Alaṃkārasarvasva 1-34 with Jayaratha's commentary Vimarśinī (with commentary) · Part 120

// śrīḥ //
alaṅkārasarvasvam
namaskṛtya parāṃ vācaṃ devīṃ trividhavigrahām /
gurvalaṅkārasūtrāṇāṃ vṛttyā tātparyamucyate
RuAssC_0/1:
śrījayarathakṛtālaṅkāravimarśinī
maṅgalakāmanayā granthakṛnnijeṣṭadevatāpraṇāmapuraḥsaramabhidheyaṃ tātparvaṃ caikenaiva vākyena parāmṛśati-namaskṛtyeti /
parāṃ vāṅmayādhidevatāṃ parākhyāṃ śabdabrahmaṇo 'pṛthagbhūtāṃ śaktiṃ parāṃ vācaṃ devīṃ trividhavigrahāṃ bahirullilāsayiṣayā paśyantīmadhyamāvaikharīrūpeṇa prakāratrayeṇādhiṣṭitaśarīrāṃ namaskṛtya nirvighnacikīrṣitagranthasamātpaye tāṃ prati kāyavāṅmanobhiḥ prahvībhūya nijālaṅkārasūtrāṇāṃ vṛttyā tātparyamucyata iti maṅgalānvayayojanā /
tathā cātroktalakṣaṇārtavistaraḥ-
'yūyaṃ vimarśarūpaiva paramārthacamatkṛtiḥ /
saiva sāraṃ padārthānāṃ parā vāgabhidhīyate //
nādākhyā sarvabhūteṣu jīvarūpeṇa saṃsthitā /
anādinidhanā saiva sūkṣmā vāganapāyinī //
anādinidhanaṃ brahma śabdatattvaṃ yadakṣaram /
vivartater'thabhāvena prakriyā jagato yataḥ //
vaikharī śabdaniṣpattirmadhyamā smṛtigocarā /
dyotikārthasya paśyantī sūkṣmā brahmaiva kevalam' //
ityādiśāstroktikrameṇa sarvatra sadoditāyāḥ sūkṣmāyāḥ parāyāḥ śabdabrahmaṇaḥ śakterbahirunmiṣantyāḥ prathamo vivartaḥ paśyantī nāma /
tathā coktam-
'avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā /
svarūpajyotirevāntaḥsūkṣmā vāganapāyinī' //
iti /
asyārthaḥ-avibhāgā sthānakāraṇaprayantaprakāreṇa varṇānāṃ vibhāgahīnā ata eva saṃhṛtakramā tathaivāntaḥsvarūpajyotiḥ svayaṃprakāśā svasyātmano rūpaṃ jyotiśca sarvatra hi sarvavidhāyinī śaktireveti vāntaḥsūkṣmabījādaṅkuramiva bahirunmiṣantī kiñciducchūnā parāyā madhyamāyāścāvasthāṃ taṭasthā paśyatīti paśyantītyucyate /
tataḥ paraṃ tu-
'antaḥsaṃkalparūpā yā kramarūpānupātinī /
prāṇavṛttimatikramya madhyamā vāk pravartate' //
etatkathayāmīti vimarśarūpā antaḥsaṃkalparūpā prāṇavṛttimatikramya śrotragrāhyavarṇā bhivyaktirahitā kramarūpānupātinī bhānanasikavarṇoccāraṇakrameṇa dvitīyo vivarto madhyamārūpojāte /
madhyamā kila dvayorvāgvivartayoḥ paśyantīvaikharīsaṃjñayormadhye vartanānmadhyametyucyate /
tadanantaraṃ ca-
'sthāneṣu vivṛtte vāyau kṛtavarṇaparigrahā /
vaikharī vāk prayoktṛṇāṃ prāṇavṛttinibandhanā' //
iti lakṣaṇātsthānakaraṇaprayatnakramavyajyamānaḥ śrotragrāhyadundubhivīṇādinādaparicayo gadgadāvyaktagakārādivilāsasamuñcayapadavākyātmakastṛtīyo vivarto vaikharītyucyate /
viśiṣṭaṃ khamākāśaṃ mukharūpaṃ rāti gṛhṇātīti vikharaḥ prāṇavāyusaṃcāraviśiṣṭo varṇoccārastenābhivyaktā vaikharīti /
vikhare śarīre bhavā vaikharīti vā kicit /
siddho maṅgalārthaḥ /
tathā cātra pūrvārdha eva punarāvṛttyābhidheyapadārthānvayayojanā-yathā parāṃ vācamuttamakāvyarūpatayā kāvyātmadhvanisaṃjñām abhidhātātparyalakṣaṇottīrṇāmutkṛṣṭām /
devīm 'divu krīṭāvijigīṣādyutistutivyavahāramodamadakāntisvapnagatiṣu' iti yathāyathaṃ dhāvtarthānāmanusmaraṇāt śaktimatāṃ kavīnāṃ śrotṛṇāṃ ca svabhāvātsvecchayā samucchalantīṃ krīḍantīm /
tathā devīṃ dyotamānāṃ dyotanadhvananayoḥ śabdaṃ tatsaṃkīrtitaṃ cārthamupasarjanīkṛtya varnāmānām /
tathā devīṃ dyotamānāṃ dyotanaghvananayoḥ paryāyatvād dhvanisaṃjñām /
tathā devīṃ stutyāṃ sarvaiḥ kāvyātmatvādabhivandyām /

tathā devīṃ vyavaharantī sarvatra pracarititāṃ na tu kvāpi skhalitām /
tathā devīṃ dyotamānāṃ śrutimātreṇaiva paramānandadāyinīm /
tathā devīṃ mādyantīṃ kaveḥ sahṛdayasya ca yathāyathaṃ karaṇāvabodhaghābhyāṃ kamapyahaṅkāraṃ janayantīm /
tathā devīṃ kamanīyāṃ sarvairabhilaṣaṇīyām /
tpividhavigrahāṃ trividhastriprakāro vigraho vyatirekeṇa grāho vyatirekamūlaḥ pramākaraṇaprakāro yasyāstām /
tathā hi 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādivākyeṣu ghoṣasya yacchaityapāvanatvādikaṃ pratīyate tatra nābhidhā /
gaṅgādiśabdānāṃ śaityādyarthasyāvācakatvāt /
na tātparyātmā /
tātparyaśaktyā hyādhārādheyabhaghāvāvagamārthaṃ parasparamanvayamātra eva kṣīṇatvāt /
na lakṣaṇā /
mukhyārthabādhādihetutritayābhāvāt /
tasmādabhidhātātparyalakṣaṇāvyatiriktacaturthakakṣyānikṣitpo vyañjanavyāpira ityādi so 'yamevāgre vimṛṣyati /
atha cavyaṅgayasya śabdārthobhayamūlatvena prasiddhastrividho viśeṣaṇānāṃ vigrāho viśeṣaṇānāṃ bhedānāṃ graho yasyā iti vā /
etādṛśīṃ tāṃ namaskṛtya maṅgalācaraṇarūpatvena manāguddiśya na tu sūtravṛttibhyāṃ tātparyakathanādilakṣaṇaparīkṣāvistāreṇa nirṇīya nijālaṅkārasūtrāṇāṃ vṛttyā tātparyamucyata iti /
asyābhiprāyaḥ-tathā ca dhvanermanāguddeśamātrameva karoti 'iha hi tāvadbhāmaha-'ityādinā /
tadevattāvadāstām /
nijeti /
parakīyāṇāṃ sūtrāṇāṃ sūtraṇāṃ tātparyakathanānavabodho 'pi syāditi bhāvaḥ /
tathā na kaiścidapi parairīddaṃśi sūtrāṇi kṛtānītyapi dhvanitam /
tātparyamiti /
saṃkṣitpārthaprakāśanamityarthaḥ /
anyathā hi kathanāpi granthena pāraṃ na yāyāt /
nanu -
'ādivākye prayoktavyamabhidheyaprayojane /
pratipādayituṃ śrotṛpravāhotsāhasiddhaye' //
iti nītyā śrotṛpravṛttyartha sarvatraivādivākye 'bhidheyaprayojanādyabhidhīyatte /
tacceha noktamiti kathamatra śrotṝṇāṃ pravṛttiḥ syāt /
maivam /
alaṅkārā hyatrābhidheyāḥ /
teṣāmatra sākṣādevābhidhānāt /
tadabhidhāyakaṃ cedamalaṅkārasarvasvākhyaṃ prakaraṇamityabhidhānābhidheyayorniyamagarbhīkāreṇārthākṣitpo vācyavācakabhāvalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ /
nahyevaṃvidhametabhidhāyakaṃ prakaraṇāntaramasti /
tasyānviṣyamāṇasyāpyupalambhayogyasyānupalambhāt /
ata evātrānyālaṅkāragranthavailakṣaṇyoddhoṣaṇāya 'tātparyamucyate'ityādyuktam /
abhidheyāścātrālaṅkārāḥ kāvyālaṅkārā na laukikā ityeteṣāṃ kāvyopaskṛtidvāreṇa pāramparyeṇa-
'kāvyaṃ yaśaser'thakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye /
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsaṃmitatayopadeśayuje' //
ityādyuktanītyā tadavinābhāvasvabhāvatvādarthākṣitpasarvapuruṣārthasiddhirūpā caturvargāvātpiḥ prayojanam /
tayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ /
iti sthitamevādivākyasya śrotṛśravaṇaśraddhāvirbhāvanibandhanatvam /

RuAssC_0/2:
nanu yadīhālaṅkārā abhidheyāstarhi tadalaṅkaryo 'pya-bhidheyaḥ /
'alaṅkārā alaṅkāryāpekṣāḥ' iti nītyā sa evaiṣāṃ ko nāma yadupaskārakatvenaitatsvarūpamabhidhīyata ityāśaṅkya tadavataraṇikāmeva vaktumupakramate-
ihetyādinā /
START Bhūmikā
iha hi tāvad bhāmahodbhaṭaprabhṛtayaścirantanālaṅkārakārāḥ pratīyamānamarthe vācyopaskārakatayālaṅkārapakṣanikṣitpaṃ manyante /
tathāhi-paryāyoktāprastutapraśaṃsāsamāsoktyākṣepavyājastutyupameyopamānanvayādau vastumātraṃ gamyamānaṃ vācyopaskārakatvena 'svasiddhaye parākṣepaḥparārthe svasamarpaṇam' iti yathāyogaṃ dvividhayā bhaṅgyā pratipāditaṃ taiḥ /
rudraṭenāpi bhāvālaṅkāro dvidhoktaḥ /
rūpakadīpakāpahnutitulyayogitādāvupamādyalaṅkāro vācyopaskārakatvenoktaḥ /
utprekṣā tu svayameva pratīyamānā kathitā /
rasavatpreyaḥprabhṛtau tu rasabhāvādirvācyaśobhāhetutvenoktaḥ /
taditthaṃ trividhamapi pratīyamānamalaṅkāratayā khyāpitameva / [RuAss_Bhū.1]
RuAssC_[Bhū.1]:
prabhṛtinā daṇḍyādayaḥ /
tāvacchabdo vipratipattyabhāvadyotakaḥ /
cirantanetyādi /
dhvanikāramatamebhirna dṛṣṭamiti bhāvaḥ /
pratīyamānamiti /
vācyavyatiriktatvena svasaṃvedanasiddhamapīkatyarthaḥ /
arthamiti /
viśrāntisthānatayā paramopādeyatālakṣaṇam /
vācyopaskārakatayetiṣa /
vācyopaskārakatvaṃ hyalaṅkārāṇāmātmabhūtam /
alaṅkārapakṣanikṣitpamiti /
samagrālakārāntarbhūtaṃ na punastadvyatiriktamityarthaḥ /
manyanta iti /
tathātvena manyante na punastathā saṃbhavatītyarthaḥ /
nahyabhimananamātreṇaiva bhāvānāmanyathābhāvo bhavatīti bhāvaḥ /
etadeva darśayati-tathāhītyādinā /
tairvastumātraṃ gabhyamānaṃ vācyopaskārakatvena pratipāditamiti saṃbandhaḥ /
vastumātraṃ na punaralaṅkārā rasaśca /
svasiddhaya iti /
'kuntāḥ praviśanti' ityādau kuntairātmanaḥ praveśasiddhyarthaṃ svasaṃyoginaḥ puruṣā ākṣipyante /
tairvinā teṣāṃ praveśāsidhdeḥ /
'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādau tu gaṅgāśabdaḥ paratrataṭe ghoṣādhikaraṇatāsiddhaye svātmānamarpayati /
svayaṃ tasya ghoṣādhikaraṇatvāsaṃbhavāt /
yathāyogamiti /
kvaciddhi vācyor'thaḥ svasiddhaye paraṃ pratīyamānamarthamākṣipati /
kvacicca svayamanupapadyamānaḥ sanpratīyamāna evārthe svaṃ samarpayati /
tena yatra yādṛtkatra tādṛgeva yojyamityarthaḥ /

RuAssC_[Bhū.1a]
tatra paryāyoktaṃ yathā-
'adhākṣīnno laṅkāmayamayamudanvantamataradviśalyāṃ saumitrerayamupanināyauṣadhivanāt /
iti smāraṃ smāraṃ tvadarivalabhīcitralikhitaṃ hanūmantaṃ dantairdaśati kupito rākṣasagaṇaḥ //
'atra rākṣasagaṇavṛttānto vācyaḥ san svasiddhaye paraṃ kāraṇarūpamaripalāyanādyākṣipati /
tatpalāyanādyantareṇa rākṣasavṛttāntasyāsaṃgateḥ /
aprastutapraśaṃsā yathā-
'prāṇā yena samarpitāstava valādyena tvamutthāpitaḥ skandhe yasya ciraṃ sthito 'si vidadhe yaste saparyāmapi /
tasyāsya smitamātrakeṇa janayanprāṇāpahārakriyāṃ bhrātaḥ pratyupakāriṇāṃ dhuri paraṃ vetālalīlāyase' //
atra vetālacaritamaprastutaṃ prakaraṇādivaśena svayamanupapadyamānaṃ sat prastute kṛtaghnavṛttānte svaṃ samarpayati /
samāsoktiryathā-
'dantakṣatāni karajaiśca vipāṭitāni prodbhinnasāndrapulake bhavataḥ śarīre /
dattāni raktamanasā mṛgarājavadhvā jātaspṛhairmunibhirapyavalokitāni' //
atra bodhisattve nāyakavyavahāre na saṃbhavatīti svasiddhyarthaṃ nāyakatvamākṣipati /
ākṣepo yathā-
'kiṃ bhaṇimo bhaṇṇai kitti adha kiṃ vā imeṇa bhaṇieṇa /
bhaṇṇihisi tahavi ahavā bhaṇāmi kiṃ vā ṇa bhaṇiosi' //
('kiṃ bhaṇamo bhaṇyate kiyadivātha kiṃ vānena bhaṇitena /
bhaṇiṣyate tathāpyathavā bhaṇāmi kiṃvā na bhaṇito 'si') //
atra vakṣyamāṇaviṣayo bhaṇananiṣedho vācyaḥ san vaktumevopakrāntasya niṣedhānupapatteḥ svayamaviśrāmyan svātmasamarpaṇena tvāṃ prati mariṣyāmi athavā mriye yadvā mṛtā yāvadahamiti vidhitrayamarthānataramākṣipati /
yattvatrānyaiḥ 'vācyor'thaḥ svasiddhayer'thāntaramākṣipati'ityuktaṃ tadayuktameva /
tathātve hi niṣedha eva paryavasitaḥ syānna niṣedhābhāsa ityākṣepālaṅkāra eva na syāt /
'āmukhāvabhāsamāno hi niṣedha' ākṣepalakṣaṇam /
na ca vidhiniṣedhayorvirodhātsādhyasādhanabhāvo yuktaḥ /
vyājastutiryathā-
'ihiṇaṃ paduṇopahuṇo pahuttaṇaṃ kiṃ cirantanapahūṇa /
guṇadosā dosaguṇā ehiṃ kaā ṇahu kaā tehiṃ' //
('adhunā prabhavaḥ prabhavaḥ prabhutvaṃ kiṃ cirantanaprabhūṇām /
guṇadoṣā doṣaguṇā ebhiḥ kṛtā na khaluḥ kṛtāstaiḥ') //
atra cirantanānāṃ nindā vācyā satī svayamanupapadyamānā stutāvātmānamarpayati /
tadgatatvena vastudarśitāyā nindāyā asaṃbhavāt /
evamadyatanānāmapi stutirnindāyāmātmānamarpayati /
tasyā api viparītatayā tadgatatvenāsaṃbhavāt /
yatpunaratrānyaiḥ svasiddhaye parākṣepo vyākhyātastadupekṣyameva /
yato 'tra cirantanānāṃ syutyākṣepeṇa eva paryavasitaḥ syāditi naitadyuktam /
kiṃ ca lakṣaṇāyāmapi svasiddhaye parākṣepo na yuktaḥ /
tathātve hilakṣaṇāyāḥ svarūpahāniḥ syāt /
vācyalakṣaṇasyaiva svasya siddhatvānmukhyārthabādhābhāvāt /
na caikadā ekasya bādhaḥ siddhiśceti vaktuṃ yuktam /
vipratiṣiddhaṃ hyetat /

vācyasyaiva yadyatrasiddhistadabhidhaiva syānna lakṣaṇā /
tasyā hi mukhyārthabādha eva jīvitam /
'kuntāḥ praviśanti' ityādau ca kuntānāṃ svayaṃ praveṣṭumasaṃbhavānmukhyārthabādha eveti parasya kuntavadrūpasya lakṣyasyaivārthasya prādhānyam /
ataśca lakṣaṇāyāṃ bādhitaḥ sanmukhyo 'rthaḥ paratra lakṣya eva svaṃ samarpayatītyeva yuktam /
nanu yadyevaṃ tatparyāyoktādau vācyasidhyarthaṃ parasya lakṣyasyākṣepaḥ pratīyata yatītyeva yuktam /
nanu yadyevaṃ tatparyāyoktādau vācyasidhyarthaḥ paratra lakṣya eva svaṃ samarpayatītyeva yuktam /
nanu yadyevaṃ tatparyāyoktādau vācyasidhyarthaṃ parasya lakṣyasyākṣepaḥ pratīyata iti tatra kiṃ pratipattavyam /
idaṃ pratipattavyam-atra hi lakṣaṇāyā eva nāvakāśaḥ /
tatra hi kathamahaṃ syāmiti vācyaṃ sat kāryaṃ tadavinābhāvātparaṃ kāraṇamākṣipatītyākṣepeṇaiva siddhestasyā anupayogaḥ /
'gauranubandhyaḥ'ityatra yathā kathaṃ me śruticoditamanubandhanaṃ syāditi jātyā vyaktyavinābhāvādvyaktirākṣipyate natu lakṣyate tathaivātrāpi kārcakāraṇayorjñeyam /
evaṃ samāsoktāvapi nāyakavyavahārastadavinābhāvitvādeva nāyakatvamākṣipatītcatrāpi lakṣaṇāmūlatvaṃ nāśāṅkanīyam /
anthakṛtā punaretañcirantanamatānuvādaparatayoktam /
asmābhistu prasaṅgādvastu paryālocitamityalaṃ bahunā /
RuAssC_[Bhū.1b]
upameyopamā yathā-
'rajobhiḥ syandanoddhatairgajaiśca ghanasaṃnibhaiḥ /
bhuvastalamiva vyoma kurvanvyomeva bhūtalam' //
atra dvayoḥ parasparamupamānopameyatvaṃ vācyaṃ sat svayamanupapadyamānamupamānāntaravihalakṣaṇe paratra vastvantare sva samarpayati /
ananvayo yathā -
'bhavāniva bhavāneva bhaved yadi paraṃ bhaca /
svaśaktivyūhasaṃvyūḍhatrailokyārambhasaṃhṛtiḥ' //
atraikasyaivopamānopameyabhāvo vācyaḥ sandvitīyamabrahmacajāryabhāve paratra vastvantare svaṃ samarpayati /
ādiśabdaḥ prakāre /
tenāniṣṭavidhyābhāsākṣepādergrahaṇam /
yathā-
'bhavatu viditaṃ vyarthālāpairalaṃ priya gamyatāṃ tanurapi na te doṣo 'smākaṃ vivistu parāṅmukhaḥ /
tava yadi tathā ruḍhaṃ prema prapannamimāṃ daśāṃ prakṛtitarale kā no vrīḍā gate hatajīvite' //
atra kāntaprasthānavidhirvācyaḥ sanniṣeddhamevopakrāntatya vidhānānupapatteḥ svayamaviśrāntaḥ svasamarpaṇena niṣedhamākṣipati /
evaṃ dvividhayā bhaṅgyā gamyamānaṃ vastumātraṃ vācyoparaskārakamevotyuktam /
evamapi pratīyamānasyārthasya viviktaviṣayāntaropālambhādalaṅkārāntarbhāvo na sidhyatītyāśaṅkyāha-rudraṭenetyādi /
dvidheti /
guṇībhūtāguṇībhūtavastuviṣayatvenetyarthaḥ /
yadāha-
'yasya vikāraḥ prabhavannapratibaddhena hetunā yena /
gamayati tadabhiprāyaṃ tatpratibandhaṃ ca bhāvo 'sau //
grāmataruṇaṃ taruṇyā navavañjulamañjarīsanāthakaram /
paśyantyā bhavati muhurnitarāṃ malinā mukhacchāyā //
abhidhepamabhidadhānaṃ tadeva tadasadṛśaguṇadoṣam /
arthāntaramavagamayati yadvākyaṃ so 'paro bhāvaḥ //
ekākinī yadabalā taruṇī tathāhamasmadgṛhe gṛhapatiḥ sa gate videśam /

kaṃ yācase tadiha vāsamiyaṃ varākī śvaśrūrmamāndhabadhirā nanu mūḍha pāntha' //
iti //
yadvā dvidheti pūrvavadeva lakṣaṇādvayāśrayeṇa vyākhyeyam /
tenādye svasiddhaye parākṣepaḥ, paratra tu aparārthaṃ svasamarpaṇam /
yattvatrānyairbhāvairnirvedādibhirupalakṣito vācyapratīyamānatvena dvividhā bhāvālaṅkāro vyakhyātastudutsūtrameva /
rudraṭena tathātvena tasyāpratipādanāt /
tatrāpi ca vastumātrasya vācyopaskārakatvābhidhānasamaye vaktumucitatvāt /
tadevaṃ guṇībhūtāguṇībhūtatvena dviprakāraṃ vastu tāvadvācyopaskārakatvena pratipāditam /
RuAssC_[Bhū.1c]
idānīmalaṅkārasyāpi pratīyamānasya vācyopaskārakatvaṃ pratipādayati-rūpaketyādinā /
tatra rūpaka yathā -
'bhūmabhrukuṭipannagīphaṇamaṇiḥ kāyasya caṇḍaṃ citā- kuṇḍaṃ kuṇḍalitendunālavalayaprabhuṃśi raktotpalam /
ghrāṇasphāṭikamallikāparicite bhālāgraśālājire- dīprā dīpaśikhā śivasya nayanaṃ kārśānavaṃ pātu naḥ' //
atra nayanādīnāṃ maṇiprabhṛtīnāṃ copamā vācyopaskārāyāvagamyate /
tāṃ vinā sādṛśyāpratipatteḥ /
RuAssC_[Bhū.1d]
dīpakaṃ yathā-
'pāuabandhaṃ paḍhiuṃvandheuṃ tahaa kujjakusumāi /
poḍhamahilaṃ a ramiuṃ viralaccia ke vi jāṇanti' //
atraka prākṛtabandhapāṭhāderupamā vācyopaskārāyāvagamyate /
prakṛtasya prauḍhamahilāramaṇādeḥ sādṛśyopādānāyaivobhayorupanibandhanāt /
apahnutiryathā-
'dvaguṇitādupadhānabhujācchiraḥ pulakitādurasaḥ stanamaṇḍalam /
adharamardhasamarpitamānanād vyaghaṭayanta kathañcana yoṣitaḥ' //
atra bhujādīnāṃ sādṛśyāvagamādupamā vācyopaskārāyāvagamyate /
tulyayoditādāvityādiśabdānnidarśanādergrahaṇam /
upamādītyādiśabdādupameyopamādīnām /
tattu yathā -
'pravātanīletpalanirviśeṣamadhīraviprekṣitamāyatākṣyā /
tayā gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhyastato gṛhītaṃ nu mṛgāṅganābhiḥ' //
atra vācyāyā nidarśanāyā upaskāratvenopameyopanā gamyate /
tāmantareṇāsaṃbhavadvastusaṃbandhatvena vācyasyāviśrānteḥ /
ataścātrālaṅkāro gamyamānaḥ sthito na vastumātram /
tena pūrvatra yadādigrahaṇaṃ saphalayitumanyairetadudāhṛtaṃ tadayuktameva /
tatra vastumātrasya vācyopaskārakatvena pratipipādayiṣitatvāt /
vācyopaskārakatvenotprekṣā kathitetisamanvayaḥ /
sā tu -
'mahilāsahassabharie tuya hiae suhaa sā amāyantī /
diahaṃ aṇaṇṇaammā aṅgaṃ taṇuaṃ pi taṇuei' //
iti /

('mahilāsahastrabharite tava hṛdaye subhaga! sā antīmā /
divasamananyakarmā aṅgaṃ tanukamapi tanūkaroti') //
taditthamalaṅkāro 'pi pratīyamāno vācyaśobhāhetutvenoktaḥ /
RuAssC_[Bhū.1e]
adhunā rasasyāpi vācyopaskārakatvaṃ darśayitumāha-rasavadityādi /
prabhṛtiśabdādūrjasvyādayaḥ /
ādiśabdācca tadābhāsādayaḥ /
tatra rasavadalaṅkāro yathā-
'kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya suciraṃ bhrāntvā nitambasthale madhye 'syāstrivalītaraṅgaviṣame nispandatāmāgatā /
maddṛśṭistṛṣiteva saṃprati śanairāruhya tuṅgau stanau sākāṅkṣaṃ muhurīkṣate jalalavaprasyandinī locane' //
atra vatsarājasya parasparāsthābandharūpo ratyākhyaḥ sthāyibhāvo vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyogād rasībhūtaḥ san vācyopaskārakaḥ /
tatsaṃvalitatvena vācyasya sacamatkāra pratipatteḥ /
RuAssC_[Bhū.1f]
preyolaṅkāro yathā-
'tiṣṭhotkopavaśātprabhāvapihitā dīrghaṃ na sā kupyati svargāyotpatitā bhavenmayi punarbhāvārdramasyā manaḥ /
tāṃ hartuṃ vivudhadviṣo 'pi na ca me śaktāḥ purovartinīṃ sā cātyantamagocaraṃ nayanayoryāteti ko 'yaṃ vidhiḥ' //
atra vitarkākhyo vyabhicāribhāvo vācyaśobhādhāyaka eva /
RuAssC_[Bhū.1g]
ūrjasvyalaṅkāro yathā-
'haglīlāsu sakautukaṃ yadi manastanme dṛśāṃ viṃśati- rniḥsaṃdhau parirambhaṇe ratiratho dormaṇḍalī dṛśyatām /
prītiścetparicumbane daśamukhī vaidehi!sajjā puraḥ paulastyasya ca rāghavasya ca mahatpaśyopacārāntaram' //
atra sītāṃ prati rāvaṇasya ratiranocityena pravṛtteti rasābhāso vācyopaskārakaḥ /
anyattu svayamabhyūhyam /
RuAssC_[Bhū.1h]
etadevopasaṃharati-taditthamityādinā /
trividhamiti /
paryāyoktādau vastu, rūpakādāvalaṅkāraḥ, rasavadādau rasaḥ /
tadevaṃ cirantanaiḥ pratīyamānasyālaṅkārāntarbhāva eva tāvaduktaḥ /
tadupaskāryaḥ punarātmā kaiścidapi nābhyupagataḥ /
vāmanena tu sādṛśyanibandhanāyā lakṣaṇāya vakroktyalaṅkāratvaṃ bruvatā kaściddhvanibhedo 'laṅkāratayaivoktaḥ /
kevalaṃ guṇaviśiṣṭapadaracanātmikā rītiḥ kāvyātmakatvenoktā /
udbhaṭādibhistu guṇālaṅkārāṇāṃ prāyaśaḥ sāmyameva sūcitam /
viṣayamātreṇa bhedapratipādanāt /
saṃghaṭanādharmatvena ceṣṭeḥ /
tadevamalaṅkārā eva kāvye pradhānamiti prācyānāṃ matam / [RuAss_Bhū.2]
RuAssC_[Bhū.2]:
vāmanena pratīyamānasyālaṅkārāntarbhāvamabhidadhatāpi tadupaskāryaṃ ātmā kaścidukta ityāha-vāmanenetyādi /
tuśabdaḥ pūrvebhyo vyatirekadyotakaḥ /
ātmano 'pi pratipādakatvāt /
bruvateti /

yadāha-'sādṛśyāllakṣaṇā vakroktiḥ' iti /
etadevodājahāra ca 'unmīmīlakamalaṃ sarasīnāṃ kairavaṃ ca nimimīla mugurtam' iti /
kaściddhvanibheda iti /
'avivakṣitavācyādiḥ' /
kevalamiti /
yadi paramityarthaḥ /
gumeti /
yadāha-'viśiṣṭā padaracanā rītiḥ' iti /
kāvyātmakatveneti /
yadāha-'rītirātmā kāvyasye'ti kāvyatvebhyupagatāyā rīteḥ 'tadatiśayahetavastvalaṅkārāḥ' ityādyuktyāntarbhāvitadhvanayo 'laṃṅkārā upaskārakā ityetanmatam /
RuAssC_[Bhū.2a]:
anyaiḥ punaretadapi pratyuktamityāha-udbhaṭādibhirityādinā /
prāyaśa iti /
bāhulyenetyarthaḥ /
viṣayamātreṇeti /
bhinnakakṣyāṇāṃ hyupaskāryopaskārakatvasyānupapatteḥ /
tathātve cālaṅkārāmapi guṇopaskāryatvaṃ prasajyate /
samānanyāyatvāt /
tadguṇālaṅkārāṇāṃ tulyatvavādina evaudbhaṭāḥ /
itthamanena vācyāśrayāṇāmalaṅkārāṇāṃ madhya eva dhvanerantarbhāvādibhidhāvyāpāragocara eva dhvaniḥ, na punastadvyatiriktaḥ kaściddhvanirnāmeticirantanānāṃ matamityuktam /
idānīṃ yadapyanyairasya bhaktyantarbhūtatvamuktaṃ tadapi darśayitumāha-vakroktītyādi /
vakroktijīvitakāraḥ punarvaidagdhyabhaṅgībhaṇitisvabhāvāṃ bahuvidhāṃ vakroktimevaprādhānyātkāvyajīvitamuktavān /
vyāpārasya prādhānyaṃ ca [kāvyasya] pratipede /
abhidhānaprakāraviśeṣā eva cālaṅkārāḥ /
satyapi tribhede pratīyamāne vyāpārarūpā bhaṇitireva kavisaṃrambhagocaraḥ /
upacāravakratādibhiḥ samasto dhvaniprapañcaḥ svīkṛtaḥ /
kevalamuktivaicitryajīvitaṃ kāvyaṃ, na vyaṅgyārthajīvitamiti tadīyaṃ darśanaṃ vyavasthitam / [RuAss_Bhū.3]
RuAssC_[Bhū.3]:
vaidagdhyetyanena vakrokteḥ svarūpamuktam /
yadāha-'vakroktireva vaidagdhyabhaṅgībhaṇitirucyat' iti /
evakāro 'nyasya kāvyajīvitatvavyavacchedakaḥ /
kāvyajīvitamiti kāvyasyānuprāṇakam /
tāṃ vinā kāvyameva na syādityarthaḥ /
yadāha-vicitro yatra vakroktivaicitryaṃ jīvitāyate'iti /
vyāpārasyeti kavipratibhollikhitasya karmaṇaḥ /
kavipratibhānirvartitatvamantareṇa hi vakroktireva na syāditi kasya jīvitatvaṃ ghaṭata iti tadanuṣaktamevānvāsyātra prādhānyaṃ vivakṣitam /
ataśca dvayoḥ prādhānyasya duryojatvamatra nāśaṅkanīyam /
RuAssC_[Bhū.3a]:
alaṅkārā iti /
tenokta iti śeṣaḥ /

evakāraścirantanoktadhvaniprakāraviśeṣanyavacchedakaḥ /
satyapīti /
sadapi pratīyamānamanādṛtyetyarthaḥ /
vyāpārarūpeti vakrasvabhāvetyarthaḥ /
bhaṇitirityuktiḥ kavīti /
tatraiva kaviḥ saṃrabdha ityarthaḥ /
tatsaṃrambhamantareṇa hi vakroktireva na cāretyādi /
upacāravakratādīnāmeva madhye dhvanirantarbhūta iti tātparyārthaḥ /
yadāha-
'yatra dūrāntare 'nyasmātsāmānyamupacaryate /
leśenāpi bhavetkartuṃ kiñcidudriktavṛttitām' //
yanmūlā sarasollekhā rūpakādiralaṅkṛtiḥ /
upacārapradhānāsau vakratā kācidiṣyate' //
iti /
etāmevodājahāra ca-
'gaaṇaṃ ca mattamehaṃ dhārāluliajjuṇāiṃ a vaṇāiṃ /
nirahaṅkāramiaṅko haranti nīlāoṃ a ṇisāo' //
('gaganaṃ ca mattameghaṃ dhārālulitārjunāni ca vanāni /
nirahaṅkāramṛgāṅkā haranti nīlāśca niśāḥ') //
atra madanirahaṅkāratve aupacārike ityupacāravakratā /
ādipadena kriyāvakratādīnāmapi grahaṇam /
evaṃ sarvo 'pi dhvaniprapañco vakroktibhireva svīkṛtaḥ sansthita eva /
yadi paraṃ tasya prādhānyameva nāstītyāha-kavelamityādi /
tadīyamiti /
vakroktijīvitakārasaṃbandhītyarthaḥ /
taditthaṃ lakṣaṇāmūlavakroktimadhyāntarbhāvāddhvanereva tattvaṃ pratipāditam /
RuAssC_[Bhū.3b]:
kaiścidapyasya vāgaviṣayatvādalakṣaṇīyatvamuktamityāha- bhaṭṭanāyaketyādi /
bhaṭṭanāyakena tu vyaṅgyavyāpārasya prauḍhoktyābhyupagatasya kāvyaṃśatvaṃ bruvatā nyagbhāvitaśabdārthasvarūpasya vyāpārasyaiva prādhānyamuktam /
tatrāpyabhidhābhāvakatvalakṣaṇavyāpāradvayottīrṇo rasacarvaṇātmā bhogāparaparyāyovyāpāraḥ prādhānyena viśrāntisthānatayāṅgīkṛtaḥ / [RuAss_Bhū.4]
RuAssC_[Bhū.4]:
prauḍhoktyeti /
na punarlakṣaṇakaraṇena /
ata evokteḥ prauḍhatvaṃ yallakṣayitumaśakyaistasyāpyabhyupagamaḥ /
kāvyāṃśatvamiti na punaḥ kāvyātmatvam /
yadāha-
'dhvanirnāmāparo yo 'pi vyāpāro vyañjanātmakaḥ /
tasya siddhe 'pi bhede syātkāvyāṃśatvaṃ na rūpitā' //
iti /
vyāpārasyeti /

kavikarmaṇaḥ /
anyathā śabdapradhānebhyo vedādibhyor'thapradhānebhyaścetihāsādibhyaḥ kāvyasya vailakṣaṇyaṃ na syāt /
taduktam-
'śabdaprādhānyamāśritya tatra śāstraṃ pṛthagviduḥ /
arthatattvena yuktaṃ tu vadantyākhyānametayoḥ //
dvayorguṇatve vyāpāraprādhānye kāvyadhīrbhavet' //
iti /
tatrāpīti /
kavikarmarūpasya vyāpārasya prādhānye satyapītyarthaḥ /
'abhidhā bhāvanā cānyā dadbhogīkṛtireva ca' iti kāvyaṃ tāvat tryaṃśaṃ tenoktam /
tatrāpi-
'tātparyāśaktirabhidhā lakṣaṇānumitī, dvidhā /
arthāpattiḥ kvacittantraṃ samāsoktyādyalaṅkṛtiḥ' //
'rasasya kāryatā bhodo vyāpārāntarabādhanam /
dvādaśetthaṃ dhvanerasya sthaitā vipratipattayaḥ' //
iti /
nītyā bahavo vipratipattiprakārāḥ saṃbhavanti, tathāpi
'kāvyasyātmā dhvaniriti budhairyaḥ samāmnātapūrva- stasyābhāvaṃ jagadurapare bhāktamāhustamanye /
kecidvācāṃ sthitamaviṣaye tattvamūcustadīyam'- ityuktanītyaiva dhvanervipratipattiprakārannayamiha prādhānyenoktam /
RuAssC_[Bhū.4a]:
evamidānīmetadvipratipattiprakāratrayaṃ nirākurvan dhvanereva kāvyātmatvaṃ sādhayati- dhvanikāra ityādinā /
dhvanikāraḥ punarabhidhātātparyalakṣaṇākhyavyāpāratrayottīrṇasya dhvananadyotanādiśabdābhidheyasya vyañjanavyāpārasyāvaśyābhyupagamyatvād vyāpārasya ca vākyārthatvābhāvād vākyārthasyaiva ca vyāṅgyarūpasya guṇālaṅkāropaskartavyatvena prādhānyād viśrāntidhāmatvādātmatvaṃ sidhdāntitavān /
vyāpārasya viṣayamukhena svaruṇpratilambhāt tatprādhānyena prādhānyāt svarūpeṇa vicāryatvābhāvād viṣayasyaiva samagrabharasahiṣṇutvam /
tasmād viṣaya eva vyaṅgyanāmā jīvitatvena vaktavyaḥ,yasya guṇālaṅkārakṛtacārutvaparigrahasābhrājyam /
rasādayastu jīvitabhūtā nālaṅkāratvenavācyāḥ /
alaṅkārāṇāmupaskārakatvād,rasādīnāṃ ca prādhānyenopaskāryatvāt /
tasmād vyaṅgya eva vākyārthībhūtaḥ kāvyajīvitamityeṣa eva pakṣo vākyārthavidāṃ sahṛdayānāmāvarjakaḥ /
vyañjanavyāpārasya sarvairanapahnutatvāt tadāśrayeṇa ca pakṣāntarasyāpratiṣṭānāt / [RuAss_Bhū.5]
RuAssC_[Bhū.5]:
samayāpekṣārthāvagamaśaktirabhidhā /
sāmānyānāṃ parasparānvitatvena viśeṣārthāvabodhanaśaktistātparyam /
mukhyārthabādhādisahakāryapekṣārthaṃpratibhāsanaśaktirlakṣaṇā /
etadvyāpāratrayāduttūrṇasya tadatiriktasyetyarthaḥ /
tathā ca 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityatra gaṅgāśabdo ghoṣaśabdaśca sāmānyātmake jalapravāhe gṛhanikurambe ca saṃketitau /
sāmānya evodyogāt /
viśeṣasya hi saṃketakaraṇe ānantyaṃ vyabhicāraśca syāt /
tataścābhidhayā jalapravāhamātraṃ gṛhanikurambamātraṃ ca pratītimityekā kakṣyā /
etatpratipādyānyapratipādanāyāpyabhidhā na samarthā /
'viśeṣyaṃ nābhidhā gacchet kṣīṇaśatkirviśeṣaṃ gamayanti hi' iti nyāyāttātpraryaśaktyā sāmānyānyādhārādheyabhāvenāvasthitaṃ viśiṣṭaṃ gaṅgāghoṣādyāgūrayantīti tātparyeṇa parasparānvitatvamātrameva pratīyata iti dvitīyā /
jalapravāhasya ca ghoṣādhikaraṇatvamayuktamiti pramāṇāntarabādhitaḥ san gaṅgāśabdastadadhikaraṇayogyaṃ taṭaṃ lakṣayatīti tṛtīyā /

tatra tāvat 'mukhyārthabādhe tadyoge ruḍhito 'tha prayojanāt /
anyor'tho lakṣyate yat sā lakṣaṇā'ropitā kriyā' //
iti //
nītyā lakṣaṇā tritayasaṃnidhāveva bhavati /
tatra mukhyārthabādhā tāvatpratyakṣādipramāṇāntaramūlā /
yaśca sāmīpyādisaṃbandhaḥ sa ca pramāṇāntarāvagamya eva /
yatpunaridaṃ ghoṣasya śettayapāvanatvādilakṣaṇaṃ prayojanaṃ pratīyate tacchabdāntarānuktaṃ pramāṇāntarāpratipannaṃ ca kuta āgatam /
na tāvatpratyakṣādeva tatpratītiḥ, asmādeva śabdādavagamāsiddheḥ /
śabdārthe ca tasyāpravṛtteḥ /
nāpyanumānāt /
sāmīpye 'pi śaityapāvanatvāderasaṃbhavādanaikāntikatvāt /
na smṛtiḥ /
tadanubhavābhāvāt /
satyamapi vā tasyāṃ niyamasmaraṇaṃ na syāt /
asmādeva ca śabdādetadeva budhyata iti ko hetuḥ /
tasmādasyaiva śabdasyaiṣa vyāpāro 'bhyupagantavyaḥ /
nirvyāpārasyārthapratītikāritvābhāvāt /
sa tāvannābhitmā /
samayābhāvāt /
na tātparyātmā /
tasyānvayapratītāveva parikṣayāt /
na lakṣaṇātmā /
mukhyārthabādhādyabhāvāt /
tasmādabhidhātātparyalakṣaṇāvyaktiriktaścaturthakakṣyānikṣitpo vyaṅgyaniṣṭovyañjanāvyapāro 'bhihitānvayavādināvaśyābhyupagantavyaḥ /
anvitābhidhānavādināpi yatparaḥ śabdaḥ sa śabdārtha iti śaravadabhidhāvyāpārameva dīrghadīrghamicchatāpi naimittikārthānusāreṇa nimittāni kalpyanta iti nimittaparikalpane 'pi samagraiveyaṃ prakriyānusāraṇīyevetyubhayathāpi siddha eva vyañjanavyāpāraḥ /
evacca gahanagahanamiti manageva siddharasanyāyenehoktam /
RuAssC_[Bhū.5a]:
ādiśabdātpratyāyanāvagamanādīnāmapi grahaṇam /
avaśyeti /
tena vinā vyaṅgyasyārthattyāsaṃgrahaṇāt /
vyāpārasyeti /
vyañjanātmikāyāḥ kriyāyā ityarthaḥ /
sā khalu sādhyamānatvena pūrvāparībhūtāvayavatvānna svarūpeṇopalabhyata iti vicārapadavimeva svayamupāroḍhuṃ notsahata iti kathaṃ nāma tasyā vākyārthatvaṃ syāditi bhāvaḥ /
yad vakṣyati-'vyāpārasya viṣayamukhena svarūpapratilambhāt tatprādhānyena prādhānyātsvarūpeṇa vicāryatvābhāvād viṣayasyaiva samagrabharasahiṣṇutvam' iti /
upaskartavyatveneti /
tatparatayāvasyānenetvathaḥ /
yaduktam-
'vācyavācakacārutvahetūnāṃ vivadhātmanām /
rasādiparatā yatra sa dhvanerviṣayo mataḥ' //
iti //

ata eva viśrāntidhāmatvādityuktum /
ātmatvamiti /
sārabhūtatvamityarthaḥ /
aataśca tena vinā kāvyaṃ kāvyameva na syāditi tātparyam /
nahi nirjīvaṃ śarīraṃ kvāpyupayuktam /
nanu yadyevaṃ darhi 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityatrāpi vyaṅgyasya sadbhāvāt kāvyatvaṃ prasajyate /
naitat /
iha yadvadātmano vyāpakatvāccharīre ghaṭādau vartamānatve 'pi karaṇādiviśiṣṭe śarīre eva jīvavyavahāro na ghaṭādau, tadvadasyāpi vivadhaguṇālaṅkāraucityacāruśabdārthaśarīragatatvenaivātmatvavyavahāro nānyatreti na kaściddoṣaḥ /
nanu ca sarvatra kriyāyā eva prādhānyaṃ prasiddham,iha punarviṣayasyoktamiti kimetadityāśaṅkakyāha-vyāpārasyetyādi /
viṣayamukheneti /
yathā dyodanāderviklittyāmiti kimevadityāśaṅkāyāha-vyapārasyetyādi /
viṣayamukheneti /
yathā hyodanāderviklittyayayādimukhena pākādeḥ kriyāyāḥ svarūpopallambhaḥ /
tatprādhānyeneti /
viṣayapradhānatvenetyarthaḥ /
tena vyāpārasya prādhānyamupacaritamiti bhāvaḥ /
svarūpeṇoti /
svarūpaṃ hi tasya sādhyamānatvādi vicāravitumaśakyam /
sidhdasya hi vicārā bhavatīti bhāvaḥ /
evakāro vyañjanavyāpāravyavacchedakaḥ /
samagreti /
samagrasya bharasyātmeti vyavahārādeḥ sahanaśīlatvamityarthaḥ /
etadevopasaṃharati-tatsādityādinā /
yasyeti /
vyaṅgyanāmno rasāccāmano viṣayasya /
guṇālaṅkāra kṛta-rutveti /
guṇānāṃ-
'vācyavācakacārutvahetūnāṃ vividhātmanām /
rasādiparatā yatra sa dhvanerviṣayo mataḥ' //
iti //
ata eva viśrāntidhāmatvādityuktam /
ātmatvamiti /
sārabhūtatvamityarthaḥ /
ataśca tena vinā kāvyaṃ kāvyameva na syādite tātparyam /
nahi nirjūvaṃ śarīraṃ kāpyupayuktam /
nanu yadyevaṃ tarhi 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityatrāpi vyaṅyasya sadbhāvāt kāvyatvaṃ prasajyate /
naitat /
ihayadūdātmano vyāpakatvācchrarīre ghaṭādau varttamānatve 'pi karaṇādiviśiṣṭe śarīra eva jīvavyavahāro na ghaṭādau, tadvadasyāpi vividhaguṇālaṅkāraucityacāruśabdārthaśarīragatatvenaivātmatvavyavahāro nānyatreti na kaściddoṣaḥ /
nanu ca sarvatra kriyāyā eva prādhānyaṃ prasiddham,iha punarviṣayasyoktamiti kimetadityāśaṅkyāha-vyāpārasyetyādi /
viṣayamukheneti /

yathā hyodanāderviklittyādimukhena pākādeḥ kriyāyāḥ svarūpopalabhbhaḥ /
tatprādhānyeneti /
viṣayapradhānatvenetyarthaḥ /
tena vyāpārasya prādhānyamupacaritamiti bhāvaḥ /
svarūpeṇeti /
svarūpaṃ hi tasyasādhyamānatvād vicārayitumaśakyam /
siddhasya hi vicārā bhavatīti bhāvaḥ /
evakāro vyañjanavyāpāravyavacchedakaḥ /
samagreti /
samagrasya hi vicārā bhavatīti bhāva /
evakāro vyañjanavyāpāravyavacchedakaḥ /
samagreti /
samagrasya bharasyātmeti vyavahārādeḥ sahanaśīlatvamityarthaḥ /
etadevīpasaṃharati-tatsmādityādinā /
yasyeti /
vyaṅgyanāmno rasādyatmano viṣayasya /
guṇālaṅkārakṛta- etveti /
guṇānāṃ-
'ye rasasyāṅgino dharmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ /
utkarṣahetavaste syuracalasthitayo guṇāḥ' //
[kā. pra. 8] ityādinītyā sākṣādeva taddharmattvāt /
alaṅkāraṇāmapi-
'upakurvantu taṃ santaṃ ye 'ṅgadvāreṇa jātucit /
hārādivadalaṅkārāste 'nuprāsopamādayaḥ' //
[kā. pra. 8] ityādinītyā śabdārthalakṣaṇāṅgātiśayadvāreṇa tadupaskārakatvāt /
alaṅkārāṇāṃ ca rasādirūpaṃ dhvañjyamarthamalaṅkurvatāṃ mukhyayā vṛttyālaṅkākaratvam,alaṅkāryasadbhāvanibandhanatvāt tasya, rasādyātmana eva ca vyaṅgyasyālaṅkāryatvena pratiṣṭhānāt /
ata eva ca yatrasphuṭavyaṅgyārtharahitatvaṃ tatra 'guṇavṛttyā punasteṣāṃ vṛttiḥ śabdārthayormatā'[kā.pra.8] ityādinītyā śabdārthamātranibandhanatvenoktivaicitryamātraparyavasitatvādeṣāṃ gauṇamalaṅkāratvam /
yadabhiprāyeṇaiva ca citrākhyakāvyabhedaprakāratvamalaṅkārāṇāṃ nirūpayiṣyate /
ata evānuprāsādayo 'laṅkārāścitrabhityādyanyairuktam /
sa ca pratīyamānor'tho yadyapi vastvalaṅkārarasatvena trividhaḥ, tathāpi [tena vinā kāvyātmatvābhāvāt] mukhyatvena rasatyaivātmatvaṃ yuktam /
ataśca vastvalaṅkārayokyadalaṅkārapakṣanikṣitpatvamanyairuktaṃ tattāvadāstām, kāvyātmano rasasya punaralaṅkāratvamatyantamevāvācyamityāha-rasādaya ityādi /
ādigrahaṇād bhāvatadābhāsādīnāṃ grahaṇam /
na vācyā iti /
vastumayuktā evetyarthaḥ /
alaṅkāryaṃsyālaṅkāratvānupapatteḥ /
tasya cālaṅkāratvakathane 'laṅkāryāntaraṃ prasajyate /
tena vinālaṅkārāṇāmanupapatteḥ /
etadevopasaṃharati-tasmādityādinā /
vyaṅgya iti rasādirūpaḥ /
tasyaivopakrāntatvāt /

vākyārthībhūta iti /
avākyārthībhūtastu rasādiralaṅkāro 'pi syāt /
yaduktam -
'pradhāne 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ /
kāvye tasminnalaṅkāro rasādiriti me matiḥ' //
iti //
etacca rasavadādyalaṅkāraprastāva eva nirṇeṣyāmaḥ /
itiśabdaḥ prameyaparisamātpau /
etadeva yuktamityāha-eṣa evetyādi /
sarvairiti /
avākyārthavidbhirasahṛdayaprāyairityarthaḥ /
pakṣyāntarasyeti /
tatra tāvadvācyavācakamātrāśrayiṇāmalaṅkārāṇāṃ madhye vyaṅgyavyañjakabhāvasamāśrayeṇa vyavasthitatvādasyāntarbhāvo na yuktaḥ /
yaduktam-
'vaṅgyavyañjakasaṃbandhanibandhanatayā dhvaneḥ /
vācyavācakacārutvahetvantaḥ patitā kutaḥ' //
iti //
lakṣaṇāyāmapyasyāntarbhāvo na yuktaḥ /
tadasadbhāve 'sya sadbhāvāt tatsadbhāve cāsyāmadbhāvāt /
yaduktam-'ativyātperathāvyātperna cāsau lakṣyate tayā' iti /
nāpyasyālakṣaṇīyatvaṃ yuktam -
'yatrārthaḥ śabdo vā tamarthamupasarjanīkṛtasvārthau /
vyaṅktaḥ kāvyaviśeṣaḥ sa dhvaniriti sūribhiḥ kathitaḥ' //
iti //
taditthametadvipratipattitrayasyāpratiṣṭānamupapāditam /
RuAssC_[Bhū.5b]:
idānīmanye 'pi yaḥ kaścidvipratipattiprakāraḥ kaiściduktaḥ so 'pi nopapadyate ityāhuyattvityādi /
yattu vyaktivivekakāro vācyasya pratīyamānaṃ prati liṅgatayā vyañjanasyānumānāntarbhāvamākhyat tad vācyasya pratīyamānena saha tādāpmyatadutpattyabhāvādavicāritābhidhānam /
tadetatkuśāgradhiṣaṇaiḥ kṣodanīyamatigahanamiti neha pratanyate / [RuAss_Bhū.6]
RuAssC_[Bhū.6]:
dhvanikārānantarabhāvī vyaktivivekakāra iti tanmatamiha paścānnirdiṣṭam yadyapi vakroktijīvitahṛdayadarpaṇakārāvapi dhvanikārāntarabhānāveva, tathāpi tau cirantaramatānuyāyināveti tanmataṃ pūrvamevoddiṣṭam /
anena punaretatsvopajñamevoktam /
anumānantarbhāvamiti /
anumānarūpatvamevetyarthaḥ /
ākhyaditi /
yadāha-
'vācyastadanumato vā yatrārthor'thāntaraṃ prakāśayati /
saṃbandhataḥ kutaścit sā kāvyānumitirityuktā' //
iti //
avicāritābhidhānamiti /

iha liṅgaliṅginostādātmyatadutpattibhyāmeva tāvatpratibandho niścīyate /
tanniścayenaiva ca sādhyasiddhiḥ /
anyathā hi sādhyasiddhirnasyādvyabhicārāt /
tatra tādātmyaṃ yathā kṛtakatvānityatvayoḥ /
tadutpattiryathā vahnidhūmayoḥ /
vācyapratīyamānayoḥpunastādātmyatadutpattī na staḥ /
tathāhi-
'niḥśeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo 'dharo netre dūramanañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ /
mithyāvādini dūti bāndhavajanasyājñātapūḍāgame vāpūṃ snātumito gatāsi na punastasyādhamasyāntikam' //
ityatra vidhinā niṣedho niṣedhena vā vidhiḥ pratīyate /
na tasya vācyena saha tādātmyam /
viruddhatvāt /
nahyabhāvo bhāvātmā bhāvo 'pyabhāvātmā /
nāpi tadutpattiḥ /
abhāvasya janyajanakatvānupapatteḥ /
nāpi niḥśeṣacyutacandanādīnāṃ viśeṣaṇānāṃ tadantikagamanānumāpakatvaṃ yuktam, teṣāṃ snānādāvapi sadbhāvādanaikāntikatvāt /
etacca dhvanikāreṇādūṣitatvādgranthakṛtā svakaṇṭhena dūṣitam /
ata evānenānyā vipratipattaye na dūṣitāḥ /
etaditi /
vācyasya pratīyamānena tādātmyatadutpattyabhāvādi neha pratanyata iti vyaktivivekavicāre hi mayaivaitadvitatya nirṇītamiti bhāvaḥ /
RuAssC_[Bhū.6a]:
taditthaṃ paraparikalpitasamāropāpasārapratyākhyānena prātpapratiṣṭhāno dhvanirityāha-astīpyādi /
astiṃ tāvad vyaṅgyaniṣṭo vyañjanavyāpāraḥ /
tatra vyaṅgyasya prādhānyāprādhānyābhyāṃ dhvaniguṇībhūtavyaṅgyākhyau dvau kāvyabhedau /
vyaṅgyasyāsphuṭatve 'laṅkārattvena citrākhyaḥ kāvyabhedastṛtīyaḥ /
tatrottamo dhvaniḥ /
tasya lakṣaṇābhidhāmūlatvenāvivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyavivakṣitānyaparavācyākhyau dvau bhedau /
ādyo 'pyarthāntarasaṃkramasaṃsalakṣyakramitavācyātyāntatiraskṛtavācyatvena dvividhaḥ /
dvitīyo 'pyasaṃlakṣyakramasaṃlakṣyakramavyaṅgyatayā dvividhaḥ /
lakṣaṇāmūlaḥ śabdaśaktimūlo vastudhvaniḥ,asaṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ arthaśaktimūlo rasādidhvaniḥ /
saṃlakṣyakramavyaṅgyaḥ śabdārthobhayaśaktimūlo vastudhvaniralaṅkāradhvaniśceti /
tatra rasādidhvaniralaṅkāramañjaryāṃ darśitaḥ, kāvyasya śṛṅgārapradhānatvāt /
śiṣṭastu yathāvasaraṃ tatraiva vibhaktaḥ /
guṇībhūtavyaṅgyo vācyāṅgatvādibhedairyathāsaṃbhavaṃ samāsoktyādau darśitaḥ / [RuAss_Bhū.7]
RuAssC_[Bhū.7]:
tāvacchabdo vipratipattyabhāvadyotakaḥ /
asyaiva bhedanirdeśaṃ kartumāha-tatretyādi /
vyaṅgyaniṣṭhe vyañjanavyāpāre satyapītyarthaḥ /
prādhānyāprādhānyeti /
yaduktam-

'tatparāveva śabdārthau tatra vyaṅgyaṃ prati sthitau /
dhvaneḥ sa eva viṣayo mantavyaḥ saṃkarojjhitaḥ' //
iti //
yathā-
'prakāro 'nyo guṇībhūtavyaṅgyaḥ kāvyasya dṛśyate /
tatra vyaṅyānvaye vācyacārutvaṃ syāt prakarṣavat' //
iti //
asphuṭatva iti /
vyaṅgyasyāvivakṣitatve satītyarthaḥ /
yaduktam-
'rasabhāvādiviṣayavivakṣāvirahe sati /
alaṅkāranibandho yaḥ sa citraviṣayo mataḥ' //
iti /
tatreti /
trayanirdhāraṇe /
tasyeti,uttamasya dhvaneḥ /
ādya iti avivakṣitavācyaḥ /
na kevalaṃ dhvanirdvividhaḥ yāvattatprabhodo 'pyayaṃ dvividha ityapiśabdārthaḥ /
yaduktam-
'arthāntare saṃkramitamatyantaṃ vā tiraskṛtam /
avivakṣitavācyasya dhvanervācyaṃ dvidhā matam' //
iti //
RuAssC_[Bhū.7a]:
dvitīya iti vivakṣitānyaparavācyaḥ /
yaduktam-
'asaṃlakṣyakramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ /
vivakṣitābhidheyasya dhvanerātmā dvidhā mataḥ' //
iti /
atraiva vasturasālaṅkārāṇāṃ dhvanyamānatvaṃ darśayitumāha-lakṣaṇetyādi /
lakṣaṇāmūla ityavivakṣitavācyaḥ /
śabdaśaktimūla iti na punararthaśaktimūlaḥ /
yadyapi śabdaśaktimūler'thaśaktirapyasti tathāpi tatra tasyāḥ sahakāritayā vyavasthānamiti prādhānyācchabdaśaktimūlatvamuktam /
evamarthaśaktimūlatve 'pi jñeyam /
vastudhvaniriti /
rasālaṅkāravyatiriktasya vastumātrasya dhvanyamānatvāt /
tatrārthāntarasaṃkramitavācyo vastudhvaniryathā-
'snigdhaśyāmalakāntilitpaviyato velladbalākā ghanā vātāḥ śīkariṇaḥ payodasuhṛdāmānandakekāḥ kalāḥ /
kāmaṃ santu dṛḍhaṃ kaṭhorahṛdayo rāmo 'smi sarvaṃ sahe vaidehī tu kathaṃ bhaviṣyati hahā hā devī dhīrā bhava' //
RuAssC_[Bhū.7b]:
atra rāmaśabdo rājyanirvāsanādyasaṃkhyeyaduḥkhabhājanatvasvarūpaṃ vastu dhvanati /

atyantatiraskṛtavācyo 'pi yathā-
'ravisaṃkrāntasaubhāgyastuṣārāvṛtamaṇḍalaḥ /
niḥśvāsāndha ivādarśaścandramā na prakāśate' //
atrāndhaśabdaḥ svārthaṃ nimittīkṛtyādarśanasādhāraṇavicchāyātvādidharmajātaṃ vasturūpaṃvyanakti /
rasādīti /
ādiśabdādbhāvatadābhāsādayaḥ /
tatra rasadhvaniryathā -
'tvāmālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyā- mātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvadicchāmi kartum /
astraistāvanmuhurupacitairddaṣṭirālipyate me krūrasta- sminnapi na sahate saṃgamaṃ nau kṛtāntaḥ' //
atra vibhāvānubhāvavyabhicāribhirabhivyakta eva rasaḥ /
RuAssC_[Bhū.7c]:
bhāvadhvaniryathā-
'jāne kopaparāṅmukhī priyatamā svapne 'dya dṛṣṭā mayā mā māṃ saṃspṛśa pāṇineti rudatī gantuṃ pravṛttā tataḥ /
no yāvat parirabhya cāṭukaśataurāśrāsayāmi priyāṃ bhrātastāvadahaṃ śaṭhena vidhinā nidrādaridrīkṛtaḥ' //
atra vidhiṃ pratyasūyākhyo vyabhicāribhāvaḥ /
rasābhāsadhvaniryathā-
'stumaḥ kaṃ vāmākṣi kṣaṇamapi vinā ya na ramase vilebhe kaḥ prāṇān paṇamakhamukhe yaṃ mṛgayase /
sulagne ko jātaḥ śaśimukhi yamāliṅgasi balāt tapaḥśrīḥ pasyaiṣā madananagari dhyāyasi tu yam' //
atrānekakāmukaviṣayo 'bhilāṣa iti rasābhāsaḥ /
RuAssC_[Bhū.7d]:
bhāvābhāsadhvaniryathā-
'rākāsudhākaramukhī taralāyatākṣī sā smerayauvanataraṅgitavibhramāṅgī /
tatkiṃ karomi vidadhe kathamatra maittrīṃ tatsvīkṛtivyatikare ka ivābhyupāyaḥ //
'atrānaucityapravṛttā cinteti bhāvābhāsaḥ /
bhāvapraśamo yathā-
'ekasmicchayane parāṅmukhatayā vītottaraṃ tāmya- toranyonyaṃ hṛdayasthite 'pyanunaye saṃpakṣatorgauravam /
daṃpatyoḥ śanakairapāṅgavalanāmiśrībhavaccakṣuṣīr- bhagno mānakaliḥ sahāsarabhasavyāvṛttakaṇḍagrahaḥ' //
atrāsūyāyāḥ praśama iti bhāvapraśamadhvaniḥ /
vastudhvaniralaṅkāradhvaniśceti /
tatraśabdaśaktimūlo vastudhvaniryathā-
'nirvāṇavairadahanā praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍutanayāḥ saha mādhavena /
raktaprasādhitabhuvaḥ kṣatavigrahāśca svasthā bhavantu kururājasutāḥ sabhṛtyāḥ' //
atra kauravāṇāṃ kṣataśarīrādikatvaṃ vasturūpaṃ śabdaśaktyaiva pratīyate /
sa evārthaśaktimūlo yathā-
'alasasiromaṇi dhuttāṇaṃ aggimo putti dhaṇasamiddhimao /
iha bhaṇieṇa ṇaaṅgī papphullaviloaṇā jāā' //
('alasaśiromaṇirdhūrtānāmagraṇīrdhanasamṛddhimayaḥ /
iti bhaṇitena natāṅgī praphullavilocanā jātā') //
athārthaśaktyā mamaivopabhogyo 'pyamiti vastu vyajyate /
sa evobhayaśaktimūlo yathā-

'panthia ṇa ettha sattharamatthi maṇaṃ pattharatthale ggāme /
uggaapaoharaṃ pekkhiūṇa jai vasasi tā vasasu' //
('pathika nātra strastaramasti manāk prastarasthale grāme /
udgatipayodharaṃ prekṣya yadi vasasi tad vasa') //
atra yadyupabhogakṣamo 'si tadā āssveti vastu vakraucityamāśritya śabdārthaśaktyābhivyajyata ityubhayaśaktimūlatvam /
RuAssC_[Bhū.7e]:
śabdaśaktimūlo 'laṅkāradhvaniryathā-
'unnataḥ prollasaddhāraḥ kālāgurumalīyasaḥ /
payodharabharastacvyāḥ kaṃ na cakre 'bhilāṣiṇam' //
atra śabdaśaktyā meghalakṣaṇamarthāntaraṃ pratīyate /
prakṛtāprakṛtayoścārthayorasaṃbaddhābhidhāyitvaṃ mā prasāṅkṣīditi tayoraupamyaṃ kalpyata ityalaṅkāradhvaniḥ /
sa evārthaśaktimūlo yathā-
'taṃ tāṇa sirisahoararaaṇāharaṇammi hiaamekkarasaṃ /
biṃbāhare piāṇaṃ ṇivesiaṃ kusumabāṇena' //
('tat teṣāṃ śrīsahodararatnāharaṇe hṛdayamekarasam /
bimbādhare priyāṇāṃ niveśitaṃ kusumabāṇena') //
atra kaustubhabimbādharayoḥ kevalayairvāthaśaktyaupamyaṃ gamyata ityarthaśaktimalo 'laṅkāradhvaniḥ /
ubhayaśaktimūlo yathā-
'jaṇahiaavidāraṇae dhārāsalilallulie ṇa ramai tahā /
tava diṭvī ciurabhare viāṇa jaha vairikhaggāmmi' //
('janahṛdayavidāraṇake dhārāsalilalulite na ramate tathā /
tava dṛṣṭiścukurabhare priyāṇāṃ,yathā vairikhaṅge') //
atrobhayaśaktyā cikurabharakhaṅgayoraupabhyaṃ gamyate /
iti śabdaḥ prameyaparimasātpau /
evaṃ dhvaneḥ prabhedajātaṃ pradarśya kramaprātpaṃ guṇībhūtavyaṅyasyāpyanyato yojayati-guṇībhūtetyādinā /
darśita iti dhvanikāreṇa /
yadāha-
'vyaṅgasya yatrāprādhānyaṃ vācyamātrānuyāyinaḥ /
samāsoktyādayastatra vācyālaṅkṛtayaḥ sphuṭāḥ' //
iti //
evaṃ guṇībhūtavyaṅgyasyāpyanyato bhedajātaṃ yojayitvā citrasyāpi prabhedajātaṃ darśayitumāha-citramityādi /
START Sūtra 1:
citraṃ tu śabdārthāṃlakārasvabhāvatayā bahutaraprabhedam /
tathā hi-
ihārthapaunaruktyaṃ śabdapaunaruktyaṃ śabdārthapaunaruktyaṃ ceti trayaḥ paunaruktyaprakārāḥ
ādau paunaruktyaprakāraravacanaṃ vakṣyamāṇālaṅkārāṇāṃ kakṣāvibhāgaghaṭanārtham /
arthāpekṣayā śabdasya pratītāvantaraṅgatve 'pi prathamamarthatadharmanirdeśaścirantanaprasiddhyā punaruktakavadābhāsasya pūrvaṃ lakṣaṇārthaḥ /
ihaśabdaḥ pratthāne /
itiśabdaḥ prakāre, triśabdādeva saṃkhyāparisamātpisiddheḥ /
RuAssC_1:

tuśabdaḥ kāvyaprakāradvayādasya vailakṣaṇyadyotakaḥ /
ata eva bahutaraprabhedamityuktam /
śabdārthetyeka śeṣaḥ /
tenobhayālaṅkārāṇāmapi grahaṇam /
tadeva darśayitumāha-tathāhītyādi /
citrākhyakāvyabhedanirūpaṇāvasare kiṃ paunaruktyaprakāravacanenetyāśaṅkyāha-ādāvityādi /
vakṣyamāṇālaṅkārāḥ punaruktavadābhāsādayaḥ pañca /
śabdapratītipuraḥsarīkāreṇārthapratītiriti prathamaṃ śabdagata eva dharmanirdeśo nyāyyo nārthagata ityāśaṅkyāha-arthetyādi /
cigtaṃna prasiddheti /
na punaryujyamānatayeti bhāvaḥ /
'punaruktavadābhāsaṃ chekānuprāsa eva ca' iti cirantanaprasiddhiḥ /
arthālaṅkāratvādarthālaṅkāraprakaraṇe punarasya yujyamānatvam /
nanvādau śabdagato, dharmanirdeśaḥ kāryaḥ paścādarthagata iti kramasya na kiñcitprayojanamutpaśyāma iti kiṃ teneti yadanyairuktaṃ tadayuktam /
śabdārthayoḥ krameṇaiva pratītāvavabhāsanāttathātvenaiva dharmanirdeśasyopapatteḥ kiṃ ca 'vardhamānotkarṣāṇi śāstrāṇi prathante' iti nītyā parimitacamatkārāṇāmarthālaṅkārāṇāṃ paścānnirdeśaḥ kārya iti saprayojana eva kramaḥ /
cirantanamatānullaṅghanena ca vayaṃ pravṛttā ityayuktamapi granthakṛtā tanmatamāśritam /
agre 'pyanenāśayena tanmatāśrayaṇaṃ karipyatyeva /
tena vayaṃyaccirantanamatāśrayaṇaṃ vyākhyāsyāmastadyuktameva /
RuAssC_1a:
etadeva yathoddeśaṃ nirṇetumāha-tatretyādi /
START Sūtra 2:
tatrārthapaunaruktyaṃ prarūḍhaṃ doṣaḥ
praruḍhāpraruḍhatvena dvaividhyam /
prathamaṃ heyavacanamupādeye viśrāntyartham /
tatreti trayanirdhāraṇe /
yathāvabhāsanaviśrāntiḥ prarohaḥ /
RuAssC_2:
kimalaṅkāraprastāve doṣakathanenetyāśaṅkyāha-prathamamityādi /
upādeya ityalaṅkārasvarūpe /
yatheti /
yathaiva dṛṣṭastathaiva paryavasita ityarthaḥ /
yathā-
'hariṇanayanāṃ sāraṅgākṣīṃ kuraṅgavilocanāṃ kamalavadanāṃ rājīvāsyāṃ sarojasamānanām /
vilulitakacāṃ cañcatkeśīṃ calaccikurotkarāṃ surataviratau saṃbhogānte vilokaya kāminīm' //
atra sāraṅāgākṣīmityādiṣu punarvacanaṃ praruḍham /
apraruḍhaṃ punaralaṅkāraḥ /
na caitāvataiva doṣābhāvamātreṇālaṅkāratvamasyāśaṅkyam, vakṣyamāṇanītyālaṅkāratvocitasya vicchittiviśeṣasyāpi bhāvāt /
tadevāha-āmugvetyādi /
START Sūtra 3:
āmukhāvabhāsanaṃ punaḥ punaruktavadābhāsam
āmukhagrahaṇaṃ paryavasāne 'nyathātvapratipattyartham /

lakṣyanirdeśe nāpuṃsakaḥ saṃskāro laukikālaṅkāravaidharyeṇa kāvyālaṅkāraṇāmalaṅkāryaṃpāratantryadhvananārthaḥ /
arthapaunaruktyādevārthīśritatvādarthālaṅkāratvaṃ jñeyam /
prabhedāstu vistarabhayānnocyante /
udāharaṇaṃ madīye śrīkaṇṭhastave yathā-
"ahīnabhujagādhīśavapurvalayakaṅkuṇam /
śailādinandicaritaṃ kṣatakandarpadarpakam //
vṛṣapuṅgavalakṣmāṇaṃ śikhipāvakalocanam /
sasarvamaṅgalaṃ naumi pārvatīsakhamīśvaram" //
'dīruṇaḥ kāṣṭhato jāto bhasmabhūtikaraḥ paraḥ /
raktaśoṇārciruccaṇḍaḥ pātu vaḥ pāvakaḥ śikhī' //
bhujaṅgakuṇḍalī vyaktaśāśiśubhrāṃśuśītaguḥ /
jagantyapi sadāpāyādavyāccetoharaḥ śivaḥ" //
RuAssC_3:
anyathātveti /
yathāvabhātasyārthasya paryavasāne tathātvenaivāviśrāntirityarthaḥ /
anyathā hyaktanītyā doṣaḥ syāt /
nanu punaruktavadābhāsaśabdasyālaṅkāraśabdasāmānādhikaraṇyādupamādivadajahalliṅgatvayogācca puṃlliṅgatve kimitīha nāpuṃsakaḥ saṃskāraḥ kṛta ityāśaṅkyāha-lakṣyetyādi /
lakṣyasya lakṣaṇīyasya punaruktavadābhāsasya punaḥśabdāpekṣayā nirdeśo vacanamityarthaḥ /
alaṅkāryapāratantreti /
kāvyasāmānādhikaraṇyena nirdeśāt /
laukikā hārādayaḥ /
eṣāṃ hyalaṅkāryeṇa saha saṃyogaḥ saṃbandhaḥ /
ata evaiṣāṃ tatparatantratāpi na syāt /
kāvyālaṅkārāṇāṃ punaralaṅkāryeṇa saha samavāyaḥ saṃbandhaḥ /
ata evaiṣāmayutasiddhatvādalaṅkāryapāratantryameveti laikikālaṅkāravaidharmyameva nyāyyam /
āśrayāśrayibhāvenālaṅkāryālaṅkaraṇabhāvopapatteḥ kimāśrayamasyālaṅkāratvamityāśaṅkāyāha-arthetyādi /
evakāraḥ śabdapaunaruktyāvacchedadyotakaḥ /
RuAssC_3a:
tena śabdasyāpaunaruktyānna śabdālaṅkāro nāpyubhayālaṅkāro 'yamityarthaḥ /
paryavasāne vastutor'thasyāsattvāt dharmyaṃbhāve ca dharmaṃsya nirviṣayatvātpaunaruktyaṃ kasya dharmaḥ syāditi na vācyam /
āmukher'thasyāvabhāsamānatvena sattvāddharmidharmabhāvasya naivāniṣṭerarthagatayoḥ sattvāsattvayoranupayogāt /
āmukhāvagataiva ca pratītiralaṅkārabījaṃ na pāryavasānikī /
tathātve hyupamārūpakādīnāmapyaviśeṣaḥ syāt /
paryavasāne 'pyarthasya 'dāruṇaḥ kāṣṭato jātaḥ'ityādāvindhanārthasya sattvādanaikāntikatvābhāvācchraśaśṛvadabhāvo na vācyaḥ /
paryavasāne 'pyatrandhanārthaḥ sannapi nālaṅkāratvaprayojaka iti 'arivadhadehaśarīraḥ' [kāvya prakāśa 91389]ityādāpyasatā kāyārthenāviśeṣātsamānaḥ /
kiṃ va ito na paryavasāner'thasyāsattvam /
iha hi pratītimātrasāratvātkavyasya yadyathaiva pratīyate tattathaiva bhavatītyāvivādaḥ /
tadvādhotpattāvapi taimirikadvicandrapratītivat punaruktatayāvabhātasyārthasyāvabhāsamānatvātsattvameva /
nahi śataśīpi krūrādyarthopalambhe kāṣṭhāderarthasyāpunaruktatayā bhānamasti /
bādhotpatteḥ punardvicandrapratītivatpaunaruktyapratīteranupapadyamānatvaṃ bhavati, natu śuktikāyāmiva rajatapratyayasya svarūpata evābhāvaḥ /