ઐતરેયોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.2

ઐતુપ્ભ્_1,1.4
તં પિણ્ડં પુરુષવિધમુદ્દિશ્યાભ્યતપત્ ।
તદભિધ્યાનં સંકલ્પં કૃતવાનિત્યર્થઃ,"યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ"(મુ.ઉ.1 । 1 । 9) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તસ્યાભિતપ્તસ્યેશ્વરસંકલ્પેન તપસાભિતપ્તસ્ય પિણ્ડસ્ય મુખં નિરભિદ્યત મુખાકારં સુષિરમજાયત યથા પક્ષિણો ઽણ્ડં નિર્ભિદ્યત એવમ્ ।
તસ્માન્નિર્ભિન્નાત્મુખાદ્વાક્કરણમિન્દ્રિયં નિરવર્તત; તદધિષ્ઠાતાગ્નિસ્તતો વાચો લોકપાલઃ ।
તથા નાસિકે નિરભિદ્યેતામ્ ।
નાસિકાભ્યાં પ્રાણઃ; પ્રાણદ્વાયુઃ; ઇતિ સર્વત્રાધિષ્ઠાનં કરણં દેવતા ચ ત્રયં ક્રમેણ નિર્ભિન્નમિતિ ।
અક્ષિણી કર્ણૌ ત્વગ્ હૃદયમન્તઃકરણાધિષ્ઠાનમ્, મનો ઽન્તઃકરણમ્ : નાભિઃ સર્વપ્રાણબન્ધનસ્થાનમ્ ।
અપાનસંયુક્તત્વાદપાન ઇતિ પાય્વિન્દ્રિયમુચ્યતે ।
તસ્માત્ તસ્યાધિષ્ઠાત્રી દેવતા મૃત્યુઃ ।
યથાન્યત્ર, તથા શિશ્નં નિરભિદ્યત પ્રજનનેન્દ્રિયસ્થાનમ્ ।
ઇન્દ્રિયં રેતો રેતોવિસર્ગાર્થત્વાત્સહ રેતસોચ્યતે ।
રેતસ આપ ઇતિ ॥4॥
ઇતિ પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ સમાપ્તઃ ॥1॥
=======================================================================
સ્તર્ત્ 1,2.1
તા એતા દેવતાઃ સૃષ્ટા અસ્મિન્ મહત્ય્ અર્ણવે પ્રાપતન્ ।
તમ્ અશનાપિપાસાભ્યામ્ અન્વવાર્જત્ ।
તા એનમ્ અબ્રુવન્ન્ આયતનં નઃ પ્રજાનીહિ ।
યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતા અન્નમ્ અદામેતિ

ઐતુપ્ભ્_1,2.1
તા એતા અગ્ન્યાદયો દેવતા લોકપાલત્વેન સંકલ્પ્ય સૃષ્ટા ઈશ્વરેણાસ્મિન્સંસારર્ણવે સંસારસમુદ્રે મહત્યવિદ્યાકામકર્મપ્રભવ દુઃખોદકે તીવ્રરોગજરામૃત્યુમહાગ્રાહે ઽનાદાવનન્તે ઽપારે નિરાલમ્બે વિષયેન્દ્રિયજનિતસુખલવક્ષણવિશ્રામે પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થતૃણ્મારુતવિક્ષોભોત્થિતાનર્થશતમહોર્મૌ મહારૌરવાદ્યનેકનિરયગતહાહેત્યાદિકૂજિતાક્રોશનોદ્ભૂતમહારવે સત્યાર્જવદાનદયાહિંસાશમદમધૃત્યાદ્યાત્મગુણપાથેયપૂર્ણજ્ઞાનોડુપે સત્સઙ્ગસર્વત્યાગમાર્ગે મોક્ષતીરે એતસ્મિન્મહત્યર્ણવે પ્રાપતન્પતિતતવત્યઃ ।
તસ્માદગ્ન્યાદિદેવતાપ્યયલક્ષણાપિ યા ગતિર્વ્યાખ્યાતા જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાનફલભૂતા સાપિ નાલં સંસારદુઃખોપશમાય, ઇત્યયં વિવક્ષિતોર્ઽથે ઽત્ર ।
યત એવં તસ્માદેવં વિદિત્વા પરં બ્રહ્મ આત્માત્મનઃ સર્વભૂતાનાં ચ યો વક્ષ્યમાણવિશેષણઃ પ્રકૃતશ્ચ જગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહારહેતુત્વેન સ સર્વસંસારદુઃખોપશમનાય વેદિતવ્યઃ ।
તસ્માત્"એષ પન્થા એતત્કમૈતદ્ બ્રહ્મૈતત્ સત્યમ્"(ઐ.ઉ.2 । 1 । 1) યદેતત્પરબ્રહ્માત્મજ્ઞાનમ્"નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય"(શ્વે.ઉ.3 । 8.6 । 15) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
તં સ્થાનકરણદેવતોત્પત્તિબીજભૂતં પુરુષં પ્રથમોત્પાદિતં પિણ્ડમાત્માનમશનાયાપિપાસાભ્યામન્વવાર્જદનુગમિતવાન્સંયોજિતવાનિત્યથેઃ ।
તસ્ય કારણભૂતસ્યાશનાયાદિદોષવત્ત્વાત્તત્કાર્યભૂતાનામપિ દેવતાનામશનાયાદિમત્ત્વમ્ ।
તાસ્તતો ઽશનાયાપિપાસાભ્યાં પીડ્યમાના એનં પિતામહં સ્રષ્ટારમબ્રુવન્નુક્તવત્યઃ આયતનમધિષ્ઠાનં નો ઽસ્મભ્યં પ્રજાનીહિ વિધત્સ્વ ।
યસ્મિન્નાયતને પ્રતિષ્ઠિતાઃ સમર્થાઃ સત્યો ઽન્નમદામ ભક્ષયામ ઇતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ 1,2.2
એવમુક્ત ઈશ્વરઃ -
તાભ્યો ગામ્ આનયત્ ।
તા અબ્રુવન્ ન વૈ નો ઽયમ્ અલમ્ ઇતિ ।
તાભ્યો ઽશ્વમ્ આનયત્ ।
તા અબ્રુવન્ ન વૈ નો ઽયમ્ અલમ્ ઇતિ

તાભ્યો દેવતાભ્યો ગાં ગવાકૃતિવિશિષ્ટં પિણ્ડં તાભ્ય ઐવાદ્ભ્યઃ પૂર્વવત્પિણ્ડં સમુદ્ધૃત્ય મૂર્છયિત્વાનયદ્દર્શિતવાન્ ।
તાઃ પુનર્ગવાકૃતિં દૃષ્ટવાન્બ્રુવન્ - ન વૈ નો ઽસ્મદર્થમધિષ્ઠાનાયાન્નમત્તુમયં પિણ્ડો ઽલં ન વૈ ।
અલં પર્યાપ્તઃ અત્તું ન યોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ગવિ પ્રત્યાખ્યાતે તાભ્યો ઽશ્વમાનયત્તા અબ્રુવન્ન વૈ નો ઽયમલમિતિ પૂર્વવત્ ॥2॥
સ્તર્ત્ 1,2.3
સર્વપ્રત્યાખ્યાને -
તાભ્યઃ પુરુષમ્ આનયત્ ।
તા અબ્રુવન્ સુકૃતં બતેતિ ।
પુરુષો વાવ સુકૃતમ્ ।
તા અબ્રવીદ્ યથાયતનં પ્રવિશતેતિ

ઐતુપ્ભ્_1,2.3
તાભ્યઃ પુરુષમાનયત્સ્વયોનિભૂતમ્ ।
તાઃ સ્વયોનિં પુરુષં દૃષ્ટ્વા અખિન્નાઃ સત્યઃ સુકૃતં શોભનં કૃતમિદમધિષ્ઠાનં બતેત્યબ્રુવન્ તસ્માત્પુરુષો વાવ પુરુષ એવ સુકૃતં સર્વપુણ્યકર્મહેતુત્વાત્ ।
સ્વયં વા સ્વેનેવાત્મના સ્વમાયાભિઃ કૃતત્વાત્સુકૃતમિત્યુચ્યતે ।
તા દેવતા ઈશ્વરો ઽબ્રવીદિષ્ટમાસામિદમધિષ્ઠાનમિતિ મત્વા સર્વે હિ સ્વયોનિષુ રમન્તે, અતો યથાયતનં યસ્ય યદ્વદનાદિક્રિયાયોગ્યમાયતનં તત્પ્રવિશતેતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ 1,2.4
તથાસ્ત્વિત્યનુજ્ઞાં પ્રતિલભ્યેશ્વરસ્ય નગર્યામિવ બલાધિકૃતાદયઃ -
અગ્નિર્ વાગ્ ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશત્ ।
વાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્ ।
આદિત્યશ્ ચક્ષુર્ ભૂત્વાક્ષિણી પ્રાવિશત્ ।
દિશઃ શ્રોત્રં ભૂત્વા કર્ણૌ પ્રાવિશન્ ।
ઓષધિવનસ્પતયો લોમાનિ ભૂત્વા ત્વચં પ્રાવિશન્ ।
ચન્દ્રમા મનો ભૂત્વા હૃદયં પ્રાવિશત્ ।
મૃત્યુર્ અપાનો ભૂત્વા નાભિં પ્રાવિશત્ ।
આપો રેતો ભૂત્વા શિશ્નં પ્રાવિશન્

ઐતુપ્ભ્_1,2.4
અગ્નિર્વાગભિમાની વાગેવ ભૂત્વા સ્વાં યોનિં મુખં પ્રાવિશત્તથોક્તાર્થમન્યત્ ।
વાયુર્નાસિકે આદિત્યો ઽક્ષિણી દિશઃ કર્ણૌ ઓષધિવનસ્યતયસ્ત્વચં ચન્દ્રમા હૃદયં મૃત્યુર્નાભિમાપઃ શિશ્નં પ્રાવિશન્ ॥4॥
સ્તર્ત્ 1,2.5
એવં લબ્ધાધિષ્ઠાનાસુ દેવતાસુ -
તમ્ અશનાપિપાસે અબ્રૂતામ્ અવાભ્યામ્ અભિપ્રજાનીહીતિ ।
તે અબ્રવીદ્ એતાસ્વ્ એવ વાં દેવતાસ્વ્ આભજામ્ય્ એતાસુ ભાગિન્યૌ કરોમીતિ ।
તસ્માદ્ યસ્યૈ કસ્યૈ ચ દેવતાયૈ હવિર્ ગૃહ્યતે ભાગિન્યાવ્ એવાસ્યામ્ અશનાપિપાસે ભવતઃ