Aitareya Upanishad (with commentary) · Chapter 1.3

AitUpBh_1,2.5
niradhiṣṭhāne satyau aśanāyāpipāse tamīśvaramabrūtāmuktavatyau /
āvābhyāmadhiṣṭhānamabhiprajānīhi cintaya vidhatsvetyarthaḥ /
sa īśvara evamuktaste aśanāyāpipāse abravīt /
na hi yuvayorbhāvarūpatvāccetanāvadvastvanāśrityānnārttṛtvaṃ saṃbhavati /
tasmādetāsvevāgnyādyāsu vāṃ yuvāṃ devatāsvadhyātmādhidevatāsvābhajāmi vṛttisaṃvibhāgenānugṛhṇāmi /
etāsu bhāginyai yaddevatyo yo bhāgo havirādilakṣaṇaḥ syāttasyāstenaiva, bhāgena bhāginyau bhāgavatyau vāṃ karomīti /
sṛṣṭyādāvīśvara evaṃ vyadadhādyasmāttasmādidānīmapi yasyai kasyai ca devatāyai arthāya havirgṛhyate carupuroḍāśādilakṣaṇaṃ bhāginyādeva bhāgavatyāvevāsyāṃ devatāyāmaśanāyapipāse bhavataḥ //5//
iti prathamādhyāye dvitīyaḥ khaṇḍaḥ samāptaḥ //2//
=======================================================================
START 1,3.1
sa īkṣateme nu lokāś ca lokapālāś ca |
annam ebhyaḥ sṛjā iti

AitUpBh_1,3.1
evaṃ hi loke īśvarāṇāmanugrahe nigrahe ca svātantryaṃ dṛṣṭaṃ sveṣu /
tadvanmaheśvarasyāpi sarveśvaratvātsarvānprati nigrahānugrahe 'pi svātantryameva //1//
START 1,3.2
so 'po 'bhyatapat |
tābhyo 'bhitaptābhyo mūrtir ajāyata |
yā vai sā mūrtir ajāyatānnaṃ vai tat

AitUpBh_1,3.2
sa īśaro 'nnaṃ sisṛkṣustā eva pūrvoktā apa uddiśyābhyatapat /
tābhyo 'bhitaptābhya upādānabhūtābhyo mūrtirghanarūpaṃ dhāraṇasamartha carācaralakṣaṇamajāyatotpannam /
annaṃ vai tanmūrtirūpaṃ yā vai sā mūrtirajāyata //2//
START 1,3.3
tad enat sṛṣṭaṃ parāṅ atyajighāṃsat |
tad vācājighṛkṣat |
tan nāśaknod vācā grahītum |
sa yad dhainad vācāgrahaiṣyad abhivyāhṛtya haivānnam atrapsyat

AitUpBh_1,3.3
tadenadannaṃ lokalokapālānāmarthe 'bhimukhe sṛṣṭaṃ tadyathā mūṣakādirmārjārādigocare, sanmama mṛtyurannāda iti matvā parāgañcatīti parāṅsadattṝnatītyājighāṃsadatigantumaicchat palāyituṃ prārabhatetyarthaḥ /
tadannābhiprāyaṃ matvā sa lokalokapālasaṃghātaḥ kāryakaraṇalakṣaṇaḥ piṇḍaḥ prathamajatvād anyāṃścānnādānapaśyaṃstadannaṃ vācā vadanavyāpāreṇājighṛkṣad grahītumaicchat /
tadannaṃ nāśaknonna samartho 'bhadvācā vadanakriyayā grahītumupādātum /
sa prathamajaḥ śarīrī yadyadi hainadvācāgrahaiṣyadgṛhītavānsyādannaṃ sarvo 'pi lokastatkāryabhūtatvādabhivyāhṛtya haivānnamatrapsyattṛpto 'bhaviṣyat, na caitadasti, ato nāśaknodvācā grahītumityavagacchāmaḥ pūrvajo 'pi //3//
START 1,3.4-10
samānamuttaram -
tat prāṇenājighṛkṣat |
tan nāśaknot prāṇena grahītum |
sa yad dhainat prāṇenāgrahaiṣyad abhiprāṇya haivānnam atrapsyat

tac cakṣuṣājighṛkṣat |
tan nāśaknoc cakṣuṣā grahītum |
sa yad dhainac cakṣuṣāgrahaiṣyad dṛṣṭvā haivānnam atrapsyat

tac chrotreṇājighṛkṣat |
tan nāśaknoc chrotreṇa grahītum |
sa yad dhainac chrotreṇāgrahaiṣyac chrutvā haivānnam atrapsyat

tat tvacājighṛkṣat |
tan nāśaknot tvacā grahītum |
sa yad dhainat tvacāgrahaiṣyat spṛṣṭvā haivānnam atrapsyat

tan manasājighṛkṣat |
tan nāśaknon manasā grahītum |
sa yad dhainan manasāgrahaiṣyad dhyātvā haivānnam atrapsyat

tac chiśnenājighṛkṣat |
tan nāśaknoc chiśnena grahītum |
sa yad dhainac chiśnenāgrahaiṣyad visṛjya haivānnam atrapsyat

tad apānenājighṛkṣat |
tad āvayat |
saiṣo 'nnasya graho yad vāyuḥ |
annāyur vā eṣa yad vāyuḥ

AitUpBh_1,3.4-10
tatprāṇena taccakṣuṣā tacchrotreṇa tattvacā tanmanasā tacchiśnena tena tena karaṇavyāpāreṇānnaṃ grahītumaśaknuvanpaścādapānena vāyunā mukhacchidreṇa tadannamajighṛkṣat /
tadāvayāttadannamevaṃ jagrāha āśitavān /
tena sa eṣo 'pānavāyurannasya graho 'nnagrāhaka ityetat /
yadvāyuryo vāyurannāyuḥ annabandhano 'nnajīvano vai prasiddhaḥ sa eṣa yo vāyuḥ //4-10 //
START 1,3.11
sa īkṣata kathaṃ nv idaṃ mad ṛte syād iti |
sa īkṣata katareṇa prapadyā iti |
sa īkṣata yadi vācābhivyāhṛtaṃ yadi prāṇenābhiprāṇitaṃ yadi cakṣuṣā dṛṣṭaṃ yadi śrotreṇa śrutaṃ yadi tvacā spṛṣṭaṃ yadi manasā dhyātaṃ yady apānenābhyapānitaṃ yadi śiśnena visṛṣṭam atha ko 'ham iti

AitUpBh_1,3.11
sa evaṃ lokalokapālasaṃghātasthitimannanimittaṃ kṛtvā purapauratatpālayita sthitisamāṃ svāmīva īkṣata - kathaṃ nu kena prakāreṇeti vitarkayannidaṃ madṛte māmantareṇa purasvāminam, yadidaṃ kāryakaraṇasaṃghātakāya vakṣyamāṇaṃ kathaṃ nu khalu māmantareṇa syātparārthaṃ sat /
yadi vācābhivyāhṛtamityādi kevalameva vāgvyavaharaṇādi tannirarthakaṃ na kathañcana bhavedbalistutyādivat, pauravandyādibhiḥ prayujyamānaṃ svāmyarthaṃ sattatsvāminamantareṇāsatyeva svāmini tadvat /
tasmānmayā pareṇa svāminādhiṣṭhātrā kṛtākṛtaphalasākṣibhūtena bhoktā bhavitavyaṃ purasyeva rājñā /
yadi nāmaitatsaṃhatakāryasya parārthatvaṃ parārthinaṃ māṃ cetanamantareṇa bhavetpurapaurakāryamiva tatsvāminam, atha ko 'haṃ kiṃsvarūpaḥ kasya vā svāmī?
yadyahaṃ kāryakaraṇasaṃghātamanupraviśya vāgādyabhivyāhṛtādiphalaṃ nopalabheya rājeva puramāviśyādhikṛtapuruṣakṛtākṛtāvekṣaṇam na kaścinmāmayaṃ sannevaṃrūpaścetyadhigacchedvicārayet /
viparyaye tu yo 'yaṃ vāgādyabhivyāhṛtādīdamiti veda, sa sanvedanarūpaścetyadhigantavyo 'haṃ syām, yadarthamidaṃ saṃhatānāṃ vāgādīnāmabhivyāhṛtādi, yathā stambhakuḍyādīnāṃ prāsādādisaṃhatānāṃ svāvayavairasaṃhataparārthatvaṃ tadvaditi /
evamīkṣitvātaḥ katareṇa prapadyā iti /
prapadaṃ ca mūrdhā cāsya saṃghātasya praveśamārgau /
anayoḥ katareṇa mārgeṇedaṃ kāryakaraṇasaṃghātalakṣaṇaṃ puraṃ prapadyai prapadyeyeti //11//
START 1,3.12
evamīkṣitvā na tāvanmadbhṛtyasya prāṇasya mama sarvārthādhikṛtasya praveśamārgeṇa prapadābhyāmadhaḥ prapadye /
kiṃ tarhi pāriśeṣyādasya mūrdhānaṃ vidārya prapadyeyamiti loka ivekṣitakārī -
sa etam eva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata |
saiṣā vidṛtir nāma dvāḥ |
tad etan nāndanam |
tasya traya āvasathās trayaḥ svapnā ayam āvasatho 'yam āvasatho 'yam āvasatha iti

AitUpBh_1,3.12
sa iṣṭeśvara etameva mūrdhasīmānaṃ keśavibhāgāvasānaṃ vidārya cchidrīkṛtvaitayā dvārā mārgeṇemaṃ lokaṃ kāryakaraṇasaṃghātaṃ prāpadyata praviveśa /
seyaṃ hi prasiddhā dvāḥ mūrdhni tailādidhāraṇakāle antastadrasādisaṃvedanāt /
saiṣā vidṛtirvidāritatvādvidṛtirnāma prasiddhā dvāḥ /
itarāṇi tu śrotrādidvārāṇi bhṛtyādisthānīyasādhāraṇamārgatvānna samṛddhīni nānandahetūni /
idaṃ tu dvāraṃ parameśvarasyaiva kevalasyeti tadetannāndanaṃ nandanameva /
nāndanamiti daidhyaṃ chāndasam nandatyanena dvāreṇa gatvā parasminbrahmaṇīti /
tasyaivaṃ sṛṣṭvā praviṣṭasya jīvenātmanā rājña iva puraṃ traya āvasathāḥ /
jāgaritakāsa indriyasthānaṃ dakṣiṇaṃ cakṣuḥ svapnakāle 'ntarmanaḥ, suṣuptikāle hṛdayākāśa ityetat /
vakṣyamāṇā vā traya āvasthāḥ pitṛśarīraṃ mātṛgarbhāśayaḥ svaṃ ca śarīramiti /
trayaḥ svapnā jāgratsvapnasuṣuptyākhyāḥ /
nanu jāgaritaṃ prabodharūpatvānna svapnaḥ, naivam, svapna eva /
katham? paramārthasvātmaprabodhābhāvātsvapnavadasadvastudarśanācca /
ayamevāvasathaścakṣurdakṣiṇaṃ prathamaḥ, mano 'ntaraṃ dvitīyaḥ, hṛdayākāśastṛtīyaḥ /
ayamāvasatha ityuktānukīrtanameva /
teṣu hyayamāvasatheṣu paryāyeṇātmabhāvena vartamāno 'vidyayā dīrghakālaṃ gāḍhaprasuptaḥ svābhāvikyā na prabudhyate 'nekaśatasahasrānarthasaṃnipātajaduḥkhamudgarābhighātānubhavairapi //12//
START 1,3.13
sa jāto bhūtāny abhivyaikhyat kim ihānyaṃ vāvadiṣad iti |
sa etam eva puruṣaṃ brahma tatamam apaśyad idam adarśam itī 3

AitUpBh_1,3.13
sa jātaḥ śarīre praviṣṭo jīvātmanā bhūtānyabhivyaikhyadvyākarot /
sa kadācitparamakāruṇikenācāryeṇātmajñānaprabodhakṛcchabdikāyāṃ vedāntamahāvākyabheryāṃ tatkarṇamūle tāḍyamānāyāmetameva sṛṣṭyādikartṛtvena prakṛtaṃ puruṣaṃ puri śayānamātmānaṃ brahma bṛhattatamaṃ takāreṇaikena luptena tatatamaṃ vyāptatamaṃ paripūrṇamākāśavatpratyabudhyatāpaśyat /
katham? idaṃ brahma mamātmanaḥ /
svarūpamadarśaṃ dṛṣṭavānasmi, aho iti,ṝ.1.3.12vicāraṇārthā plutiḥ pūrvam //13//
START 1,3.14
yasmādidamityeva yatsākṣādaparokṣādbrahma sarvāntaramapaśyat parokṣeṇa -
tasmād idandro nāma |
idandro ha vai nāma |
tam idandraṃ santam indra ity ācakṣate parokṣeṇa |
parokṣapriyā iva hi devāḥ parokṣapriyā iva hi devāḥ