Aitareya Upanishad (with commentary) · Chapter 1.2
AitUpBh_1,1.4
taṃ piṇḍaṃ puruṣavidhamuddiśyābhyatapat /
tadabhidhyānaṃ saṃkalpaṃ kṛtavānityarthaḥ,"yasya jñānamayaṃ tapaḥ"(mu.u.1 / 1 / 9) ityādiśruteḥ /
tasyābhitaptasyeśvarasaṃkalpena tapasābhitaptasya piṇḍasya mukhaṃ nirabhidyata mukhākāraṃ suṣiramajāyata yathā pakṣiṇo 'ṇḍaṃ nirbhidyata evam /
tasmānnirbhinnātmukhādvākkaraṇamindriyaṃ niravartata; tadadhiṣṭhātāgnistato vāco lokapālaḥ /
tathā nāsike nirabhidyetām /
nāsikābhyāṃ prāṇaḥ; prāṇadvāyuḥ; iti sarvatrādhiṣṭhānaṃ karaṇaṃ devatā ca trayaṃ krameṇa nirbhinnamiti /
akṣiṇī karṇau tvag hṛdayamantaḥkaraṇādhiṣṭhānam, mano 'ntaḥkaraṇam : nābhiḥ sarvaprāṇabandhanasthānam /
apānasaṃyuktatvādapāna iti pāyvindriyamucyate /
tasmāt tasyādhiṣṭhātrī devatā mṛtyuḥ /
yathānyatra, tathā śiśnaṃ nirabhidyata prajananendriyasthānam /
indriyaṃ reto retovisargārthatvātsaha retasocyate /
retasa āpa iti //4//
iti prathamādhyāye prathamaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ //1//
=======================================================================
START 1,2.1
tā etā devatāḥ sṛṣṭā asmin mahaty arṇave prāpatan |
tam aśanāpipāsābhyām anvavārjat |
tā enam abruvann āyatanaṃ naḥ prajānīhi |
yasmin pratiṣṭhitā annam adāmeti
AitUpBh_1,2.1
tā etā agnyādayo devatā lokapālatvena saṃkalpya sṛṣṭā īśvareṇāsminsaṃsārarṇave saṃsārasamudre mahatyavidyākāmakarmaprabhava duḥkhodake tīvrarogajarāmṛtyumahāgrāhe 'nādāvanante 'pāre nirālambe viṣayendriyajanitasukhalavakṣaṇaviśrāme pañcendriyārthatṛṇmārutavikṣobhotthitānarthaśatamahormau mahārauravādyanekanirayagatahāhetyādikūjitākrośanodbhūtamahārave satyārjavadānadayāhiṃsāśamadamadhṛtyādyātmaguṇapātheyapūrṇajñānoḍupe satsaṅgasarvatyāgamārge mokṣatīre etasminmahatyarṇave prāpatanpatitatavatyaḥ /
tasmādagnyādidevatāpyayalakṣaṇāpi yā gatirvyākhyātā jñānakarmasamuccayānuṣṭhānaphalabhūtā sāpi nālaṃ saṃsāraduḥkhopaśamāya, ityayaṃ vivakṣitor'the 'tra /
yata evaṃ tasmādevaṃ viditvā paraṃ brahma ātmātmanaḥ sarvabhūtānāṃ ca yo vakṣyamāṇaviśeṣaṇaḥ prakṛtaśca jagadutpattisthitisaṃhārahetutvena sa sarvasaṃsāraduḥkhopaśamanāya veditavyaḥ /
tasmāt"eṣa panthā etatkamaitad brahmaitat satyam"(ai.u.2 / 1 / 1) yadetatparabrahmātmajñānam"nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya"(śve.u.3 / 8.6 / 15) iti mantravarṇāt /
taṃ sthānakaraṇadevatotpattibījabhūtaṃ puruṣaṃ prathamotpāditaṃ piṇḍamātmānamaśanāyāpipāsābhyāmanvavārjadanugamitavānsaṃyojitavānityatheḥ /
tasya kāraṇabhūtasyāśanāyādidoṣavattvāttatkāryabhūtānāmapi devatānāmaśanāyādimattvam /
tāstato 'śanāyāpipāsābhyāṃ pīḍyamānā enaṃ pitāmahaṃ sraṣṭāramabruvannuktavatyaḥ āyatanamadhiṣṭhānaṃ no 'smabhyaṃ prajānīhi vidhatsva /
yasminnāyatane pratiṣṭhitāḥ samarthāḥ satyo 'nnamadāma bhakṣayāma iti //1//
START 1,2.2
evamukta īśvaraḥ -
tābhyo gām ānayat |
tā abruvan na vai no 'yam alam iti |
tābhyo 'śvam ānayat |
tā abruvan na vai no 'yam alam iti
tābhyo devatābhyo gāṃ gavākṛtiviśiṣṭaṃ piṇḍaṃ tābhya aivādbhyaḥ pūrvavatpiṇḍaṃ samuddhṛtya mūrchayitvānayaddarśitavān /
tāḥ punargavākṛtiṃ dṛṣṭavānbruvan - na vai no 'smadarthamadhiṣṭhānāyānnamattumayaṃ piṇḍo 'laṃ na vai /
alaṃ paryāptaḥ attuṃ na yogya ityarthaḥ /
gavi pratyākhyāte tābhyo 'śvamānayattā abruvanna vai no 'yamalamiti pūrvavat //2//
START 1,2.3
sarvapratyākhyāne -
tābhyaḥ puruṣam ānayat |
tā abruvan sukṛtaṃ bateti |
puruṣo vāva sukṛtam |
tā abravīd yathāyatanaṃ praviśateti
AitUpBh_1,2.3
tābhyaḥ puruṣamānayatsvayonibhūtam /
tāḥ svayoniṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā akhinnāḥ satyaḥ sukṛtaṃ śobhanaṃ kṛtamidamadhiṣṭhānaṃ batetyabruvan tasmātpuruṣo vāva puruṣa eva sukṛtaṃ sarvapuṇyakarmahetutvāt /
svayaṃ vā svenevātmanā svamāyābhiḥ kṛtatvātsukṛtamityucyate /
tā devatā īśvaro 'bravīdiṣṭamāsāmidamadhiṣṭhānamiti matvā sarve hi svayoniṣu ramante, ato yathāyatanaṃ yasya yadvadanādikriyāyogyamāyatanaṃ tatpraviśateti //3//
START 1,2.4
tathāstvityanujñāṃ pratilabhyeśvarasya nagaryāmiva balādhikṛtādayaḥ -
agnir vāg bhūtvā mukhaṃ prāviśat |
vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat |
ādityaś cakṣur bhūtvākṣiṇī prāviśat |
diśaḥ śrotraṃ bhūtvā karṇau prāviśan |
oṣadhivanaspatayo lomāni bhūtvā tvacaṃ prāviśan |
candramā mano bhūtvā hṛdayaṃ prāviśat |
mṛtyur apāno bhūtvā nābhiṃ prāviśat |
āpo reto bhūtvā śiśnaṃ prāviśan
AitUpBh_1,2.4
agnirvāgabhimānī vāgeva bhūtvā svāṃ yoniṃ mukhaṃ prāviśattathoktārthamanyat /
vāyurnāsike ādityo 'kṣiṇī diśaḥ karṇau oṣadhivanasyatayastvacaṃ candramā hṛdayaṃ mṛtyurnābhimāpaḥ śiśnaṃ prāviśan //4//
START 1,2.5
evaṃ labdhādhiṣṭhānāsu devatāsu -
tam aśanāpipāse abrūtām avābhyām abhiprajānīhīti |
te abravīd etāsv eva vāṃ devatāsv ābhajāmy etāsu bhāginyau karomīti |
tasmād yasyai kasyai ca devatāyai havir gṛhyate bhāginyāv evāsyām aśanāpipāse bhavataḥ
Original text: Aitareyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0