Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aitareya Upanishad (with commentary) · Chapter 1.1

1.1.1

śāntipāṭhaḥ
oṃ vāṅ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrmā edhi /
vedasya me āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīḥ /
anenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi /
satyaṃ vadiṣyāmi /
tanmāmavatu /
tadvaktāramavatu /
avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
oṃ śāntiḥ! śānti!! śāntiḥ!!!
sambandhabhāṣya-
parisamāptaṃ karma sahāparabrahmaviṣayavijñānena /
saiṣā karmaṇo jñānasahitasya parā gatirukthavijñānadvāreṇopasaṃhṛtā /
"etatsatyaṃ brahma prāṇākhyam""eṣa eko devaḥ""etasyaiva prāṇasya sarve devā vibhūtayaḥ""etasya prāṇasyātmabhāvaṃ gacchandevatā apyeti"ityuktam /
so 'yaṃ devatāpyayalakṣaṇaḥ paraḥ puruṣārthaḥ, eṣa mokṣaḥ /
sa cāyaṃ yathoktena jñānakarmasamuccayasādhanena prāptavyo nātaḥ paramastītyeke pratipannāḥ /
tānnirācikīrṣuruttaraṃ kevalātmajñānavidhānārtham 'ātmā vā idam' ityādyāha /
kathaṃ punarakarmasambandhikevalātmavijñānavidhānārtha uttaro grantha iti gamyate?
anyārthānavagamāt /
tathā ca pūrvoktānāṃ devatānāmagnyādīnāṃ saṃsāritvaṃ darśayiṣyatyaśanāyādidoṣavattvena"tamaśanāpipāsābhyāmanvavārjam"(1 / 2 / 1) ityādinā /
aśanāyādimatsarvaṃ saṃsāra eva parasya tu brahmaṇo 'śanāyādyatyayaśruteḥ /
bhavatyevaṃ kevalātmajñānaṃ mokṣasādhanaṃ na tvatrākarmyevādhikriyate viśeṣāśravaṇāt /
akarmiṇa āśramyantarasyehāśravaṇāt /
karma ca bṛhatīsahasralakṣaṇaṃ prastutyānantaramevātmajñānaṃ prārabhyate /
tasmāt karmyevādhikriyate /
na ca karmāsaṃbandhyātmavijñānaṃ pūrvavadanta upasaṃhārāt /
yathā karmasaṃbandhinaḥ puruṣasya sūryātmanaḥ sthāvarajaṅgamādisarvaprāṇyātmatvamuktaṃ brāhmaṇena mantreṇa ca"sūrya ātmā"(ṛ.saṃ.1 / 114 / 1) ityādinā, tathaiva 'eṣa brahmaiṣa indraḥ' (3 / 1 / 3) ityādyupakramya sarvaprāṇyātmatvam 'yacca sthāvaraṃ sarvaṃ tatprajñānetram, (3 / 1 / 3) ityupasaṃhariṣyati /
tathā ca saṃhitopaniṣadi"etaṃ hyeva bahuvṛcā mahatyukthe mīmāṃsante"(ai.ā.3 / 2 / 3 / 12) ityādinā karmasaṃbandhitvamuktvā"sarveṣu bhūteṣvetameva brahmetyācakṣate"ityupasaṃharati /
tathā tasyaiva"yo 'yamaśarīraḥ prajñātmā"ityuktasya"yaścāsāvāditya ekameva taditi vidyāt"ityekatvamuktam /
ihāpi"ko 'yamātmā"(3 / 1 / 1) ityupakramya prajñātmatvameva"prajñānaṃ brahma"(3 / 1 / 3) iti darśayiṣyati /
tasmānnākarmasaṃbandhyātmajñānam /
punaruktyānarthakyamiti cet /
katham?"prāṇo vā ahamasmyṛṣe"ityādibrāhmaṇena"sūrya ātmā"iti mantreṇa ca nirdhāritasyātmanaḥ (3 / 1 / 1) iti praśnapūrvakaṃ punarnirdhāraṇaṃ punaruktamanarthakamiti cet na; tasyaiva dharmāntaraviśeṣanirdhāraṇārthatvānna punaruktatādoṣaḥ /
katham? tasyaiva karmasaṃbandhino jagatsṛṣṭisthitisaṃhārādidharmaviśeṣanirdhāraṇārthatvāt kevalopāstyarthatvādvā /
athavā ātmetyādiparo granthasandarbha ātmanaḥ karmiṇaḥ karmaṇo 'nyatropāsanāprāptau karmaprastāve 'vihitatvātkevalo 'pyātmopāsya ityevamarthaḥ /
bhedābhedopāsyatvādvaika evātmā karmaviṣaye bhedadṛṣṭibhāk, sa evākarmakāle 'bhedenāpyupāsya ityevamapunaruktatā /
"vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha /
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute"(ī.u.11) iti,"kurvanneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ"(ī.u.2) iti ca vājinām /
na ca varṣaśatātparamāyurmartyānām /
yena karmaparityāgenātmānamupāsīta /
darśitaṃ ca"tāvanti puruṣāyuṣo 'hnāṃ sahasrāṇi bhavanti"iti /
varṣaśataṃ cāyuḥ karmaṇaiva vyāptam /
darśitaśca mantraḥ"kurvanneveha karmāṇi"ityādiḥ /
tathā"yāvajjīvamagnihotrañjuhoti""yāvajjīvaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta"ityādyāśca /
"taṃ yajñapātrairdahanti"iti ca /
ṛṇatrayaśruteśca /
tatra pārivrājyādi śāstraṃ vyutthāyātha bhikṣācaryaṃ caranti (bṛ.u.3 / 5 / 1, 4 / 4 / 22) iti ātmajñānastutiparor'thavādaḥ /
anadhikṛtārtho vā /
na; paramārthavijñāne phalādarśane kriyānupapatteḥ /
yaduktaṃ karmiṇa ātmajñānaṃ karmasaṃbandhi ca ityādi tanna /
paraṃ hyāptakāmaṃ sarvasaṃsāradoṣavarjitaṃ brahmāhamasmītyātmatvena vijñāne, kṛtena kartavyena vā prayojanamātmano 'paśyata phalādarśane kriyā nopapadyate /
phalādarśane 'pi niyuktatvātkarotīti cenna niyogāviṣayātmadarśanāt /
iṣṭayogamaniṣṭaviyogaṃ cātmanaḥ prayojanaṃ paśyaṃstadupāyārthī yo bhavati sa niyogasya viṣayo dṛṣṭo loke /
na tu tadviparītaniyogāviṣayabrahmātmatvadarśī /
brahmātmatvadarśyapi saṃścenniyujyeta niyogāviṣayo 'pi sanna kaścinna niyukta iti sarvaṃ karma sarveṇa sarvadā kartavyaṃ prapnoti /
taccāniṣṭam /
na ca sa niyoktuṃ śakyate kenacit; āmnāyasyāpi tatprabhavatvāt /
ma hi svavijñānotthena vacasā svayaṃ niyujyate /
nāpi bṛhavitsvāmyavivekinā bhṛtyena /
āmnāyasya nityatve sati svātaṃntryātsarvānprati niyoktṛtvasāmarthyamiti cenna uktadoṣāt /
tathāpi sarveṇa sarvadā sarvamaviśiṣṭaṃ karma kartavyamityukto doṣo 'pyaparihārya eva /
tadapi śāstreṇaiva vidhīyata iti ced yathākarmakartavyatā śāstreṇa kṛtā tathā tadapyātmajñānaṃ tasyaiva karmiṇaḥ śāstreṇa vidhīyata iti cet, na; viruddhārthabodhakatvānupapatteḥ /
na hyekasminkṛtākṛtasaṃbandhitvaṃ tadviparītatvaṃ ca bodhayituṃ śakyam, śītoṣṇatāmivāgneḥ /
na ceṣṭayogacikīrṣā ātmano 'niṣṭaviyogācikīrṣā ca śāstrakṛtā, sarvaprāṇināṃ taddarśanāt /
śāstrakṛtaṃ cettadubhayaṃ gopālādīnāṃ na dṛśyeta, aśāstrajñatvātteṣām /
yaddhi svato 'prāptaṃ tacchāstreṇa bodhayitavyam /
taccetkṛtakartavyatāvirodhyātmajñānaṃ śāstreṇa kṛtam, kathaṃ tadviruddhāṃ kartavyatāṃ punarutpādayecchītatāmivāgnau tama iva ca bhānau /
na bodhayatyeveti cenna,"sa ma ātmeti vidyāt"(kau.u.3 / 9) "prajñānaṃ brahma"(3 / 1 / 3) iti copasaṃhārāt /
"tadātmānamevāvet"(bṛ.u.1 / 4 / 9) "tattvamasi"(chā.u.6 / 8 -16) ityevamādivākyānāṃ tatparatvāt /
utpannasya ca brahmātmavijñānasyābādhyamānatvānnānutpannaṃ bhrāntaṃ veti śakyaṃ vaktum /
tyāge 'pi prayojanābhāvasya tulyatvamiti cet"nākṛteneha kaścana"(gītā 3 / 28) iti smṛteḥ ya āhurviditvā brahma vyutthānameva kuryāditi teṣāmapyeṣa samāno doṣaḥ prayojanābhāva iti cenna; akriyāmātratvād vyutthānasya /
avidyānimitto hi prayojanasya bhāvo na vastudharmaḥ sarvaprāṇināṃ taddarśanāt /
prayojanatṛṣṇayā ca preryamāṇasya vāṅmanaḥkāyaiḥ pravṛttidarśanāt /
"so 'kāmayata jāyā me syāt"(bṛ.u.1 / 4 / 17) ityādinā putravittādi pāṅktalakṣaṇaṃ kāmyameveti"ubhe hyete eṣaṇe eva"(bṛ.u.3 / 5 / 1 ; 4 / 4 / 22) iti vājasaneyibrāhmaṇe 'vadhāraṇāt /

avidyākāmadoṣanimittāyā vāṅmanaḥkāyapravṛtteḥ pāṅktalakṣaṇāyā viduṣo 'vidyādidoṣābhāvādanupapatteḥ kriyābhāvamātraṃ vyutthānam, na tu yāgādivadanuṣṭheyarūpaṃ bhāvātmakam /
tacca vidyāvatpuruṣadharma iti na prayojanamanveṣṭavyam /
na hi tamasi pravṛttasyodita āloke yadgartapaṅkakaṇṭakādyatapanaṃ tatkiṃprayojanamiti praśnārham /
vyutthānaṃ tarhyarthaprāptatvānna codanārhamiti gārhasthye cetparaṃ brahmavijñānaṃ jātaṃ tatraivāstvakurvata āsanaṃ na tato 'nyatra gamanamiti cenna kāmaprayuktatvādgārhasthyasya"etāvānvai kāmaḥ"(bṛ.u.1 / 4 / 17) iti"ubhe hyete eṣaṇe eva"(bṛ,u.3 / 5 / 1 ; 4 / 4 / 22) ityavadhāraṇāt /
kāmanimittaputravittādisaṃbandhaniyamābhāvamātraṃ na hi tato 'nyatra gamanaṃ vyutthānamucyate /
ato na gārhasthya evākurvata āsanamutpannavidyasya /
etena guruśuśrūṣātapasorapyapratipattirviduṣaḥsiddhā /
atra kecid gṛhasthā bhikṣāṭanādibhayātparibhavācca trasyamānāḥ sūkṣmadṛṣṭitāṃ darśayanta uttaramāhuḥ bhikṣorapi bhikṣāṭanadiniyamadarśanāddehadhāraṇamātrārthino gṛhasthasyāpi sādhyasādhanaiṣaṇobhayavinirmuktasya dehamātradhāraṇarthamaśanācchādanamātramupajīvato gṛha evāstvāsanamiti /
na, svagṛhaviśeṣaparigrahaniyamasya kāmaprayuktatvādityuktottarametat /
svagṛhaviśeṣaparigrahābhāve ca śarīradhāraṇamātraprayuktāśanācchādanārthinaḥ svaparigrahaviśeṣābhāver'thādbhikṣukatvameva /
śarīradhāraṇārthāyāṃ bhikṣāṭanādipravṛttau yathā niyamo bhikṣoḥ śaucādau ca, tathā gṛhiṇo 'pi viduṣo 'kāmino 'stu nityakarmasu niyamena pravṛttiryāvajjīvādiśrutiniyuktatvāt pratyavāyaparihārāyeti /
etanniyogāviṣayatvena viduṣaḥ pratyuktamaśakyaniyojyatvācceti /
yāvajjīvādinityacodanānarthakyamiti cet?
na, avidvadviṣayatvenārthavattvāt /
yattu bhikṣoḥ śarīradhāraṇamātrapravṛttasya pravṛtterniyatatvaṃ tatpravṛtterna prayojakam /
ācamanapravṛttasya pipāsāpagamavannānyaprayojanārthatvamavagamyate /
na cāgnihotrādīnāṃ tadvadarthaprāptapravṛttiniyatatvopapattiḥ /
arthaprāptapravṛttiniyamo 'pi prayojanābhāve 'nupapanna eveti cet?
na, tanniyamasya pūrvapravṛttisiddhatvāttadatikrame yatnagauravāt /
arthaprāptasya vyutthānasya punarvacanādviduṣaḥ kartavyatvopapattiḥ /
aviduṣopi mumukṣuṇā pārivrājyaṃ kartavyameva /
tathā ca"śānto dāntaḥ"(bṛ.u.4 / 4 / 23) ityādivacanaṃ pramāṇam /
śamadamādīnāṃ cātmadarśanasādhanānāmanyāśrameṣvanupapatteḥ /
"atyāśramibhyaḥ parama pavitraṃ provāca samyagṛṣisaṃghajuṣṭam"(6 / 21) iti ca śvetāśvatare vijñāyate /
'na karmaṇā na prajayā dhanena tyāgenaike amṛtatvamānaśuḥ' (kaivalya.2) iti ca kaivalyaśrutiḥ /
"jñātvā naiṣkarmyamācaret"iti ca smṛteḥ /
"brahmāśramapade vaset"iti ca brahmacaryādividyāsādhanānāṃ ca sākalyenātyāśramiṣūpapattergrārhasthye 'saṃbhavāt /
na cāsaṃpannaṃ sādhanaṃ kasyacidarthasya sādhanāyālam /
yadvijñānopayogīni ca gārhasthyāśramakarmāṇi teṣāṃ paramaphalamupasaṃhṛtaṃ devatāpyayalakṣaṇaṃ saṃsāraviṣayameva /
yadi karmiṇa eva paramātmavijñānamabhaviṣyat saṃsāraviṣayasyaiva phalasyopasaṃhāro nopāpātsyat /
aṅgaphalaṃ taditi cenna tadvirodhyātmavastuviṣayatvādātmavidyāyāḥ /
nirākṛtasarvanāmarūpakarmaparamārthātmavastuviṣayaṃ jñānamamṛtatvasādhanam /
guṇaphalasaṃbandhe hi nirākṛtasarvaviśeṣātmavastuviṣayatvaṃ jñānasya na prāpnoti /
taccāniṣṭam,"yatra tvasya sarvamātmaivābhūt"
(bṛ.u.2 / 4 / 14) ityadhikṛtya kriyākārakaphalādisarvavyavahāranirākāraṇādviduṣaḥ /
tadviparītasyāviduṣo"yatra hi dvaitamiva"(bṛ.u.2 / 4 / 14) ityuktvā kriyākārakaphalarūpasyaiva saṃsārasya darśitatvācca vājasaneyibrāhmaṇe /
tathehāpi devatāpyayaṃ saṃsāraviṣayaṃ yatphalamaśanāyādimadvastvātmakaṃ tatphalamupasaṃhṛtya kevalaṃ sarvātmakavastuviṣayaṃ jñānamamṛtatvāya vakṣyāmīti pravartate /
ṛṇapratibandhasyāviduṣa eva manuṣyapitṛdevalokaprāptiṃ prati, na viduṣaḥ /
"so 'yaṃ manuṣyalokaḥ putreṇaiva"(bṛ.u.1 / 5 / 16) ityādilokatrayasādhananiyamaśruteḥ /
viduṣaśca ṛṇapratibandhābhāvo darśita ātmalokārthinaḥ"kiṃ prajayā kariṣyāmaḥ"(bṛ.u.4 / 4 / 22) ityādinā /
tathā"etadva sma vai tadvidvāṃsa āhurṛṣaḥ kāvaṣeyāḥ"ityādi /
"etaddha sma vai tatpūrve vidvāṃso 'gnihotraṃ na juhavāñcakruḥ"(kauṣī. 2 / 5) iti ca kauṣītakinām /
aviduṣastarhi ṛṇānapākaraṇe pārivrājyānupapattiriti cet?
na; prāggārhasthyapratipatterṛṇitvāsaṃbhavāt /
adhikārānārūḍho 'pyṛṇī ca syāt sarvasya ṛṇitvamityaniṣṭaṃ prasajyetāpratipannagārhasthyasyāpi"gṛhādvanībhūtvā pravrajedyadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajed gṛhādvā vanādvā"(jā.u.4) ityātmadarśanopāyasādhanatveneṣyata eva pārivrājyam /
yāvajjīvādiśrutīnāmavidvadamumukṣuviṣaye kṛtārthatā /
chāndogye ca keṣāñcid dvādaśarātramagnihotraṃ hutvā tata ūrdhva parityāgaḥ śrūyate /
yattvanadhikṛtānāṃ pārivrājyamiti, tanna, teṣāṃ pṛthageva,"utsannāgniranagniko vā"ityādiśravaṇāt /
sarvasmṛtiṣu cāviśeṣeṇāśramavikalpaḥ prasiddhaḥ samuccayaśca /
yattu viduṣor'thaprāptaṃ vyutthānamityaśāstrārthatve, gṛhe vane vā tiṣṭhato na viśeṣa iti, tadasat vyutthānasyaivārthaprāptatvānnānyatrāvasthānaṃ syāt /
anyatrāvasthānasya kāmakarmaprayuktatvaṃ hyavocāma, tadabhāvamātraṃ vyutthānamiti ca /
yathākāmitvaṃ tu viduṣo 'tyantamaprāptaṃ atyantamūḍhaviṣayatvenāvagamāt /
tathā śāstracoditamapi karma ātmavido 'prāptaṃ gurubhāratayāvagamyate /
kimutātyantāvivekanimittaṃ yathākarmitvam /
na hi unmādatimiradṛṣṭyupalabdhaṃ vastu tadapagame 'pi tathaiva syāt /
unmādatimiradṛṣṭinimittatvādeva tasya /
tasmādātmavido vyutthānavyatirekeṃ na yathākāmitvaṃ na cānyatkartavyamityetatsiddham /
yattu"vidyāṃ cāvidyāṃ ca yasyadvedobhayaṃ saha"(ī.u.11) iti na vidyāvato vidyayā sahāvidyāpi vartate ityayamarthaḥ kastarhi ekasminpuruṣe ete ekadaiva na saha saṃbadhyeyātāmityarthaḥ /
yathā śuktikāyāṃ rajataśuktikājñāne ekasya puruṣasya /
"dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā"(ka.u.1 / 2 / 4) iti hi kāṭhake /
tasmānna vidyāyāṃ satyāmavidyāsaṃbhavo 'sti /
"tapasā brahma vijijñāsasva"(tai.u.3 / 2) ityādiśruteḥ tapa ādi vidyotpattisādhanaṃ gurūpāsanādi ca karma avidyātmakatvādavidyocyate tena vidyāmutpādya mṛtyuṃ kāmamatitarati /
tato niṣkāmastyaktaiṣaṇobrahmavidyayā amṛtatvamaśnuta itye 'tamartha darśayannāha -"avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayāmṛtamaśnute"(ī.u.11) iti /

yattu puruṣāyuḥ sarvaṃ karmaṇaiva vyāptaṃ"kuvenneveha karmāṇi jijīviṣecchataṃ samāḥ"(ī.u.2) iti tadavidvadviṣayatvena parihṛtamitarathāsaṃbhavāt /
yattu vakṣyamāṇamapi pūrvoktatulyatvātkarmaṇāviruddhamātmajñānamiti, tatsaviśeṣanirviśeṣātmatayā pratyuktam, uttaratra vyākhyāne ca darśayiṣyāmaḥ /
ataḥ kevalaniṣkriyabrahmātmakatvavidyādarśanārthamuttaro grantha ārabhyate -
START 1,1.1
ātmā vā idam eka evāgra āsīt |
nānyat kiñcana miṣat |
sa īkṣata lokān nu sṛjā iti

1.1.2

AitUpBh_1,1.1
ātmā āpnoteratteratatervā paraḥ sarvajñaḥ sarvaśaktiraśanāyādisarvasaṃsāradharmavarjito nityaśuddhabuddhamuktasvabhāvo 'jo 'jaro 'maromṛto 'bhayo 'dvayo vai idaṃ yaduktaṃ nāmarūpakarmabhedabhinnañjagadātmaivaiko 'gre jagataḥ sṛṣṭeḥ prāgāsīt /
kiṃ nedānīṃ sa evaikaḥ
na /
kathaṃ tarhyāsīdityucyate yadyapīdānīṃ sa evaikastathāpyasti viśeṣaḥ /
prāgutpatteravyākṛtanāmarūpabhedamātmabhūtamātmaikaśabdapratyayagocaraṃ jagadidānīṃ vyākṛtanāmarūpabhedatvādanekaśabdapratyayagocaramātmaikaśabdapratyayagocara ceti viśeṣaḥ /
yathā salilātpṛthakphenanāmarūpavyākaraṇātprāksalilaikaśabdapratyayagocarameva phenam, yadā salilātpṛthaṅnāmarūpabhedena vyākṛtaṃ bhavati tadā salilaṃ phenaṃ cetyanekaśabdapratyayabhāksalilameveti caikaśabdapratyayabhākca phenaṃ bhavati tadvat /
nānyatkiñcana na kiñcidapi miṣannimiṣadvyāpāravaditaradvā /
yathā sāṃkhyānāmanātmapakṣapāti svatantraṃ pradhānaṃ yathā ca kāṇādānāmaṇavo na tadvadihānyadātmanaḥ kiñcidapi vastu vidyate kiṃ tarhi ! ātmaivaika āsīdityabhiprāyaḥ /
sa sarvajñasvābhāvyād ātmā eka eva sannīkṣata /
nanu prāgutpatterakāryakaraṇatvātkathamīkṣitavān /
nāyaṃ doṣaḥ sarvajñasvābhāvyāt tathā ca mantravarṇaḥ-"apāṇipādo javano grahītā"(śve.u.3 / 19) ityādiḥ /
kenābhiprāyeṇetyāha - lokān ambhaḥprabhṛtīn prāṇikarmaphalopabhogasthānabhūtānnu sṛjai sṛje 'hamiti //1//
START 1,1.2
evamīkṣitvā ālocya -
sa imāṃl lokān asṛjatāmbho marīcīr maram āpaḥ |
ado 'mbhaḥ pareṇa divam |
dyauḥ pratiṣṭhā |
antarikṣaṃ marīcayaḥ |
pṛthivī maraḥ |
yā adhastāt tā āpaḥ

1.1.3

AitUpBh_1,1.2
sa ātmemāṃllokānasṛjata sṛṣṭavān /
yatheha buddhimāṃstakṣādirevaṃprakārānprāsādādīnsṛja iti īkṣitvekṣānantara prāsādādīnsṛjati tadvat /
nanu sopādānastakṣādiḥ prāsādādīnsṛjatīti yuktaṃ nirupādānastvātmā kathaṃ lokān sṛjati ?
naiṣa doṣaḥ, salilaphenasthānīye ātmabhūte nāmarūpe avyākṛte ātmaikaśabdavācye vyākṛtaphenasthānīyasya /
jagataḥ upādānabhūte saṃbhavataḥ /
tasmād ātmabhūtanāmarupopādānabhūtaḥ sansarvajño jagannirmimīta ityaviruddham /
athavā, yathā vijñānavānmāyāvī nirupādāna ātmānameva ātmāntaratvenākāśena gacchantamiva nirmimīte, tathā sarvajño devaḥ sarvaśaktirmahāmāya ātmānamevātmāntaratvena jagadrūpeṇa nirmimīta iti yuktataram /
evaṃ ca sati kāryakāraṇobhayāsadvādyādipakṣāśca na prasajjante sunirākṛtāśca bhavanti /
kāṃllokānasṛjatetyāha - ambho marīcirmaramāpa iti /
ākāśādikrameṇa aṇḍamutpādyāmbhaḥprabhṛtīn lokānasṛjata /
tatrāmbhaḥprabhṛtīn svayameva vyācaṣṭe śrutiḥ /
adastadambhaḥ śabdavācyo lokaḥ pareṇa divaṃ dyulokātpareṇa parastāt ; so 'mbhaḥśabdavācya ambho bharaṇāt /
dyauḥpratiṣṭhāśrayastasyāmbhaso lokasya /
dyulokādadhastādantarikṣaṃ yattanmarīcayaḥ /
eko 'pyanekasthānabhedatvādbahuvacanabhāk - marīcaya iti ; marīcibhirvā raśmibhiḥsambandhāt /
pṛthivī maro mriyante 'smin bhūtānīti /
yā adhastāt pṛthivyāstā āpa ucyante ; āpnoteḥ, lokāḥ /
yadyapi pañcabhūtātmakatvaṃ lokānāṃ tathāpyabbāhulyādabnāmabhirevāmbho marīcirmaramāpa ityucyante //2//
START 1,1.3
sarvaprāṇikarmaphalopādānādhiṣṭhānabhūtāṃścaturo lokān sṛṣṭvā -
sa īkṣateme nu lokāḥ |
lokapālān nu sṛjā iti |
so 'dbhya eva puruṣaṃ samuddhṛtyāmūrcchayat

1.1.4

AitUpBh_1,1.3
sa īśvaraḥ punarevekṣata /
ime nu ambhaḥprabhṛtayo mayā sṛṣṭā lokāḥ paripālayitṛvarjitā vinaśyeyuḥ tasmādeṣāṃ rakṣaṇārthaṃ lokapālāṃllokānāṃ pālayitṛ sṛjai sṛje 'hamiti /
evamīkṣitvā so 'dbhya evaṃ appradhānebhya eva pañcabhūtebhyo yebhyo 'mbhaḥprabhṛtīnsṛṣṭavāṃstebhya evetyarthaḥ /
puruṣaṃ puruṣākāraṃ śiraḥpāṇyādimantaṃ samuddhṛtya adbhyaḥ samupādāya mṛtpiṇḍamiva kulālāḥ pṛthivyāḥ, amūrchayat mūrchitavān saṃpiṇḍitavān svāvayavasaṃyojanenetyarthaḥ //3//
START 1,1.4
tam abhyatapat |
tasyābhitaptasya mukhaṃ nirabhidyata yathāṇḍam |
mukhād vāk |
vāco 'gniḥ |
nāsike nirabhidyetām |
nāsikābhyāṃ prāṇaḥ |
prāṇād vāyuḥ |
akṣiṇī nirabhidyetām |
akṣībhyāṃ cakṣuḥ |
cakṣuṣa ādityaḥ |
karṇau nirabhidyetām |
karṇābhyāṃ śrotram |
śrotrād diśaḥ |
tvaṅ nirabhidyata |
tvaco lomāni |
lomabhya oṣadhivanaspatayaḥ |
hṛdayaṃ nirabhidyata |
hṛdayān manaḥ |
manasaś candramāḥ |
nābhir nirabhidyata |
nābhyā apānaḥ |
apānān mṛtyuḥ |
śiśnaṃ nirabhidyata |
śiśnād retaḥ |
retasa āpaḥ

Original text: Aitareyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc