકોચ્ચયાઃ પણઃ પરિણતિક્ષણક્ષતતટાન્તરા દન્તિનઃઽ ॥
અત્ર લકારાદ્યાવૃત્ત્યા મધ્યમત્વમિતિ વૃત્તિત્રૈવિધ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_6અ:
એવં વ્યઞ્જનમાત્રાશ્રયમલઙ્કારદ્વયં લક્ષયિત્વા સ્વરવ્યઞ્જનાશ્રયં યમકં લક્ષયતિ-સ્વરેત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 7:
સ્વરવ્યઞ્જમસમુદાયપૌનરુક્ત્યં યમકમ્
અત્ર ક્વચિદ્ભિન્નાર્થત્વં ક્વિચિદભિન્નાર્થત્વં કચિદેકસ્યાનર્થકત્વમપરસ્ય સાર્થકત્વમિતિ સંક્ષેપતઃ પ્રકારત્રયમ્ ।
યથા-
ઽયો યઃ પશ્યતિ તન્નેત્રે રુચિરે વનજાયતે ।
તસ્ય તસ્યાન્યનેત્રેષુ રુચિરેવ ન જાયતેઽ ॥
ઇદં સાર્થકત્વે ।
એવમન્યજ્ઝેયમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_7:
એકસ્યેત્યાદ્યુપલક્ષણપરમ્ ।
અતો બહુનાં યમકાનાં ક્વચિત્સાર્થકત્વં નિરર્થકત્વં ચ સ્થિતં સંગૃહીતમેવ ।
ઽક્વચિત્સાર્થકત્વં ક્વચિન્નિરર્થકત્વમ્ઽઇતિ તુ પાઠે પ્રથમમેવ ભેદદ્વયમુક્તં સ્યાન્ન તૃતીયઃ પ્રકારઃ ।
અતશ્ચ ભેદનિર્દેશગ્રન્થો યથાસ્થિત એવ જ્યાયાન્ ।
સંક્ષેપત ઇતિ ।
એવઞ્ચ કાવ્યાત્મભૂતરસચર્વણાપ્રત્યૂહકારિત્વાત્પ્રપઞ્ચયિતું યોગ્યમિતિ ચિરન્તનાલઙ્કારવન્ન વિભજ્ય લક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
એવં ચિત્રે ઽપિ જ્ઞેયમ્ ।
અન્યદિતિ ।
પ્રકારદ્વયમ્ ।
તત્રાનર્થકં યથા-
ઽસરસમન્થરતામરસાદરભ્રમરસજ્જલયા નલિનીં મધૌ ।
જલધિદેવતયા સદૃશીં શ્રિયં સ્ફુટતરાગતરાગરુચિર્દધૌઽ ॥
અત્ર તરાગેત્યનર્થકમ્ ।
અનર્થકત્વસાર્થકત્વયોર્યથા -
ઽસાહારં સાહારં સાહારં મુણૈ સજ્જસાહારમ્ ।
સં તાણં સંતાણં સંતાણં મોહસંતાણમ્ઽ ॥
અત્ર સજ્જસાહારમિત્યનર્થકમ્ ।

અન્યાનિ તુ સાર્થકાનીતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ॥
ઇદં ચ સ્થાનનિયમમન્તરેણ ન ભવતિ ।
યદુક્તમ્-ઽપદમનેકાર્થમક્ષરં ચાવૃત્તં સ્થાનનિયમે યમકમ્ઽ ઇતિ ।
અત એવ સ્થાનનિયમાદ્યમકમિત્યસ્યાન્વર્થમભિધાનમ્ ।
સ ચ સ્થાનનિયમો વૈવક્ષિકો ન વાસ્તવઃ ।
યથા-
ઽમધુપરાજિપરાજિતમાનિનીજનમનઃસુમનઃ સુરભિ શ્રિયમ્ ।
અભૃત વારિતવારિજવિપ્લવાં સ્ફુટિતતામ્રતતામ્રવણં જગમ્ઽ ॥
અત્રાક્ષરદ્વયે યમકવિન્યાસાત્સ્થાનસ્ય નિયતત્વમ્ ।
યથા વા-
ઽછિન્દ્યાદ્ભયાર્તિં તવ કાર્તિકેયઃ શશી જિતો યેન સ કાર્તિકે યઃ ।
ઉત્ખાતદન્તો ગણનાયકસ્ય સ્વામી યદન્યો ગણનાય કસ્યઽ ॥
અત્ર ચાર્થદ્વયે યમકદ્વયમિતિ સ્થાનનિયમો દ્વિધૈવેતિ નાસ્યાલઙ્કારસ્ય ક્ષતિઃ કાચિત્ ।
અતશ્ચ -
ઽશ્રુ તરસિકલરુકતરસિકલિતરુજાલહરિ જાલહરિણતમઃ ।
હરિણતમશ્ચ તતસ્તવ તતસ્તવઃ સ્યાદ્યશોરાશિઃઽ ॥
ઇત્યત્ર સત્ત્વે ઽપિ સ્વરવ્યઞ્જનસમુદાયપૌનરુક્ત્યાસ્ય સ્થાનનિયમાભાવાદ્યમકાભાસો ઽયં વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 8:
"શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યાં પ્રરુઢં દોષઃ"
પ્રરુઢગ્રહણં વક્ષ્યમાણપ્રભેદવૈલક્ષણ્યાર્થમ્ ।
યદાહુઃ-ઽશબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં પુનરુક્તમન્યત્રાનુવાદાત્ઽ ।
ઇતિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_8:
પ્રરુઢમિતિ ।
તથાભાસનં વિશ્રાન્તેઃ ।
યથા-
ઽતદન્વયે શુદ્ધમતિ પ્રસૂતઃ શુદ્ધિમત્તમઃ ।
દિલીપ ઇતિ રાજેન્દુરિન્દુઃ ક્ષીરનિધાવિવઽ ॥
અત્રેન્દુરિતિ ।
અત્રિનેત્રક્ષીરોદજન્મત્વાદિન્દોર્દ્વિત્વાન્નૈતત્પ્રરુઢમિતિ ન કાર્યમ્, કવિસમયે તથાત્વસ્યાપ્રતીતેઃ ।
આહુરિત્યાક્ષપાદાઃ ।
અન્તત્રાનુવાદિતિ ।
અનુવાદે હિ શબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચનં ક્રિયમાણં ન દોષાય ।
અક્રિયમાણં પુનર્દેષાય ભવતીતિ ભાવઃ ।
યથા -
ઽઉદેતિ રક્તઃ સવિતા રક્ત એવાસ્તમેતિ ચ ।
સંપત્તૌ ચ વિપત્તૌ ચ મહાતામેકરૂપતાઽ ॥
અત્ર રક્ત ઇતિ ।
ઽશિરઃ શાર્વં સ્વર્ગાત્પશુપતિશિરસ્તઃ ક્ષિતિધરં મહીધ્રાદુત્તુઙ્ગાદવનિમવનેશ્રાપિ જલધિમ્ ।
અધોધો ગઙ્ગાવદૂયમુપગતા નૂનમથવા વિવેકભ્રષ્ટાનાં ભવતિ વિનિપાતઃ શતમુખઃઽ ॥

અત્રાર્થપૌનરુક્ત્યે ઽપિ શબ્દસ્યાપુનર્વચનં પ્રતીત્યન્તરજનકત્વાદ્દોષઃ ।
તદેવાપ્રરુઢમલઙ્કાર ઇત્યાહ-તાત્પર્યેત્યાદિ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 9-10:
ઽતાત્પર્યભેદવત્તુ લાટાનુપ્રાસઃઽ
તાત્પર્યમન્યપરત્વમ્ ।
તદેવ ભિદ્યતે, ન શબ્દાર્થ-સ્વરૂપમ્ ।
યથા-
ઽતાલા જઅન્તિ ગુણા જાલા દે સહિઅએહિં ઘેપ્પન્તિ ।
રૈકિરણાણુગાહિઆઇં હાએન્તિ કમલાઇં કમલાઇંઽ ॥
[ઽતદા જાયન્તે ગુણાઃ યદા તે સહૃદયૈર્ગૃયૈર્ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિઽ] ॥
ઽબ્રૂમઃ કિયન્નય કથઞ્ચન કાલમલ્પમ્ અત્રાબ્જપત્રનયને નયને નિમીલ્ય ।
હેમામ્બુજં તરુણિ તત્તરસાપહૃત્ય દેવદ્વિષો ઽયમહમાગત ઇત્યવેહિઽ ॥
ઇત્યાદૌ વિભક્ત્તયાદેરપૌનરુક્ત્યે ઽપિ બહુતરશબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યાલ્લાટાનુપ્રાસત્વમેવ ।
ઽકાશાઃ કાશા ઇવાભાન્તિ સરાંસીવ સરાંસિ ચ ।
ચેતાંસ્યાચિક્ષિપુર્યૂનાં નિમ્રગા નિમ્રગા ઇવઽ ॥
ઇત્યાદાવનન્વયેન સહાસ્યૈકાભિધાનલક્ષણો ન સંકરઃ ।
અન્યોન્યાપેક્ષયા શબ્દાર્થગતત્વેનાર્થમાત્રગતત્વેન ચ વ્યવસ્થિકેર્ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
ઽઅનન્વયે ચ શબ્દૈક્યમૌચિત્યાદાનુષઙ્ગિકમ્ ।
અસ્મિંસ્તુ લાટાનુપ્રાસે સાક્ષાદેવ પ્રયોજકમ્ઽ ॥
તદેવં પૌનરુક્ત્યે પઞ્ચાલઙ્કારાઃ
નિગદવ્યાખ્યાતમેતત્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_9-10:
અન્યપરત્વમિતિ ।
એકસ્ય વાચ્યવિશ્રાન્તત્વે ઽન્યસ્ય લક્ષ્યે વ્યઙ્ગ્યે વાર્થેવાચ્યવિશ્રાન્તિરિત્યર્થઃ ।
ભિદ્યત ઇતિ પર્યવસાને ।
આમુખે હિ શબ્દવદર્થસ્યાપ્યેકત્વેનૈવાવભાસઃ ।
અત એવાહ-ન શબ્દાર્થસ્વરૂપમિતિ ।
એવં ચ નાયં દ્વયોર્વાચ્યવિશ્રાન્તત્વે ઽનુવાદમાત્રમલઙ્કારઃ ।
નહિ દોષાભાવમાત્રમલઙ્કારસ્વરૂપમ્ ।
એવં હિ સત્પ્રપશબ્દાદ્યભાવસ્યાપ્યલઙ્કારત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
યત્પરમાદાવુક્તં તત્પરમેવ પુનર્નોચ્યતે ઇત્યેવ સામાન્યેન યદ્યન્યપરત્વમુચ્યતે તદ્વિરોધાદિવત્ ઽઉદેતિ રક્તિઃ સવિતા-ઽ ઇત્યાદૌ દોષાભાવમાત્રત્વેપ્યલઙ્કારત્વોચિતસ્યાન્યપરત્વાખ્યસ્યાતિશયસ્યાપિ ભાવાલઙ્કારત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચૈતાવતૈવ કશ્ચિદતિશયપ્રતીયતે ઇતિ યથોક્તમેવ યુક્તમ્ ।
એકઃ કમલશબ્દો વાચ્યપર્યવસિતઃ અન્યશ્ચ સૌરભબન્ધુરત્વાદ્યનેકધર્મનિષ્ઠ ઇતિ તાત્પર્યભેદઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_9-10અ:
બ્રુમઃ કિયદિતિ ।
અત્ર અબ્જશબ્દસ્યાપ્યપૌનરુક્ત્યાત્ લાટાનુપ્રાસત્વમેવેતિ ચિન્ત્યમ્ ।
અત્ર હિ દ્વયોરપિ નયનશબ્દયોર્વાચ્યવિશ્રન્તત્વાદન્યપરત્વાભાવાન્નાસ્તિ તાત્પર્યભેદઃ ।
સ એવ હ્યસ્ય જીવિતમ્ ।
અન્યથા હ્યનુપ્રાસમાત્રત્વં સ્યાન્નાલઙ્કારત્વમ્ ।

અથાપિ કેવલનયનશબ્દસ્યસ્વાર્થવિશ્રાન્તિઃ સંસર્ગપદાન્તર્ગતસ્તય પુનઃ સ્વાર્થમુપસર્જનીકૃત્ય સંજ્ઞિનમભિગધમશ્ચ સ્વાર્થત્યાગાત્પરાર્થેચ વૃત્તિરસ્ત્યેવ લક્ષ્યનિષ્ ટત્વમિતિ ચેત્, નૈતત્ ।
લક્ષણાસામગ્રધભાવાત્ ।
અત્ર હ્યન્યપદાર્થપ્રધાનત્વાન્નયનશબ્દસ્ય ગુણીભાવઃ, ન મુખ્યાર્થબાધઃ ।
સ્વાર્થ એવ વિશ્રાન્તેઃ ।
ન ચ ગુણીભાવમુખ્યાર્થબાધયોર્કત્વમ્ ।
સતો હિ મુખ્યાર્થસ્ય કઞ્ચિદપેક્ષ્ય ગુણીભાવઃ ।
બાધઃ પુનઃ સ્વસ્મિન્નેવાવિશ્રાન્તિરિત્યનયાર્મહાન્ ભેદઃ ।
નાપ્યત્ર કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં ન વા રુઢિરિયમિત્યેતત્પૌનરુક્ત્યમાત્રમ્ ।
એવમ્-
ઽસિતકરકરરુચિરવિભા વિભાકરાકાર ધરણિધર કીર્તિઃ ।
પૌનષકમલા કમલા સાપિ તવૈવાસ્તિ નાન્યસ્યઽ ॥
ઇત્યાદાવપિ ઘજ્ઞેયમ્ ।
ચમત્કારસ્ત્વત્રાનુપ્રાસકૃતો ઽવસેયઃ ।
નન્વનન્વયે ઽપિ શબ્દપૌનરુક્ત્યં દૃશ્યત ઇતિ તત્રાપિ કિમયમેવાલઙ્કારઃ કિમુ સ એવેત્યાશઙ્ક્યહ-અનન્વય ઇત્યાદિ ।
આનુષઙ્ગિકમિતિ ।
ન પુનઃ સાક્ષાત્પ્રયોજકમિત્યર્થઃ ।
શબ્દૈક્યં વિનાપ્યનન્વયસ્ય પ્રતિપાદનાત્ ।
અત્ર હિ શબ્દૈક્યં ક્વચિદક્રિયમાણમનૌચિત્યમાવહતિ ક્વચિન્નેતિ ભાવઃ ।
તત્ત યથા-
ઽયચ્ચક્ષુર્જગતાં સહસ્ત્રકરવદ્ધામ્નાં ચ ધામાર્કવ- ન્મોન્નદ્વારમપાવૃત્તં ચ રવિવદ્ ધ્વાન્તાન્તકૃત્ સૂર્યવત્ ।
આત્મા સર્વશરીરિણાં સવિતૃવત્ તિગ્માંશુવત્ કાલકૃત્ સાધ્વીં નઃ સ ગિરઃ દદાતુ દિનકૃદ્ યોન્યૈરતુલ્યોપમઃઽ ॥
અત્ર સહસ્ત્રકરાદયો ઽન્ય ઇવાભાસમાના અનન્વયપ્રતીતિં વિઘ્નયન્તીતિ શબ્દૈક્યાભાવો ઽનૌચિત્યમાવહતિ, ન પુનરનન્વયસ્યાભાવમ્ ।
ઽસ્થૈર્યાદ્ ભૂર્વ્યાપકત્વાદ્ વિયદખિલજગત્પ્રાણભાવાન્નભસ્વાન્ ભાસ્વાન્ વિશ્વપ્રકાશાદ્યુગપદપિ સુધાસૂતિરાહ્લાદનાચ્ચ ।
વહ્નિઃ સંહારકત્વાજ્જલમખિલજનાપ્યાયનાચ્ચોપમાનં સત્યાત્મત્વે ઽપિ યસ્ય પ્રભવતુ ભવતાં સો ઽષ્ટમૂર્તિઃ શિવાયઽ ॥
અત્ર નિર્વિઘ્નમેવાનન્વયસ્ય પ્રતીતેઃ શબ્દૈક્યભાવો નાનૈચિત્યાવહઃ ।
તુશબ્દો વ્યતિરેકે ।
શાક્ષાદિતિ ।
શબ્દૈક્યં વિનાસ્યાનુત્થાનાત્ ।
એતદેવોપસંહરતિ-તદેવમિત્યાદિ ।
પુન રુક્તવદાભાસમર્થપૌનરુક્ત્યાશ્રિતં,છેકાનુપ્રાસાદયસ્ત્રયઃ શબ્દપૌનરુક્ત્યાશ્રયાઃ ।
લાટાનુપ્રાસસ્તૂભયાશ્રિતં ઇતિ પઞ્ચ પૌનરુક્ત્યાશ્રિતા અલઙ્કારાઃ ।
યદ્યપ્યુક્તેઃ શબ્દાર્થગતત્વેનોચ્ચરણાભિધાનતયા ભેદાત્ સામાન્યાભાવાત્ કસ્ય પઞ્ચપ્રકારત્વં તથાપિ તસ્યા દ્વયોરપ્યનુગમાદેકત્વેન પ્રતીતેરુક્તિસામાન્યનિબન્ધનમેવ પ્રકારિપ્રકારભાવવચનમ્ ।
યચ્ચાર્થભેદેન શબ્દસ્યાપિ ભિન્નત્વં તદવાસ્તવમ્ ।
પ્રતીતાવેકતયૈવાવભાસાત્ ।
અત એવાનેકાર્થવર્ગાદિષ્વપિ તથાત્વેનૈવ વ્યવહારઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 11:
વર્ણાનાં ખઙ્ગાદ્યકૃતિહેતુત્વે ચિત્રમ્
પૌનરુક્તક્યપ્રસ્તાવે સ્થાનવિશેષશ્લિષ્ટવર્ણપૌનરુક્ત્યાત્મકં ચિત્રવચનમ્ ।
યદ્યપિ લિપ્યક્ષરાણાં ખઙ્ગાદિસંનિવેશવિશિષ્ટત્વં તથાપિ શ્રોત્રાકાશસમવેતવર્ણાત્મકશબ્દાભેદેન તેષાં લોકે પ્રતીતેર્વાચકશબ્દાલઙ્કારો ઽયમ્ ।
આદિપ્રહણાદ્ યથાવ્યુત્પત્તિસંભવં પદ્મબન્ધાદિપરિગ્રહઃ ।

યથા-
ઽભાસતે પ્રતિભાસાર રસાભાતા હતાવિભા ।
ભાવિતાત્માશુભાવાદે દેવાભા બત સભાઽ ॥
એષો ઽષ્ટદલપદ્મબનધઃ ।
અત્ર દિગ્દલેષુ નિર્ગમપ્રવેશાભ્યાં શ્લિષ્ટાક્ષરત્વમ્ ।
વિવિગ્દલેષુ ત્વન્યથા ।
કર્ણિકાક્ષરં તુ શ્લિષ્ટમેવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_11:
વર્ણાનામિત્યાદિ ।
ઉચ્ચારણકાલે સ્થાનવિશેષશ્લિષ્ટવર્ણાત્મકખઙ્ગદિસંનિવેશસ્યા ભાવાત્પોનરુક્ત્યપ્રતીતિર્નાત્રેતિ કિમાશ્રયો ઽયમલઙ્કાર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-યદ્યપીત્યાદિ ।
લિપ્યક્ષરાણાં મષીબિન્દુરૂપાણાં શ્રૂયમાણતાસતત્ત્વવર્ણશબ્દાભેદપ્રતિપત્ત્યા ઔપચારિકો ઽયં શબ્દાલઙ્કાર ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ ।
આદિગ્રહણં સફલયિતું પદ્મબન્ધેનોદાહરતિ-ભાસતેત્યાદિ ।
ખઙ્ગબન્ધઃ પુનર્યથા-
ઽસ પાત્રીભવિતા મોક્ષ્ક્ષણલક્ષ્મ્યા ભવારસઃ ।
સમસ્તજનતાયાસસમુદ્રાભિન્નતાભિદઃઽ ॥
શ્લિષ્ટમેવેતિ ।
અષ્ટદિક્કમપિ નિર્ગમપ્રવેક્ષયોઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 12:
ઉપમાનોપમેયયોઃ સાધર્મ્યે ભેદાભેદતુલ્યત્વે ઉપમા
અર્થાલઙ્કારપ્રકરણમિદમ્ ।
ઉપમાનોપમેયયોરિત્યપ્રતીતોપમાનોપમેયનિષેધાર્થમ્ ।
સાધ્ર્મ્યે ત્રયઃ પ્રકારાઃ ।
ભેદપ્રાધાન્યં વ્યતિરેકાદિવત્ ।
અભેદપ્રાધાન્યં રૂપકાદિવત્ ।
દ્વયોસ્તુલ્યત્વં યથાસ્યામ્ ।
યદાહુઃ-ઽયત્ર કિઞ્ચિત્સામાન્યં કશ્ચિઞ્ચ વિશેષઃ સ વિષયઃ સદૃશતાયાઃઽ ઇતિ ।
ઉપમૈવનેકપ્રકારવૈચિત્ર્યેણાનેકાલઙ્કારબૂજભૂતેતિ પ્રથમં નિર્દિષ્ટા ।
અસ્યાશ્ચ પૂર્ણાલુત્પાત્વભેદાઞ્ચિરન્તનૈર્બહુવિધન્વમુક્તમ્ ।
તત્રાપિ સાધારણધર્મ્સ્ય ક્વચિદનુરાગામિતયૈકરૂપ્યેણ નિર્દેશઃ, ક્વચિદ્વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન પૃથઙ્નિર્દેશઃ ।
પૃથઙ્નિર્દેશે ચ સંબન્ધિભેદમાત્રં પ્રતિવસ્તૂપમાવત્, બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો વા દૃષ્ટાન્તવત્ ।
ક્રમેણોદાહરણમ્ -
ઽપ્રઙામહત્યા શિખયેવ દીપસ્ત્રિમાર્ગેવ ત્રિવિદસ્ય માર્ગઃ ।
સંસ્કારવત્યેવ ગિરા મનીષી તયા સ પૂતશ્ચ વિભૂષિતશ્ચઽ ॥
ઽયાન્ત્યા મુહુર્વલિતકન્ધરમાનનં તદાવૃત્તવૃન્તશતપત્રનિભં વહન્ત્યા ।
દિગ્ધો ઽમૃતેન ચ વિષેણ ચ પક્ષ્મલાક્ષ્યા ગાઢં નિખાત ઇવ મે હૃદયે કટાક્ષઃઽ ॥
અત્ર વલુતત્વાવૃત્તત્વે સંબન્ધિભેદાદ્ભિન્ને ।
ધર્મ્યભિપ્રાયેણ તુ બિમ્બપ્રતિબિમ્બત્વમેવ ।
ઽપાણ્ડ્યો ઽયમંસાર્પિતલમ્બહારઃ કૢત્પાઙ્ગરાગો હરિચિન્દનેન ।
આભાતિ બાલાતપરક્તસાનુઃ સનિર્ઝરોદ્ગર ઇવાદ્રિરાજઃઽ ॥
અત્ર હારાઙ્કરાગયોર્નિર્ઝરબાલાતપૌ પ્રતિબિમ્બત્વેન નિર્દિષ્ટૌ ।

રુઅસ્સ્ચ્_12:
ઉપમાનેત્યાદિ ।
અર્થેતિ ।
શબ્દાલઙ્કારનિર્ણયાનન્તરમવસરપ્રાત્પમિત્યર્થઃ ।
નનૂપમાનોપમેયયોરેવ સાધર્મ્યં સંભવતિ ન કાર્યકારણાદિકયોરિતિ કિં તદુપાદાનેનેત્યાશઙ્ક્યાહ-ઉપમાનેત્યાદિ ।
તત્રોપમાનસ્યાપ્રતીતત્વં લિઙ્ગભેદાદિના પ્રાચ્યૈરુક્તમ્ ।
યથા-
ઽકટુ કણન્તો મલદાયકાઃ ખલાસ્તુદન્ત્યલં બન્ધનશૃઙ્ખલા ઇવ ।
મનસ્તુ સાધુધ્વનિભિઃ પદે પદે હરન્તિ સન્તો મણિનૂપુરા ઇવઽ ॥
અત્ર કણનાદેર્ધર્મસ્યોપમાને ઽન્યતાં કરોતીતિ લિઙ્ગભેદો દુષ્ટઃ ।
યદ્યપિ સાધારણધર્મસ્યોભયસંબન્ધસંભવે ઽપિ સિદ્ધત્વાદુપમાને તત્સંબન્ધસ્ય સ્વયમેવાવગમાત્ તસ્ય ન શાબ્દતા યુક્તેત્યુપમાનપારતન્ત્ર્યેણ લિઙ્ગાદિવિપરિણામો ન કાર્યં ઇતિ ન લિઙ્ગભેદાદેર્દુષ્યત્વમ્,તથાપ્યુપમાનવાક્યસ્ય સાકાઙ્ક્ષત્વાત્પ્રતીતિવિશ્રાન્તેઃ શાબ્દસ્તત્સંબન્ધ ઉપયુક્ત એવ ।
નહિ પ્રભામહત્યાદાવુપમાનવાક્યે પૂતત્વાદિસંબન્ધં વિના સમન્વયવિશ્રાન્તિઃ સ્યાત્ ।
કેવલં સમાનધર્મસ્યોપમેયે વિધીયમાનત્વમુપમાને ચાનૂદ્યમાનત્વમિતીયાનેવ વિશેષઃ ।
તદુભયત્રાપિ તત્સંબન્ધસ્યાવશ્યોપયોગાદુપપદ્યત એવ સમાનધર્મસ્યાનુગામિત્વમ્ ।
તલ્લિઙ્ગભેદાદેરપિ દુષ્ટત્વં યુક્તમ્ ।
ઉપમેયસ્યાપ્રતીતત્વમવર્ણનીયસ્યાપિ વર્ણનીયત્વમ્ ।
યથા-
ઽગૌરઃ સુપીવરાભોગો રણ્ડાયા મુણ્ડિતો ભગઃ ।
મેરોરર્કહયોલ્લીઢ-શષ્પ-હેમ-તટાયતેઽ ॥
અત્ર તન્વઙ્ગ્યા રૂપવર્ણને ભગવર્ણનમનૌચિત્યાવહમિત્યુપમેયસ્યાપ્રતીતત્વમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12અ:
ભેદાભેદતુલ્યત્વં વ્યાખ્યાતું સાધર્મ્યસ્ય વિષયવિભાગેણ વ્યવસ્થિતિં દર્શયતિ-સાધર્મ્ય ઇત્યાદિના ।
એતૈનેવ ચ ત્રિભિઃ પ્રકારૈઃ સાધર્મ્યાશ્રયઃ સમગ્ર એવાલઙ્કારવર્ગઃ સંગૃહીતઃ ।
તેન વ્યતિરેકવદિત્યનેન સહોક્ત્યાદયઃ સંગૃહીતાઃ રૂપકવદિત્યનેન પરિણામોત્પ્રેક્ષાદયઃ ।
કિન્તુ રૂપકોત્પ્રેક્ષયોરભેદપ્રાધાન્યસદ્ભાવે ઽપ્યારોપાધ્યવસાયકૃત એવ વિશેષઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-ઽઆરોપાદભેદે ઽધ્વવસાયઃ પ્રકૃષ્યતેઽ ઇતિ ।
અતશ્ચાધ્યવસાયગર્ભેષ્વલઙ્કારેષુ શુદ્ધાભેદરૂપશ્ચતુર્થઃ પ્રકારો ન કશ્ચિદાશઙ્કનીયઃ ।
તત્રાપ્યભેદાપ્રાધાન્યસ્યૈવ ભાવાત્ ।
અનયાપ્યુપમેયોપમાદયઃ સંગૃહીતાઃ સામાન્યમિત્યભેદહેતુકમ્ ।
વિશેષ ઇતિ ભેદહેતુકઃ ।
એવં ચ ભેદાભેદતુલ્યત્વવિષયે યઃ સાદૃશ્યપ્રત્યયો જાયતે તસ્યોપમાવિષયત્વમુક્તમ્ ।
નનુ ચ સત્સ્વપ્યનેકેષ્વર્થાલઙ્કારેષુ પ્રથમમિયમેવ કિં નિર્દિષ્ટેત્યાશઙ્ક્યાહ-ઉપમૈવેત્યાદિ ।
અનેકે ઽલઙ્કારાઃ સાધર્મ્યાશ્રયાઃ તત્રૈવાસ્ય બીજત્વાત્ ।
ઉક્તમિતિ ।
ઽસાધર્મ્યમુપમા ભેદે પૂર્ણા લુત્પા ચ સાગ્રિમા ।
શ્રૌત્યાર્થીં ચ ભવેદ્ વાક્યે સમાસે તદ્વિતે તથાઽ ॥
ઇત્યાદિના ॥
અતશ્ચ કિમસ્માકં તદાવિષ્કારણેનેતિ ભાવઃ ।
એવં ચ તેષાં ગણને તથા ન વૈચિત્ર્યં કિઞ્ચિદિતિ સૂચિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12બ્:

તત્રાપીતિ ।
ચિરન્તનોક્તે પૂર્ણત્વાદિભેદનિર્દેશે સત્યપીત્યર્થઃ ।
સાધારણધર્મસ્યેતિ ।
ધર્મઃ પરાશ્રિતઃ, તસ્ય ચ તદતદ્ગામિત્વાત્ સાધારણત્વમ્ ।
તદેવ ચોપમાદ્યત્થાને નિમિત્તમ્ ।
સ ચ ચતુષ્ટયી શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિઃઽ ઇતિ મહાભાષ્યપ્રક્રિયયા જાતિગુણક્રિયાદ્રવ્યાત્મકેષુ ધર્મિષ્વેવંરૂપ એવ ભવતિ ।
ન ચૈતદ્વિરુધ્યતે ।
ધર્મિધર્મભાવસ્ય ન વાસ્તવત્વમ્ ।
જાત્યાદ્યાત્મનો ધર્મિણો ઽપિ કદાચિદન્યાશ્રિતત્વે ધર્મત્વાત્ ।
એવં ચ તદતિરિક્તં ધર્મમાત્રમપિ સાધારણં ન કિઞ્ચિદ્વાચ્યમ્ ।
ચતુષ્ટય્યા એવ શબ્દાનાં પ્રવૃત્તેરુક્તતત્વાત્ ।
ઽસદયં બુભુજે મહાભુજઃ સહસોદ્વેગમિયં વ્રજેદિતિ ।
અચિરોપનતાં સ મેદિનીં નવપાણિગ્રહણાં વધૂમિવઽ ॥
ઇત્યાદાવુપમાનાદૌ ક્રિયારૂપત્વાદેર્યોજયિતું શક્યત્વાત્ તસ્ય એવ ચ સમગ્રવિષયાવગાહનસહિષ્ણુત્વાત્ ।
નનુ જાતેઃ સાધારણધર્મત્વે તજ્જાતીયત્વાત્ તત્ત્વં ન સ્યાત્, ન સદૃશત્વમિતિ કથમુપમાઙ્ગત્વમસ્યાઃ સ્યાદિતિ ચેત્, ન ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવાશ્રયેણ તથાત્વાભાવાત્ ।
તત્ર હ્યસકૃન્નિર્દેશાદ્ દ્વયોર્હારાદિકયોર્જાત્યોઃ શ્વૈત્યાદ્યભેદનિમિત્તાવલમ્બનેનૈકત્વમાશ્રિત્ય સાદૃશ્યનિમિત્તં સાધારણ્યં સ્યાત્ ।
એતચ્ચ સવિસ્તરમુપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યામઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12ચ્:
તત્ર ધર્મિણો જાત્યાદિરૂપતા યથા-
ઽઘનોદ્યાનચ્છાયામિવ મરુપથાદ્, દાવદહનાત્ તુષારાભ્ભોવાપીમેવ વિષવિપાકાદિવ સુધામ્ ।
પ્રવૃદ્ધાદુન્માદાત્ પ્રકૃતિમિવ નિસ્તાર્યવિરહા- લ્લભેય ત્વદ્ભક્તિ નિરૂપમરસાં શઙ્કર કદાઽ ॥
અત્ર ચ્છાયાવાપીસુધાપ્રકૃતીનામુપમાનાનાં જાતિગુણદ્રવ્યક્રિયાત્વમ્ ।
છાયાયસ્તુ જાતિરૂપત્વાદ્ ગુણત્વં નાશઙ્કનીયમ્ ।
ઉપમેયસ્ય પુનરેતત્સ્વયમેવાભ્યૂહ્યમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12દ્:
ધર્માણાં તુ યથા-
ઽવૈદેહિ પશ્યા મલયાદ્ વિભક્તં મત્સેતુના ફેનિલમમ્બુરાશિમ્ ।
છાયાપથેનેવ શરત્પ્રસન્નમાકાશમાવિષ્કૃતચારુતારમ્ઽ ॥
અત્ર વિભક્તમિત્યસ્ય ક્રિયાત્વં રામસેતુચ્છાયાપથયોર્દ્રવ્યત્વં ફેનતારકાણાં જાતિત્વં પ્રસાદસ્ય ચ ગુણત્વં દ્રવ્યાત્મકાકાશામ્બુરાશિગત્તત્વેનોપનિબદ્ધમ્ ।
એવં પ્રકૃતામેવ મહાભાષ્યપ્રક્રિયામપહાય નિનિમિત્તમેવ પ્રક્રિયાન્તરમાશ્રિત્ય યદન્યૈરુક્તં તદયુક્તમેવેત્યલં બહુના ।
એવંવિધસ્ય ચાસ્ય ભાવાભાવરૂપતયા દ્વૈવિધ્યમ્ ।
એતચ્ચ ન તથાવૈચિત્ર્યાવહમિતિ ગ્રન્થકૃતા નોક્તમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12એ:
ઐકરૂપ્યેણોતિ ।
સકૃત્ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-ઽતત્ર સામાન્યધર્મસ્યેવાદ્યુપાદાને સકૃન્તિર્દેશ ઉપમાઽ ઇતિ ।
પૃથઙ્નિર્દેશ ઇતિ ।
અસકૃદિત્યર્થઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-

ઽવસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાસકૃન્નિર્દેશે ઽપિ સૈવઽ ઇતિ ।
સાધારણધર્મસ્યેત્યત્રાપિ સંબન્ધનીયમ્ ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવે ઽપિ દ્વૈવિધ્યમિત્યાહ-પૃથઙ્નિર્દેશે ઇત્યાદિ ।
સમ્બન્ધિભેદમાત્રમિતિ ।
ન પુનઃ સ્વરૂપભેદઃ કશ્ચિદિત્યર્થઃ ।
યદ્વક્ષ્યતિ-અસકૃન્નિર્દેશે શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવ એ વાઽ ઇતિ ।
એતચ્ચ ભેદત્રયં પ્રાયઃ સર્વેષામેવ સાદૃશ્યાશ્રયાણામલઙ્કારાણાં જીવિતભૂતત્વેન સંભવતીત્યગ્રત એવ તત્ર તત્રોદાહરિષ્યામઃ ।
ક્રમેણેતિ યથોદ્દેશમ્ ।
સમ્બન્ધિભેદાદિતિ ।
સંબન્ધિનોઃ કન્ધરાવૃન્તયોર્ભેદાત્ ।
ન તુ હારનિર્ઝરાદિવત્સ્વરૂપતો ભેદઃ ।
વસ્તુત એકત્વાદ્વલિતત્વાવૃત્તત્વયોરભેદઃ ।
નનુ યદિ વલિતત્વાવૃત્તત્વાખ્યો ધર્મ આનનશતપત્ત્રયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપતયોપાત્તસ્તદ્ધર્મી કન્ધરાવૃન્તરૂપઃ પુનઃ કિંરૂપતયેત્યાશઙ્ક્યાહ-ધર્મ્યભિપ્રાયેણેત્યાદિ ।
એવકારઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વવ્યવચ્છેદકઃ ।
કન્ધરાવૃન્તયોશ્ચ યથોક્તે ધર્મિત્વે ઽપ્યાનનશતપત્ર્તાપેક્ષયા ધર્મત્વમેવ યુક્તમ્ ।
આશ્રયાશ્રયિભાવેન ધર્મિધર્મભાવસ્ય ભાવાત્ ।
અત એવાસ્યાવાસ્તવત્વં પૂર્વમુક્તમ્ ।
અતશ્ચાનનશતપત્ર્તાપેક્ષયા ઇતિ ન વ્યાખ્યેયમ્ ।
તયોરુપમાનોપમેયભાવવાચોયુક્તેરેવ યુક્તત્વાત્ ।
એવં ચ સતિ કન્ધરાવૃન્તયોઃ સ્વરૂપમનભિમતં સ્યાત્ ।
અનેનૈવ ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવસ્ય સ્વરૂપે દર્શિતે ઽપ્યસંકીર્ણપ્રકટનાશયેન પુનઃ ઽપાણ્ડ્યો ઽયમ્ઽ ઇત્યાદ્યુદાહૃતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12f:
હારાઙ્ગરાગયોરિતિ ।
સ્વરૂપયોરિતિ શેષઃ ।
ન ચાત્ર બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવસ્ય વિષયાન્તરં પ્રદર્શ્ય વાક્યાર્થઙ્ગતામુપમાશઙ્ક્ય ગુણસામ્યનામા ચતુર્થઃ પ્રકારો વાચ્યઃ ।
યાવતા હિ સાધારણધર્મનિબન્ધનમુપમાસ્વરૂપમ્, સ ચાત્ર ધર્મો નિર્દિષ્ટાનિર્દિષ્ટત્વેન દ્વિવિધઃ ।
નિર્દેશપક્ષે ચાસ્ય ત્રૈવિધ્યમુક્તમ્ ।
અનિર્દેશપક્ષે ચાસ્ય ન વૈચિત્ર્યં કિઞ્ચિદિતિ ન તદાશ્રયં ભેદજાતમુક્તમ્ ।
અતશ્ચાત્ર નિર્દિષ્ટઃ સાધારણધર્મો વ્યવસ્થિત ઇતિ કા નામ ચતુર્થપ્રકારકલ્પના ।
વાક્યાર્થોપમાગન્ધો ઽપ્યત્ર નાસ્તિ ।
સ હ્યનેકેષાં ધર્મિણાં પરસ્પરાવચ્છિન્નાનાં તાદૃશેરેવ ધર્મિભિઃ સામ્યે ભવતિ ।
યથા-
ઽજનયિચ્યાઃ કુલાલ્યાશ્ચ રક્ષિત્ર્યા વિદિતો ઽભયમ્ ।
રત્નસૂતેર્ભુજઙ્ગ્યાશ્ચ પ્રચ્છન્ન ઇવ શેવધિઃઽ ॥
અત્ર જનયિત્ર્યાદીનાં રત્નસૂત્યાદીન્યુપમાનાન્યુપાત્તાનિ ।
એતેષાં ધર્મિત્વં ચ સ્ફુટમેવ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ પુનર્ધર્મિવિશેષપ્રતિપાદનોન્મુખાનાં ધર્માણાં ભવતિ ।
પરસ્પરાવચ્છિન્નત્વં યથાત્રેવ ।
અત્ર હિ હારાઙ્ગરાગયોઃ પાણ્ડ્યસ્ય વિશિષ્ટતાપાદનાયૈવોપાદાનમ્ ।
ઇન્દુમતીં પ્રતિ તસ્ય વિશિષ્ટાલમ્બનવિભાવત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।

અતશ્ચ તયોઃ પરસ્પરોન્મુખત્વાત્સ્વાત્મન્યેવાવિશ્રાન્તિરિતિ કા કથોપમેયતાયાઃ ।
એવં પાણ્ડ્યસ્યાદ્ગિરાજેન હારનિર્ઝરાદિધર્મનિમિત્તૈવોપમા, તાવન્માત્રેણૈવ સાદૃશ્યપર્યવસાનાત્ ।
તચ્ચ હારાદેઃ સાધારણધર્મસ્ય બિમ્બપ્રતિબિમ્બત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તન્યાયસ્યૈતત્સૂદાહરણમેવ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12ગ્:
નનુ હારનિર્ઝરયોસ્તદતદ્ગામિત્વાભાવાત્કથં સાધારણધર્મતેતિ ચેત્,ઉચ્યતે- અસ્યાસ્તાવદ્ધર્મસ્ય સાધારણ્યં જીવિતમ્ ।
તચ્ચ ધર્મસ્યૈકત્વે ભવતિ ।
ન ચ વસ્તુતો ઽત્ર ધર્મસ્યૈકત્વમ્ ।
નહિ ય એવ મુખગતો લાવણ્યાદિર્ધર્મઃ સ એવ ચન્દ્રાદૌ, તસ્યાન્વયાસંભવાત્ ।
અપિ તુ તજ્જાતીયો ઽત્રાન્યો ઽસ્તિ ધર્મઃ ।
એવં ધર્મયોર્ભેદાત્સાધારણત્વાભાવાદુપમાયાઃ સ્વરૂપનિષ્પત્તિરેવ ન સ્યાત્ ।
અથ ધર્મયોરપિ સાદૃશ્યમભ્યુપગમ્યતે તત્તત્રાપિ સાદૃશ્યનિમિત્તમન્યદન્વેષ્યમ્ ।
તત્રાપ્યન્યદિત્યનવસ્થા સ્યાત્ ।
તતશ્ચ ધર્મયોર્વસ્તુતો ભેદે ઽપિ પ્રતીતાવેકતાવસાયાદ્ભેદે ઽપ્યભેદ ઇત્યેતન્નિમિત્તમેકત્વમાશ્રયણીયમ્ ।
અન્યથા હ્યપમાયા ઉત્થાનમેવ ન સ્યાત્ ।
એવમિહાપિ હારનિર્ઝરાદીનાં વસ્તુપ્રતિવસ્તુતયોપાત્તાનાં વસ્તુતો ભેદે ઽપ્યભેદવિવક્ષેત્યેકત્વં ગ્રાહ્યમ્ ।
અન્યથા હ્યેષાં પાણ્ડ્યાદ્રિરાજયોરૌપભ્યસમુત્થાને નિમિત્તત્વમેવ ન સ્યાત્ ।
ન ચૈષામૌપમ્યં યુક્તમિતિ સમનન્તરમેવોક્તમ્ ।
અત એવાત્ર બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવવ્યપદેશઃ ।
લોકો હિ દર્પણાદૌ બિમ્બાત્પ્રતિબિમ્બસ્ય ભેદે ઽપિ મદીયમેવાત્ર વદનં સંક્રાન્તમિત્યભેદેનાભિમન્યતે ।
અન્યથા હિ પ્રતિબિમ્બગદર્શને કૃશો ઽહ સ્થૂલો ઽહમિત્યાદ્યભિમાનો નોદિયાત્ ભૂષણવિન્યાસાદૌ ચ નાયિકા નાદ્રિયેરન્ ।
પ્રચ્યૈરપિ-
ઽસ મુનિર્લાચ્છિતો મૌવ્જ્યા કૃષ્ણાજિનપટં વહન્ ।
વ્યરાજન્નીલજીમૂતભાગશ્લિષ્ટ ઇવાંશુમાન્ઽ ॥
ઇતિ ॥
તથા -
ઽસ પીતવાસાઃ પ્રગૃહીતશાર્ઙ્ગો મનોઘજ્ઞભીમં વપુરાપ કૃષ્ણઃ ।
શતહ્લદેન્દ્રાયુધવાન્નિશાયાં સંસૃજ્યમાનઃ શશિનેવ મેઘઃઽ ॥
ઇત્યત્ર મૌઞ્જીતડિતોઃ શઙ્ખશશિનોશ્ચ વસ્તુતો ભેદે ઽપ્યભેદવિવક્ષામેવાશ્રિત્યસાધારણધર્મસ્ય હીનત્વમાધિક્યં ચોક્તમ્ ।
અત એવ ચાત્ર પૂર્વં ગ્રન્થકૃતા વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવવદ્ વસ્તુદ્વયસ્ય પ્રાચ્યોક્તમેવ વ્યવહારં દર્શયિતું પ્રતિવસ્તૂપમાવદ્ દૃષ્ટાન્તવચ્ચેતિ તદુક્તમેવદૃષ્ટાન્તદ્વયં દત્તમ્ ।
એવં ચાત્રાભેદવિવક્ષૈવ જીવિતમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12હ્:
એષા ચ લક્ષ્યે સુપ્રચુરૈવ ।
યથા -
ઽવિદ્યુત્વન્તં લલિતવનિતાઃ સેન્દ્રચાપં સચિત્રાઃ સંગીતાય પ્રહતમુરજાઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરઘોષમ્ ।
અન્તસ્તોયં મણિમયભુવસ્તુઙ્ગમભ્રંલિહાગ્રાઃ પ્રાસાદાસ્ત્વાં તુલયિતુમલં યત્ર તૈસ્તૈર્વિશેષૈઃઽ ॥
અત્ર વિદ્યુદ્વનિતાદીનાં મેઘપ્રાસાદવિષિષ્ટતાધાયકતયા ધર્મત્વેનૈવોપાદાનમ્ ।
અત એવ તૈસ્તૈર્વિશેષૈરિત્યુક્તમ્ ।
તેષાં સકૃન્નિર્દેશાભાવાન્નાનુગામિતા ।
એકાર્થત્વાભાવાન્ન શુધ્દસામાન્યરૂપત્વમિતિ પારિશેષ્યાદ્વિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવ એવ ।
એતેષાં ચાભેદેનૈવ પ્રતીતેઃ સાધારણત્વમ્ ।

એવં હારાદેરપિ જ્ઞેયમ્ ।
અભેદપ્રતીતિશ્ચાત્ર સાદૃશ્યનિમિત્તા ।
ન ચૈતાવતૈવૈપામુપમાનોપમેયત્વં વાચ્યમ્ ।
તથાત્વાવિવક્ષણાત્ ।
સાદૃશ્યસ્ય ચ સિતત્વાદિગુણયોગિત્વં નામ નિમિત્તમ્ ।
એવમભેદપ્રતીતિમુખેનાત્ર હારાદેઃ સમાનધર્મત્વમ્ ।
ક્વચિન્નિમિત્તાન્તરેણાપ્યભેદપ્રતીતિર્ભવતિ ।
યથા-
ઽદ્વેપ્યો ઽપિ સંમતઃ શિષ્ટસ્તસ્યાર્તસ્ય યથૈષધમ્ ।
ત્યાજ્યો દુષ્ટઃ પ્રિયો ઽપ્યાસીદ્ દષ્ટો ઽદ્દગુષ્ટ ઇવાહિનાઽ ॥
અત્રોત્રરાર્ધે દષ્ટદુષ્ટયોર્દેષકારિત્વાદિના એકકાર્યકારિત્વમભેદકારણમિત્યલં બહુના ।
રુઅસ્સ્ચ્_12ઇ:
ઇયં ચ દ્વયોપરિ પ્રકૃતયોરપ્રકૃતયોશ્ચૌપમ્યે સમુચ્ચિતા ભવતિ ।
ક્રમેણ યથા-
ઽસ્વરેણ તસ્યામમૃતસ્ત્રુતેવ પ્રજલ્પિતાયામભિજાતવાચિ ।
અપ્યન્યપુષ્ટા પ્રતિકૂલશબ્દા શ્રોતુર્વિતન્ત્રીરિવ તાડ્યમાનાઽ ॥
અત્ર ભગવત્યપેક્ષયાન્યપુષ્ટાવિતન્ત્ર્યોરપ્રકૃતયોઃ પ્રતિકૂલશબ્દત્વે સમુચ્ચિતત્વમ્ ।
ઇયમેકદેશવિવર્તિન્યપિ ।
યથા -
ઽકમલદલૈરધરૈરિવ દશનૈરિવ કેસરૈર્વિરાજન્તે ।
અલિવલયૈરલકૈરિવ કમલૈર્વદનૈરિવ નલિન્યઃઽ ॥
અત્ર નલિનીનાં નાયિકા ઉપમાનત્વેન નોપાત્તા ઇત્યેકદેશવિવર્તિત્વમ્ ।
ઇયં ચ સાદૃશ્યદાઢર્યાર્થં કવિપ્રતિભાકલ્પિતે સાધર્મ્યે કલ્પિતા ભવતિ ।
તચ્ચ ક્વચિદુપમેયગતત્વેન ક્વચિદુપમાનેનાપિ કલ્પિતમિતિ દ્વિધાત્વમસ્યાઃ ।
યદુક્તમ્-
ઽઉપમેયસ્ય વૈશિષ્ટ્યમુપમાનસ્ય વા ક્વચિત્ઽ ઇતિ ।
વૈધર્મ્યેણાપિ સાધર્મ્યમિતિ તૃતીયઃ પ્રકારઃ પુનરસ્યા ન વાચ્યઃ ।
અસ્યોપમાયામેવ સંભવાદ્દાઢર્યપ્રતિપાદનપ્રતીતેશ્ચ ।
રુઅસ્સ્ચ્_12જ્:
ક્રમેણ યથા-
ઽતં ણમહ ણાહિણલિનં હરિણો ગઅણઙ્કણાહિરામસ્સ ।
છપ્પઅછમ્પિઅગત્તો મલો વ્વ ચન્દમ્મિ જત્થ વિહીઽ ॥
(ઽતન્નમત નાભિનલિનં હરોર્ગગનાઙ્ગનાભિરામસ્ય ।
ષટ્પદાચ્છાદિતગાત્રો મલ ઇવ ચન્દ્રે યત્ર વિધિઃઽ) ॥
અત્રોપમેયસ્ય ષટ્પદાચ્છાદિતત્વં કલ્પિતમ્ ।
"આવર્જિતા કિઞ્ચિદિવ સ્તનાભ્યાં વાસો વસાનાતરુણાર્કકાગમ્ ।
સંજાતપુષ્પસ્તબકાભિનમ્રા સંચારિણી પલ્લવિની લતેવ ॥
" અત્રોપમાનગતત્વેન સંચારિણીત્વં કલ્પિતમ્ ।
ન ચાસ્યાઃ પૃથગ્લક્ષણં વાચ્યમ્,દ્વયોરૌપમ્યપ્રતીતેઃ ।
સામાન્યલક્ષણસ્યાત્રાપ્યનુગમાત્ ।

અથાત્ર કલ્પનાસ્તીતિ ચેત્, ન ।
એવં હિ પ્રતિભેદં લક્ષણકરણપ્રસઙ્ગઃ ।
સમુચ્ચિતત્વાદેર્વિશેષાન્તરસ્યાપિ ભાવાત્ ।
અથોપમાનગુણવિશિષ્ટોપમેયાવગમફલત્વેનોપમાયાઃ પ્રતિભટભૂતવસ્ત્વન્તરાભાવપ્રયોજનત્વેન ચાસ્યાઃ પૃથગલઙ્કારત્વમિતિ ચેત્, ન ।
અત્રોપમેયસ્યોપમાનોપમાનગુણવિશિષ્ટતયૈવ પ્રતીતેઃ ફલભેદાભાવાત્ ।
તથા હિઽઆવર્જિતાઽ ઇત્યાદૌ ભગવત્યા લતાયાઃ સાદૃશ્યસ્ય સંચારિણીત્વેનાભાવો મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિતિ તયોઃ સાધર્મ્યંમેવ દ્રુડયિતું કવિના લતાયાઃ સંચારિણીત્વં કલ્પિતમ્ ।
નન્વત્ર ભગવત્યા અન્યદુપમાનં નાસ્તીતિ પ્રતીયતે ।
અનન્વયાદિવદુપમાનાન્તરનિષેધસ્ય વાક્યાર્થત્વાત્ ।
મૈવમ્ ।
એવમુપમેયસ્યાપિ વૈશિષ્ટ્યકલ્પને ઉપમેયાન્તરનિષેધફલત્વં વાચ્યમ્ ।
સમાનન્યાયત્વાત્ ।
તદ્યથા દૃઢરોપે રૂપકે વિષયવિષયિણોરભેદમેવ દ્રઢયિતું કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય હાનિરાધિક્યં વા કલ્પ્યતે, તથેહાપિ સામાન્યદાર્ઢ્યયૈવ કલ્પિતત્વં જ્ઞેયમ્ ।
અત્રાપ્યભેદાલઙ્કારાખ્યાલઙ્કારાન્તરત્વં ન વાચ્યમ્ ।
રૂપકેણૈવાસ્યા વિચ્છ્રિત્તેઃ સંગૃહીતત્વાત્ ।
વિષયવિષયિણોરભેદો હિ રૂપકસતત્ત્વમ્ ।
સ એવ ચાત્ર દાર્ઢ્યેન પ્રતીયત ઇતિ કો નામાસ્ય રૂપકાત્પૃથગ્ભાવઃ ।
અભેદમાત્રપ્રતીતૌ રૂપકમ્, નિયતધર્મહાનાવન્યતઃ સર્વતો ઽપ્યભેદપ્રતીતાવભેદ ઇતિ પ્રતીતિભેદો ઽપ્યસ્તીતિ ચેત્, ન ।
એવં હ્યસ્તિ તાવદભેદપ્રતીતિરત્રાનુગતા ।
યસ્તુ વશેષઃ સ પૃથગ્ભેદત્વે વ્યવસ્થાપકો ઽસ્તુ ન પૃથગલઙ્કારત્વે ।
નહિશાબલેયતામાત્રેણ ગોત્વમશ્ચત્વવ્યપદેશ્યં ભવતિ ।
એવં ચ-
ઽગૃહીતવિગ્રહઃ કામો વસન્તઃ સાર્વકાલિકઃ ।
જહાર હૃદયં કામી નિત્યપૂર્ણઃ સુધાકરઃઽ ॥
ઇત્યાદૌ ગૃહીતવિગ્રહત્ત્વાદેર્નિયતસ્ય ધર્મસ્યાધિક્યે ઽપ્યલઙ્કારાન્તરપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇયં ચ માલાત્વાદિનાનન્તભેદેતિ તદ્ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 13:
એકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વે ઽનન્વયઃ
વાચ્યાભિપ્રાયેણ પૂર્વંરૂપાનુગમઃ ।
એકસ્ય તુ વિરુદ્ધધર્મસંસર્ગો દ્વિતીયસવ્રહ્યચારિનિવૃત્ત્યર્થઃ ।
અત એવાનન્વય ઇતિ યોગો ઽપ્યત્ર સંભ્રવતિ ।
યથા-
ઽયુદ્ધે ઽર્જુનો ઽર્જુન ઇવ પ્રથિતપ્રતાપો ભીમો ઽપિ ભીમ ઇવ વૈરિષુ ભીમકર્મા ।
ન્યગ્રોધવર્તિનમયાધિપતિં કુરુણામુત્પ્રાસનાર્થમિવ જગ્મતુરાદરેણઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_13:
એકસ્યૈવેત્યાદિ ।
નનુ સાદૃશ્યાશ્રયાણામલઙ્કારાણાં લક્ષયુતું પ્રસ્તુતત્વાત્સાદૃશ્યસ્યોભયનિષ્ઠત્વેનૈવ સંભવાદેકસ્ય ચ તદભાવાત્કથમિહાતદાશ્રયસ્યાપ્યસ્ય વચનમિત્યાશઙ્ક્યાહ-વાચ્યાભિપ્રાયેણેત્યાદિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_13અ:
પૂર્વરૂપેતિ ।
સાદૃશ્યાશ્રયત્વસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વેવ હ્યત્ર શાબ્દી સાદૃશ્યપ્રતીતિઃ ।

મુખં ચન્દ્ર ઇવેત્યાદિવદેવાત્રોપમાનોપમેયત્વસ્ય વાચ્યતયોપનિબન્ધનાત્ ।
અત એવાહ-વાચ્યાભિપ્રાયેણેતિ ।
ન પુનર્વસ્ત્વભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ ।
વસ્તુતો હ્યેકસ્યૈવ સાધ્યસિદ્ધધર્મરૂપત્વાસંભવાદુપમાનોપમેયત્વે ઽપિ વિરોધઃ સ્યાત્ ।
ઇત્થં શાબ્દમેવ સાદૃશ્યાનુગમમાશ્રિત્યેહાસ્ય લક્ષણમ્ ।
નનુ યદ્યેવમેકસ્યોપમાનોપમેયત્વં વિરુધ્યતે તત્કિં વસ્તુવિરુદ્ધેન નિષ્ફલેન ચૈતેનેત્યાશઙ્ક્યાહ-એકસ્યેત્યાદિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_13બ્:
એવં ચાસ્ય દ્વિતીયસબ્રહ્મચારિનિવૃત્તિરેવાલઙ્કારત્વપ્રતિષ્ઠાપકં પ્રમાણમ્ ।
અન્યથા પુનર્નાસ્યાલઙ્કારત્વમ્ ।
યથા-
ઽતસ્યાજ્ઞયૈવ પરિપાલયતઃ પ્રજા મે કર્ણોપકણ્ઠપલિતઙ્કરિણી જરેયમ્ ।
યદ્ગર્ભરૂપમિવ મામનુશાસ્ત સો ઽયમદ્યાપિ તન્મયિ ગુરોર્ગુરૂપક્ષપાતઃઽ ॥
અત્ર યથૈવ ગર્ભરૂપં માં ગુરુરન્વશાત્તથૈવાદ્યાપ્યનુશાસ્તીતિ સત્યપ્યેકસ્યોપમાનોપમેયત્વે દ્વિતીયસબ્રહ્મચારિ નિવૃત્તિપ્રતિપત્ત્યભાવાન્નાયમલઙ્કારઃ ।
એકસ્યૈવાસ્થાભેદેન ચ સિદ્ધસાધ્યધર્મસંભવાન્નોપમાનોપમેયત્વરૂપવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગઃ ।
અત એવેતિ ।
વિરુદ્ધધર્મંસંયોગાત્ ।
એકસ્યૈવ સિદ્ધસાધ્યરૂપેણોપમાનોપમેયત્વેનાવિદ્યભાનો ઽન્વયઃ સંબન્ધો યત્ર સ તથોક્તઃ ।
અર્જુનાદન્યો યુદ્ધે પ્રથિતપ્રતાપો નાસ્તીતિ દ્વિતાયસબ્રહ્મચારિનિવૃત્તિરત્ર જીવિતભૂતા પ્રતીયત એવ ।
અત એવ કાર્તવીર્યહિંસ્ત્રમત્ત્વયોરુપમાનરૂપયોરપ્રતીતેઃ શુદ્ધમેવૈતદુદાહરણમ્ ।
ઽઇત્તિઅમેતુમ્મિ જએ સુન્દરમહિલાસહસ્સભરિઅમ્મિ ।
અણુહરૈ ણવરં તિસ્સા,વામાદ્ધં દાહિણદ્ધસ્સઽ ॥
(ઽએતાવન્માત્રે જગતિ સુન્દરમહિલાસહસ્ત્રભરિતે ઽપિ ।
અનુહરતિ કેવલં તસ્યા વામાર્ધં દક્ષિણાર્ધસ્યઽ) ॥
ઇત્યાદૌ ચાનન્વયોદાહરણત્વં ન વાચ્યમ્ ।
અત્રાન્યાધનાન્યાર્ધસ્યોપમીયમાનત્વેનોપમાયા અભિધીયમાનત્વાત્ ।
અસ્ય હ્યુપમાનાન્તરનિષેધપર્યવસાય્યભિધીયમાનમેકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વં સ્વરૂપમ્ ।
ન ચ તદત્ર શબ્દેનાભિધીયતે ઽપિ તુ વ્યજ્યત ઇતિ પ્રતીયમાનતૈવ યુક્તેતિ ન વાચ્યત્વમસ્યેતિવાચ્યમ્ ।
એવં હ્યલઙ્કાદધ્વનેર્વિષયાપહારઃ સ્યાત્ ।
એવમ્-
ઽગન્ધેન સિન્ધુરધુરન્ધર વક્ત્કમૈત્ત્રીમૈરાવણપ્રભૃતયો ઽપિ ન શિક્ષિતાસ્તે ।
તત્ત્વં કચત્ર્તિનયનાચલરત્નભિત્તિસ્વીયપ્રતિચ્છ્રવિષુ યૂથપતિત્વમેષઽ ॥
ઇત્યત્રાપ્યનન્વયો ન વાચ્યઃ ।
સ્વીયપ્રતિબિમ્બૈરેવ સાદૃશ્યપ્રતીતેસ્તદ્ગન્ધસ્યાપ્યભાવાત્ ।
યદિ નામ ચૈતત્પ્રતીયેત તદપ્યસ્ય પ્રતીયમાનત્વં સ્યાન્ન વાચ્યત્વમ્ ।
યથોક્તન્યાયાત્ ।
એવં ચ તદેકદેશેનાવસિતભેદેન વેત્યપાસ્ય ઉપમાનતયા કલ્પિતેન તેનૈવ સાદૃશ્યમનન્વય ઇત્યેવ ત્વયા સૂત્રણીયમ્ ।
ઽગ્રસમાનમિવૌજાંસિ સદસ્યૈર્ગૌરવેરિતમ્ ।
નામ યસ્યાભિનન્દન્તિ દ્વિષો ઽપિ સ પુમાન્પુમાન્ઽ ॥
ઇત્યત્ર પુંસઃ પુંસ્ત્વારોપાદનન્વયરૂપકમિતિ યદન્યૈરુક્તં તદયુક્તમ્ ।
એકસ્યૈવ વિધ્યનુવાદભાવેનાવસ્થાનાદારોપાભાવાત્ ।

સ્તર્ત્ સૂત્ર 14:
દ્વયોઃ પર્યાયેણ તસ્મિન્નુપમેયોપમા
તચ્છબ્દેનોપમાનોપમેયત્વપ્રત્યવમર્શઃ ।
પર્યાયો યૌગપદ્યાભાવઃ ।
અત એવાત્ર વાક્યભેદઃ ।
ઇયં ચ ધર્મસ્ય સાધારણ્યે વસ્તુપ્રતિવસ્તુનિર્દેશે ચ દ્વિધા ।
આદ્યે યથા-
ઽખમિવ જલં જલમિવ ખં હંસશ્ચન્દ્ર ઇવ હંસ ઇવ ચન્દ્રઃ ।
કુમુદાકારાસ્તારાસ્તારાકારાણિ કુમુદાનિઽ ॥
દ્વિતીયે યથા-
ઽસચ્છાયાભ્ભોજવદનાઃ સચ્છાયવદનામ્બુજા ।
વાપ્યો ઽઙ્ગના ઇવાભાન્તિ યત્ર વાપ્ય ઇવાઙ્ગનાઃઽ ॥
રુઅસ્સ્ચ્_14:
દ્વયોરિત્યાદિ ।
દ્વયીરિત્યુપમાનોપમેયયોઃ, ન પુનર્દ્ધિસંખ્યાકયોઃ ।
તેન, ઽકાન્તાનનસ્ય કમલસ્ય સુધાકરસ્ય પૂર્વં પરસ્પરમભૂદુપમાનભાવઃ ।
સદ્યો જરાતુહિનરાહુપરાહતાનામન્યઃ પરસ્પરમસાવરસઃ પ્રસૂતઃઽ ॥
ઇત્યત્ર ત્રયાણામપ્યુપમાનોપમેયત્વં સ્થિતમસ્યા એવાઙ્ગમ્ ।
તચ્છબ્દેનેતિ તસ્મિન્નિત્યનેન ।
યૌગપદ્યાભાવ ઇતિ ક્રમરૂપત્વાત્ ।
અત ઇતિ યૌગપદ્યાભાવાત્ ।
સ ચ વાક્યભેદઃ શાબ્દ આર્થશ્ચ ।
તત્ર શાબ્દો યથા -
ઽરજોભિઃ સ્યન્દનોદ્ધૂતૈર્ગજૈશ્ચ ઘનસંનિભૈઃ ।
ભુવસ્તલમિવ વ્યોમ કુર્વન્વ્યોમેવ ભૂતલમ્ઽ ॥
અત્ર ભુવસ્તલં વ્યોમેવ કુવંન્નિતિ વાક્યપરિનિષ્પત્તેઃ સ્ફુટ એવ શાબ્દો વાક્યભેદઃ ।
ઓઆર્થો યથા -
ઽભવત્પાદાશ્રયાદેવ ગઙ્ગા ભક્તિશ્ચ શાશ્વતી ।
ઇતરેતરસાદૃશ્યસુભગામેતિ વાન્દ્યતામ્ઽ ॥
અત્ર સ્ફુટે ઽપિ શાબ્દે એકવાક્યત્વે ગઙ્ગાભક્તિવદ્ભક્તિશ્ચ ગઙ્ગાવદ્ વન્દ્યેત્યસ્ત્યેવાર્થો વાક્યભેદઃ ।
અસ્યાશ્ચો પમાનાન્તરતિરસ્કાર એવ ફલમ્ ।
અત એવોપમેયેનોપમા ઇત્યસ્યા અન્વર્થાભિધાનમ્ ।
યત્ર પુનરુપમાનાન્તરતિરસ્કારો ન પ્રતીયતે તત્ર નાયમલઙ્કારઃ ।
યથા-
ઽસવિતા વિધવતિ વિધુરપિ સવિતરતિ તથા દિનન્તિ યામિન્યઃ ।
યામિનયન્તિ દિનાનિ ચ સુખદુઃખવશીકૃતે મનસિઽ ॥
ન હ્યત્ર વિધુસવિત્રાદીનામુપમાનાન્તરતિરસ્કરણં વિવક્ષિતં કિં તુ સુખદુઃખવશીકૃતમનસામેવં વિપરીતં ભવતીતિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_14અ:
સાધારણ્ય ઇતિ ।
એતચ્ચ ધર્મસ્ય નિર્દેશાનિર્દેશરૂપપક્ષદ્વયયાગૂરકત્વેનોક્તમ્ ।

તત્ર નિર્દેશપક્ષેસાધારણ્યમસ્તિ તથાપ્યત્ર સકૃન્તિર્દેશેનૈવાનુગતત્વાત્તદુપલમ્ભઃ સ્ફુટ ઇત્યત્ર ભાવઃ ।
અનિર્દેશપક્ષે તુ વાસ્તવમેવ સાધારણ્યમ્ ।
યદનુસારં ખમિવ જલમિત્યાદ્યદાહૃતમ્ ।
ધર્મસ્યાનુગામિત્વે તુ યથા-
ઽકમલેવ મતિર્મતિરિવ કમલા તનુરિવ વિભા વિભેવ તનુઃ ।
ધરણીવ ધૃતિર્ધૃતિરિવ ધરણી સતતં વિભાતિ બત યસ્યઽ ॥
અત્ર વિભાતીતિ સકૃન્નિર્દિષ્ટમ્ ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુનિર્દેશશ્ચ પૂર્વવદિહાપિ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વબિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવાભ્યાં દ્વિધા ।
તત્ર બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો ગ્રન્થકૃતૈવોદાહૃતઃ ।
તત્ર હ્યભ્ભોજવદનયોર્બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વં યથા-
ઽતદ્વલ્ગુના યુગપદુન્મિષિતેન તાવત્સદ્યઃ પરસ્પરતુલાપધિરોહતાં દ્વે ।
પ્રસ્પન્દમાનપરુષેતરતારમન્તશ્ચક્ષુસ્તવ પ્રલચિતભ્રમરં ચ પદ્મમ્ઽ ॥
(અત્ર) પ્રત્પન્દમાનપ્રચલિતત્વેન શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।
તારકભ્રમરયોસ્તુ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
ઉન્મેષાભિપ્રાયેણ ચાનુગામિતેતિ ભેદત્રયસ્યાપ્યેતદુદાહરણમ્ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 15:
સદૃશાનુભવાદ્ વસ્ત્વન્તરસ્મૃતિઃ સ્મરણમ્
વસ્ત્વન્તરં સદૃશમેવ ।
અવિનાભાવાભાવાન્નાનુમાનમ્ ।
યથા-
ઽઅતિશયિતસુરાસુરપ્રાભાવં શિશુમવલોક્ય તથૈવ તુલ્યરૂપમ્ ।
કુશિકસુતમખદ્વિષાં પ્રમાથે ધૃતધનુષં રઘુનન્દનં સ્મરામિઽ ॥
સાદૃશ્યં વિના તુ સ્મૃતિર્નાયમલઙ્કારઃ ।
યછા-
ઽઅત્રાનુગોદં મૃગયાનિવૃત્તસ્તરઙ્ગવાતેન વિનીતખેદઃ ।
રહસ્ત્વદુત્સઙ્ગનિષણ્ણામૂર્ધા સ્મરામિ વાનીરગૃહેષુ સુત્પઃઽ ॥
અત્ર ચ કર્તૃવિશેષણાનાં સ્મર્તવ્યદશાભાવિત્વે સ્મતૃદશાભાવિત્વમસમીચીનમ્ ।
રુઅસ્સ્ચ્_
15 ॥ :
સદૃશેતિ ।
વસ્ત્વન્તરમિતિ સ્મર્યમાણમ્ ।
સદૃશમેવેતિ ।
સાદૃશ્યસ્યોભયનિષ્ઠત્વાત્ ।
અતશ્ચ સ્મર્યમાણેનાનુભૂયમાનસ્ય,અનુભૂયમાનેન વા સ્મર્યમાણસ્ય સાદૃશ્યપરિકલ્પનમયમલઙ્કારઃ ।
યદુક્તમ્ -
ઽયથા દૃશ્યેન જનિતા સામ્યધીઃ સ્મર્યમાણગા ।
સ્મર્યમાણકૃતાપ્યસ્તિ તથેયં દૃશ્યગામિનીઽ ॥
ઇતિ ॥
તત્રાદ્યઃ પ્રકારો ગ્રન્થકૃદુદાહરણે ।

તત્ર હિ શિશોરેવ રઘુનન્દનેન સાદૃશ્યં વિવક્ષિતમ્ ।
દ્વિતાયસ્તુ યથા -
ઽતસ્યાસ્તીરે રચિતશિખરઃ પેશલૈરિન્દ્રનીલૈઃ ક્રીડાશૈલઃ કનકકદલીવેષ્ટનપ્રેક્ષણીયઃ ।
મઙ્ગેહિન્યાઃ પ્રિય ઇતિ સખે ચેતસા કાતરેણ પ્રેક્ષ્યોપાન્તસ્ફુરિતતડિતં ત્વાં તમેવ સ્મરામિઽ ॥
અત્રાનુભૂયમાનેન મેઘેન સ્મર્યમાણસ્ય ક્રીડાશૈલસ્ય સાદૃશ્યપરિકલ્પનમ્ ।
એવં ચાત્ર સાદૃશ્યસ્યોભયસંબન્ધે ઽપ્યનુભૂયમાનેનૈવ પુનઃ સ્મર્યમાણપ્રતીતિર્ભવતીત્યવસેયમ્ ।
નનુ યદ્યેવં તત્પરસ્માત્પરપ્રતિપત્તેઃ કિં નેદમનુમાનમિત્યાશઙ્ક્યાહ-અવિનાભાવિત્યાદિ ।
અવિનીભાવસ્તાદાત્મ્યાન્નિત્યસાહચર્યાહુઃ ।
અનુભૂયમાનસ્મર્યમાણયોશ્ચ તદભાવઃ ।
શિશુરઘુનન્દનયોઃ સાદૃશ્યપરિકલ્પને ચાતિશચિતસુરાત્પુરભાવત્વાદિધર્મો ઽનુગામિતયા નિર્દિષ્ટઃ ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેનાપિ ધર્મસ્યાયં ભવતિ ।
તત્ર શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વેન યથા-
ઽસાન્દ્રાં મુદં યચ્છતુ નન્દકો વઃ સોલ્લાસલક્ષ્મીપ્રતિબિમ્બગર્ભઃ ।
ઽકુર્વન્નાજસ્ત્રં યમુનાપ્રવાહસલીલરાધાસ્મરણં મુરારેઃઽ ॥
અત્ર સોલ્લાસસલીલત્વયોરેકત્વમ્ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેનાપિ યથા -
ઽપૂર્ણેન્દુના મઘલવાઙ્કિતેન દ્યાં મુદ્રિતાં સુન્દરિ વીક્ષમાણઃ ।
વિવાહહોમાનલધૂમલેખામિલત્કપોલાં ભવતીં સ્મરામિઽ ॥
અત્ર મેઘલવધૂમલેખાદીનાં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
એતદેવ સાદૃશ્યનિમિત્તત્વં દ્રઢયિતું પ્રત્યુદાહરતિ-સાદૃશ્યમિત્યાદિના ।
સદૃશાનુભવાભાવાત્તત્સ્મૃતેર્ન સાદૃશ્યહેતુકત્વમ્ ।
સ્મર્તવ્યદશાભાવિત્વ ઇતિ ।
સ્મર્તવ્યદશાભાવિત્વં વાચ્યં સદનાદૃશ્યેત્યર્થઃ ।
અત એવ વાચ્યસ્યાવચનમ્ ।
સ્મર્તૃદશાભાવિત્વમિત્યત્યવાચ્યસ્ય વચનમ્ ।
યદ્યપિ સ્મર્તૃદશાયામતીતત્વાત્ કર્તૃવિશેષણાનાં મૃગયાનિવૃત્તિત્વાદીનામપ્યતીતકાલાવચ્છિન્નાનાં તદ્ભાવિત્વં તથાપિ વર્તમાનકાલાવચ્છિન્નસ્ય સ્મર્તુર્વિશેષણભાવેનોપનિબન્ધાત્તેષાં તદવચ્છિન્નતૈવ પ્રતીયત ઇતિ યથોક્તમેવ દૂષણદ્વયં યુક્તમિતિ સહૃદયા એવ પ્રમાણમ્ ।
રુઅસ્સ્_15।1:
પ્રેયોલઙ્કારસ્ય તુ સાદૃશ્યવ્યતિરિક્તનિમિત્તોત્થાપિતા સ્મૃતિર્વિષયઃ ।
યથા
ઽઅહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ઽ ઇતિ ।
તત્રાપિ વિભાવાદ્યાગૂરિતત્વેન સ્વશબ્દમાત્રપ્રતિપાદ્યાત્વે યથા-
ઽઅત્રાનુગાદમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
ઽયૈર્દૃષ્ટો ઽસિ તદા લલાટપતિતપ્રાસપ્રહારો યુધિ સ્ફીતાસૃક્સ્ત્રુતિપાટલીકૃતપુરોભાગઃ પરાન્ પાતયન્ ।
તેષાં દુઃસહકામદેહદહનપ્રોદ્ભતનેત્રાનલ- જ્વાલાલીભરભાસ્વરે સ્મરિપાવસ્તં ગતં કૌતુકમ્ઽ ॥
ઇત્યાદૌ સદૃશવસ્ત્વન્તરાનુભવે ઽશક્યવસ્ત્વન્તરકરણાત્મા વિશેષાલઙ્કારઃ, કારણસ્ય ક્રિયાસામાન્યાત્મનો દર્શિને ઽપિ સંભવાત્ ।
મતાન્તરે કાવ્યલિઙ્ગમેતત્ ।
તદેતે સાદૃશ્યાશ્રયેણ ભેદાભેદતુલ્યત્વેનાલઙ્કારા નિર્ણીતાઃ" ।
રુઅસ્સ્ચ્_15।1:
પ્રત્યુદાહરણાન્તરમપિ દર્શયતિ-પ્રેયોલઙ્કારસ્યેત્યાદિના ।
તુશબ્દશ્ચાર્થે ।

સાદૃશ્યવ્યતિરિક્તં સંસ્કારાદિનિમિત્તમ્ ।
તત્રાપીતિ ।
એવં સ્થિતે ઽપિ સતીત્યર્થઃ ।
વિભાવાદ્યાગૂરિતત્વે પ્રેયોલઙ્કારસ્ય સાદૃશ્યવ્યતિરિક્તનિમિત્તતોત્થાપિતા સ્મૃતિર્વિષય ઇતિ સંબન્ધઃ ।
તત્ર વિભાવાદ્યાગૂરિતત્વે સ્મૃતિર્યથા-ઽઅહો કોપે ઽપિ કાન્તં મુખમ્ઽ ઇતિ ।
સ્વશબ્દમાત્રપ્રતિપાદ્યત્વે યથોદાહૃતમ્ ઽઅત્રાનુગોદમ્ઽ- ઇત્યાદૌ ।
અત્ર ચ યથા પ્રેયોલઙ્કારો ભાવધ્વનેશ્ચાસ્ય યથા ભિન્નવિષયત્વં તથાગ્ર એવ વક્ષ્યામઃ ।
એવં ચ પ્રત્યુદાહરણદ્વયસ્યાપિ પ્રયોજનં ભિન્નવિષયત્વાત્ ।
ક્વચિચ્ચ સાદૃશ્યનિમિત્તાપિ સ્મૃતિરવાક્યાર્થત્વાન્નાસ્મિન્પર્યવસ્યતીત્યાહ-ઽયૈર્દૃષ્ટો ઽસિ-ઽ ઇત્યાદિ ।
વસ્ત્વત્ર જયાપીડદર્શનમ્ ।
વસ્ત્વન્તરં તુ ભગવલ્લક્ષણમ્ ।
અત્ર ત્વદ્દર્શનમભિલષતાં જનાનાં ન ત્વદ્દર્શનાવાત્પિરેવાભૂદ્યાવત્તેષામસંભાવ્યં ભગવદ્ર્શનમપિ જાતમિત્યશક્યવસ્ત્વન્તરકરણમ્ ।
વિશેષાલઙ્કારસ્ય હ્યશક્યવસ્ત્વન્તરકરણં રૂપમ્, ઇહ પુનરશક્યવસ્ત્વન્તરદર્શનં સ્થિતમિતિ કથમત્ર વિશેષાલઙ્કાર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ-કરણસ્યેત્યાદિ ।
એતચ્ચ ગમ્યગમકભાવમાશ્રિત્યાન્યૈઃ કાવ્યલિઙ્ગત્વેનાભ્યુપગતમિતિ દર્શયિતુમાહ-મતાન્તર ઇત્યાદિ ।
એતદિતિ સ્મરણમ્ ।
મતાન્તર ઇત્યૌદ્ભટે ।
યદુક્તમ્-
ઽશ્રુતમેકં યદન્યત્ર સ્મૃતેરનુભવસ્ય વા ।
હેતુતાં પ્રતિપદ્યેત કાવ્યલિઙ્ગં તદુચ્યતેઽ ॥
ઇતિ ॥
ઇહ પુનર્ગમ્યગમકભાવાદનુભૂયમાનસ્મર્યમાણવ્યવહારો ઽપિ વિશિષ્યત ઇતિ પૃથગલઙ્કારતયૈતદુક્તમ્ ।
એતદુસંહરન્નન્યદવતારયતિ-તદેત ઇત્યાદિ ।
એત ઇત્યુપમાદ્યાશ્ચત્વારો ઽલઙ્કારાઃ ।
સ્તર્ત્ સૂત્ર 16:
અભેદપ્રાધાન્યે આરોપે આરોપવિષયાનપહ્નવે રૂપકમ્
અભેદસ્ય પ્રાધાન્યાદ્ભેદસ્ય વસ્તુતઃ સદ્ભાવઃ ।
અન્યત્રાન્યાવાપ આરોપઃ ।
તસ્ય વિષયવિષય્યવષ્ટબ્ધત્વાદ્વિષયસ્યાપહ્નવે ઽપહ્નુતિઃ ।
અન્યથા તુ વિષયિણા વિષયસ્ય રૂપવતઃ કરણાદ્રૂપકમ્ ।
સાધર્મ્યે ત્વનુગતમેવ ।
યદાહુઃ-
ઽઉપમૈવ તુરોભૂતભેદા રૂપકમિષ્યતેઽ ઇતિ આરોપાદભેદે ઽધ્યવસાયઃ પ્રકૃષ્યતે ઇતિ પશ્ચાત્તન્મૂલાલઙ્કારવિભાગઃ ।
રુઅસ્સ્ચ્_16:
સંપ્રતીતિ ।
ભેદાભેદતુલ્યત્વાશ્રયાલઙ્કારાનન્તરમભેદપ્રધાનં લક્ષયિતુમુચિતત્વાદવસરપ્રાત્પાવિત્યર્થઃ ।
તત્ર તાવત્પ્રથમં રૂપકં લક્ષ્યતિ-અભેદપ્રાધાન્ય ઇત્યાદિ ।
વસ્તુત ઇતિ ।
ન તુ પ્રતીતિતઃ ।
સદ્ભાવ ઇતિ ।
પ્રધાનાપ્રાધાનયોઃ સંબન્ધિશબ્દત્વાત્ ।

અન્યત્રાન્યાવાપ આરોપ ઇતિ ।
અન્યત્રેતિ પ્રકૃતે મુખાદૌ ।
અન્યસ્યેત્યપ્રકૃતસ્ય ચન્દ્રાદેઃ ।
સ ચ સામાનાધિકરણ્યેન વૈયાધિકરણ્યેન ચ નિર્દેશે ભવતિ ।
ન તુ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશ એવ સઃ ।
એવં હિ-ઽયાતાઃ કણાદતાં કેચિત્ઽ ઇત્યાદાવારોપસદ્ભાવે ઽપિ ન સામાનાધિકરણ્યમસ્તીત્યવ્યાત્પિઃ સ્યાત્ ।
આર્યં સામાનાધિકરણ્યમસ્તીતિ નાવ્યાત્પિરિત ચેત્, ન ।
ભિન્નયોઃ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશો[અ. ર. સૂ.26]હ્યારોપલક્ષણમ્ ।
ન ચ તદત્ર નિર્દિષ્ટમ્ ।
વૈયધિકરણ્યેન નિર્દેશાત્તસ્યાર્તાવસેયત્વાત્ ।
અર્થાવસાયો નિર્દેશશ્ચ નૈકં રૂપમ્ ।
વિપ્રતિષેધાત્ ।
નીલરોપઃ પ્રસજ્યત ઇત્યતિવ્યાત્પિઃ સ્યાત્ ।
ન ચારોપે ભિન્નયોઃ સામાનાધિકરણ્યેન નિર્દેશ ઉચ્યત ઇત્યસંભવો ઽપિ ।
ઇતિ ન નિરવદ્યમેતદાપરોપલક્ષમ્ ।
યદ્યેવં તત્કિં શબ્દે શબ્દાન્તરમર્થે વાર્થાન્તરમારોપ્યત ઇતિ ચેદ્ બ્રુમઃ ।
તત્ર ન શબ્દે શબ્દાન્તરારોપઃ ।
મુખશબ્દાદેશ્ચન્દ્રશબ્દાદિરૂપત્વેનાપ્રતીતેરન્યોન્યવિવિક્તસ્વાન્તરૂપોલમ્ભાદિતિ ભવદ્ભિરેવોક્તત્વાત્ ।
કિં ત્વર્થેર્ઽથાન્તરારોપઃ ।
સ ચ પ્રયોજનપરતયા તથા નિર્દેશ્યતે ન ભ્રાન્ત્યા ।
અત એવ હ્યુક્તિકાયામિવ રજતારોપો ન મુખે ચન્દ્રારોપઃ ।
તસ્ય સ્વરસત એવોત્થાનેન ભ્રમરૂપત્વાત્ ।
અત એવ તત્રારોપવિષયસ્યારોપ્યમાણેનાચ્છ્રાદિતત્વેન પ્રતીતિઃ ।
ઇહ પુનર્જાનાન એવ કશ્ચિચન્દ્રવિવિક્તંમુખં તત્ર પ્રયોજનપરતયા ચન્દ્રાર્થમારોપયતિ ।
અત એવોક્તમારોપવિષયાનપહ્નવ ઇતિ ।
ભવદ્ભિરપ્યનેનૈવાશયેન ઽપ્રતિપાદનભ્રામો ઽયં ન ભ્રાન્તા પ્રતિપત્તિરિત્યાદ્યુક્તમ્ ।
તસ્યેત્યારોપસ્ય વિષયઃ પ્રકૃતઃ વિષયી ચાપ્રકૃતઃ ।
તાભ્યામવષ્ટબ્ધત્વં યુક્તત્વમ્ ।
યદુક્તમ્-ઽસારોપાન્યા તુ યત્રોક્તૌ વિષયી વિષયસ્તથાઽ ઇતિ ।
રુઅસ્સ્ચ્_16અ:
અન્યથેતિ ।
અનપહ્નવે ।
એવમનેનાપહ્નુતિરૂપકયોર્ભેદો ઽપ્યુક્તઃ ।
આહુરિતિ દણ્ડ્યાદયઃ ।
અતશ્ચ સાધર્મ્યસદ્ભાવાત્તદનુયાયુભેદત્રયાનુપ્રાણિતત્વમપ્યસ્ય જ્ઞેયમ્ ।
યથા-
ઽકન્દર્પદ્વિપકર્ણકમ્બુમસિતૈર્દાનામ્બુભિર્લાઞ્છિતં સંલગ્નાઞ્જનપુઞ્જકાલિકલં ગણ્ડોપધાનં રતેઃ ।
વ્યોમાનોકહપુષ્પગુચ્છમલિભિઃ સંછાદ્યમાનોદરં પશ્યૈતચ્છ્રશિનઃ સુધાસહચરં બિમ્બં કલઙ્કાઙ્કિતમ્ઽ ॥
અત્ર કલઙ્કસ્ય દાનામ્બ્વાદિભિઃ પ્રતિબિમ્બનમ્ ।
લાચ્છ્રિતત્વાઙ્કિતત્વયોઃ શુદ્ધસામાન્યરૂપત્વમ્ ।