Language

ENहिગુ
Scripture Library

Ahirbudhnya Samhita · Chapter 59

59.1

puruṣasūktaśrīsūktavārāhamantrārthanirūpaṇam nāma
ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
brahmacakrāntargatasaṃbhārādimantrārthānirūpaṇe kāraṇanirūpaṇam
ahirbudhnyaḥ -
saṃbhārā devapatnyaśca dakṣiṇā hṛdayāni ca /
rudrā brahmāṇi cetyetannigadena nirūpyate (१) // ५९-

59.2

१ atītenādhyāyena hotṛvargaḥ sagraho vyākhyātaḥ / atha
saṃbhārādīnāṃ vyākhyānamavasaraprāptam / tathāpi nipuṇadhiyāṃ
nigadenaiva tadarthabodhasaṃbhavād granthavistarabhayācca teṣāṃ neha
vyākhyānaṃ prastūyata iti prathamaślokābhiprāyaḥ /
saṃbhārādipadārthasvarūpamātramihāsmābhiḥ bubhutsujanasaukaryāya
pradarśyate / tathā hi- saṃbhārādīni ṣaṭ padāni mantraviśeṣavācakāni /
tatraikaviṃśativākyātmakaḥ agniryajurbhiḥ ityayaṃ
taittirīyāraṇyakatṛtīyaprapāṭhakasyāṣṭamo'nuvākaḥ
saṃbhārayajurityucyate; yajñāṅgatvena saṃbharaṇīyānāṃ
yajuḥstomadīnāṃ tasminnanuvāke samāmnānāt /
ṣaḍviṃśativākyātmakaḥ senendrasya ityayaṃ navamo'nuvāko
devapatnyākhyaḥ; ūk ca sūnṛtā ca devānāṃ patnayaḥ iti
mantraliṅgopasaṃhāradarśanāt / ekonapañcāśadvākyātmakaḥ devasya
tvā savituḥ prasave ityayaṃ daśamo'nuvāko dakṣiṇāpratigrahamantraḥ
rājā tvā varuṇo nayatu devi dakṣiṇe'gnaye hiraṇyam ityādimantraliṅgāt /
hṛdayaśabdena pañcahotṛhṛdayākhyo mantragaṇo vivakṣitaḥ / sa
cāṣṭāviṃśatyuttaraśatavākyātmakaḥ suvarṇaṃ dharmaṃ pariveda
venam ityayamekādaśo'nuvākaḥ / hṛdayaśabdavivakṣitarahasyārthaprati-
pādakatvādasyānuvākasya hṛdayaśabdabodhyatvam / cittiḥ sruk
ityādīnāṃ hi hotṛmantrāṇāṃ pañcānāṃ hṛdayaṃ rahasyaṃ tattvaṃ
paramātmasvarūpamanenānuvākena vispaṣṭaṃ vispaṣṭaṃ pratipādyate /
ata evāyamanuvāko bhāgapañcakātmakaḥ / tatra suvarṇaṃ dharmaṃ
ityādiḥ sa mānasīna ātmā janānām ityantaścaturdaśavākyātmakaḥ
prathamobhāgaḥ cittiḥ sruk ityādidaśahotṛhṛdayabhūtaparamātma-
tattvaprakāśakaḥ / brahmendramagniṃ jagataḥ pratiṣṭhām ityādiḥ kavayo
nicikyuḥ ityanto dvādaśavākyātmako dvitīyo bhāgaḥ pṛthivī hotā
ityādicaturhotṛmantrahṛdayabhūtaparamapuruṣapratipādakaḥ / śataṃ
niyutaḥ ityādiḥ tena kḷpto'mṛtenāhamasmi ityanto dvādaśavākyātmaka-
stṛtīyo bhāgaḥ agnirhotā ityādipañcahotṛmantrahṛdayabhūtabhaga-
vatsvarūpapratipādakaḥ / suvarṇaṃ kośaṃ ityādiḥ śatadhā carantam
ityanto dvādaśavākyātmakaścaturtho bhāgaḥ vāgghotā ityādi-
ṣaḍḍhotṛmantrahṛdayabhūtaparamapuruṣasvarūpaviśeṣapratipādakaḥ /
indro rājā jagato ya īśe ityādiranuvākasamāptyanto'ṣṭasaptativākyāt-
makaḥ pañcamo bhāgaḥ mahāhavirhotā ityādisaptahotṛmantrahṛdaya-
bhūtasya śriyaḥ patyurbhagavataḥ svarūpaviśeṣapratipādakaḥ / ekenaiva
bhāgena bhagavatsvarūpapratipādane bhagāntareṇa punastatpratipādanavai-
yarthyāśaṅkā tūttarottarabhāgasya pūrvapūrvabhāgāpratipannaguṇa-
viśeṣaviśiṣṭabhagavatsvarūpapratipādanaparatvānnirākartavyā / tadevaṃ
samasto'yamanuvāko hṛdayaśabdena vivakṣitaḥ / rudrāḥ śatarudrīya-
saṃjñakā mantrāḥ / te ca taittirīyasaṃhitāyāścaturthakāṇḍasya
pañcamaprapāṭhake namaste rudra ityādiṣu taṃ vo jambhe dadhāmi
ityanteṣvekādaśasvanuvākeṣu samāmnātāḥ / brahmāṇi- brahmaliṅga-
kāni sūktāni brahma jajñānaṃ ityādīni taittirīyabrāhmaṇadvitīyāṣṭa-
kasyāṣṭamaprapāṭhake'ṣṭamānuvāke prasiddhāni /
p. ५९६) puruṣasūktaśrīsūktayorarthaṃ nirūpayituṃ jagaddhitāya
paramapuruṣāllakṣmyāśca tayorāvirbhāvakathanam
sūktaṃ tu pauruṣaṃ puṃsaḥ parasmādutthitaṃ purā /
jagaddhitāya lakṣmyāśca śrīsūktaṃ tat samudgatam // ५९-

59.3

puruṣasūktasya ṛksaṃkhyāyāṃ matabhedapradarśanam
nānābhedaprapāṭhaṃ tat pauruṣaṃ sūktamucyate /
ṛcaścatasraḥ kecittu pañca ṣaṭ sapta cāpare // ५९-

59.4

p. ५९७) ṛcaḥ ṣoḍaśa cāpyanye tathāṣṭādaśa cāpare /
adhīyate tu puṃsūktaṃ pratiśākhaṃ tu bhedataḥ // ५९-

59.5

puruṣasūktapratipādyaprameyapradarśanam
samastajagadutpattihetuḥ svargāpavargadaḥ /
pauruṣo mānuṣo yajñaḥ sūkte'smin pratipādyate // ५९-

59.6

ādyānāṃ catasṛṇāmṛcāṃ
vāsudevādicāturātmyasvarūpavivecakatvam
tatrādyābhiścatasṛbhiścāturātmyaṃ vivicyate /
tatrādyamantrasya
lakṣmīpatitvapariṣkṛtavāsudevākhyaprathamavyūhapratipādakatvam
yaḥ paraḥ puṇḍarīkākṣaḥ paramātmā sanātanaḥ // ५९-

59.7

yā ca sā jagatāṃ yonirlakṣmīstaddharmadharmiṇī /
bhagavān vāsudevo'sāvādyayā pratipādyate // ५९-

59.8

mantrasya pratipadamarthaṃ varṇayituṃ sahasraśīrṣaśabdasya śriyaḥ
patitvaparatvapradarśanam
sahasrā sahagā yasya sahabhāvamupeyuṣī /
śrīrnāma paramā śaktiḥ pūrṇaṣāḍguṇyavigrahā // ५९-

59.9

niḥsaktāsaktako yaśca nityaṃ san sakalāśrayaḥ /
sahasraśīṛsa ityevaṃ bhagavān parigīyate // ५९-

59.10

puruṣaśabdasyāvāptasamastakāmatvaparatvam
pūrṇatvāt puruṣo nityaṃ pṛṇāteḥ pūraṇārthakāt /
p. ५९८) sahasrākṣaśabdasya
sahasratvaguṇaviśiṣṭabaddhātmavaiśiṣṭyaparatvam
aśnoterathavāśnāterakṣo'jerañcateruta // ५९-

59.11

akṣaḥ puruṣa uddiṣṭo yaḥ prakṛtyāśrito vibhuḥ /
sahasrapācchabdasya sahasratvaguṇaviśiṣṭaprakṛtivaiśiṣṭyaparatvam
padyateḥ pariṇāmārthāt pādityeṣa nirucyate // ५९-

59.12

pāditi prakṛtiḥ proktā sā nityapariṇāminī /
prakṛtipuruṣayoḥ sahasraśabdapravṛttinimittapradarśanam
ṣaṇṇāṃ guṇānāṃ madhye yā śaktiḥ sā hasra ucyate // ५९-

59.13

pradhānapuruṣau tasyāḥ sṛtau sarge sanātanau /
tāmevāpi śritāvante tau sahasrāvataḥ smṛtau // ५९-

59.14

vāsudevasya prakṛtipuruṣavaiśiṣṭyanigamanam
sahasrapuruṣāvyaktaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
uttarārdhasya tātparyārthanirūpaṇamukhena
kāraṇagatāparicchinnatvaguṇaparatvapradarśanam
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvetyetenaiva nirūpyate // ५९-

59.15

yadatītya sṛtaṃ viśvaṃ nānāsattātmanaḥ sthitiḥ /
kārye hi kāraṇeyattā payaso dadhisaṃbhave // ५९-

59.16

kāryaṃ satsaṃtatau kvāpi kāryeyattaiva kāraṇe /
madhūcchiṣṭamaye piṇḍe yathākāraviyoginī // ५९-

59.17

naivaṃ bhagavataḥ sarge pratisarge'pi vā sati /
p. ५९९) kāryeyattātvamastīti sa bhūmimiti varṇyate // ५९-

59.18

bhagavatyārjitānīti śuddhāśuddhamayāni ca /
bhūmiṃ jagadupādānaṃ bhūmiśaktirihocyate // ५९-

59.19

śuddhāśuddhavibhāgo yaḥ kālapuṃprakṛtisthitiḥ /
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā viṣṭabhya svena tejasā // ५९-

59.20

svasaṃkalpasvarūpeṇa prabhavāpyayavelayoḥ /
atyatiṣṭiadatītyaiva sthito bhūyo daśāṅgulam // ५९-

59.21

daśāṅgulibhirānantyaṃ kāraṇasyopadiśyate /
dvitīyamantrasya saṃkarṣaṇākhyadvitīyavyūhaparatvapratipādanam
atha saṃkarṣaṇāvasthā jagaddheturnirūpyate // ५९-

59.22

yadidaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtabhavyātmarūpakam /
idaṃ puruṣa evādau sisṛkṣāyāmabhūt kila // ५९-

59.23

mantragatasya puruṣaśabdasya saṃkarṣaṇaparatvopapādanam
puruṣaḥ syandati vyaktaṃ samyagvijñānayojanāt /
ataḥ puruṣa ityevaṃ saṃkarṣaṇa udīryate // ५९-

59.24

uttarārdhena saṃkarṣaṇasya
jñānopadeṣṭṭatvanibandhanamokṣapradatvapratipādanam
tilakālakavad viśvaṃ bibhraccidacidātmakam /
saṃkarṣaṇa udeti sma sa evaṃ punarucyate // ५९-

59.25

utāmṛtatvasyeśāna iti tasyārtha ucyate /
annena bhogyabhūtena prakṛtiprākṛtātmanā // ५९-

59.26

p. ६००) kālasaṃkalitenaiva nānākāravidhājuṣā /
acidaṃśena jīvātmā yaścidaṃśo'dhirohati // ५९-

59.27

svasyāsaṃbandhapūrvaṃ yaḥ pūrvasaṅgavaśādiha /
tasya sadguṇasaṃsargānnānābandhakṣaye sati // ५९-

59.28

amṛtatvaṃ svarūpāvirbhāvamokṣāparāhvayam /
tasya saṃkarṣaṇo deva īśāno jñānadeśanāt // ५९-

59.29

tṛtīyamantrasya pradyumnākhyatṛtīyavyūhaparatvapratipādanam
saṃsārānalasaṃtaptacetanānujighṛkṣayā /
saṃkarṣaṇodayo viṣṇurucyate'tha tṛtīyayā // ५९-

59.30

etāvānasya mahimā viṣṇoḥ saṃkarṣaṇātmanaḥ /
yadayaṃ dhṛtavān viśvaṃ samunmīlanamādimam // ५९-

59.31

jyāyānato'pi puruṣaḥ pradyumna upakārataḥ /
mantragatena puruṣaśabdena pradyumnasya jyāyastvopapādanam
purū prakṛtipuṃrūpau puruṣaḥ sṛjatīti yat // ५९-

59.32

viśvopakāraceṣṭābhirjyāyastvaṃ tasya varṇyate /
caturthamantrasyāniruddhākhyacaturthavyūhaparatvapratipādanam
ṛcā turīyayā sūkte tripādūrdhva udaiditi // ५९-

59.33

devo'parimitehaḥ sannaniruddho nirūpyate /
mantragatasya puruṣaśabdasyāniruddhaparatvopapādanam
purā sīdati kāryāṇi kārayan prāṇino'khilān // ५९-

59.34

p. ६०१) phalāni puruṣebhyaśca sanoti kriyayārcitaḥ /
tataḥ puruṣa ityevamaniruddho'bhidhīyate // ५९-

59.35

puri san san purīvāyaṃ purādūrdhvamudait parāt /
tadavasthena nāghrātamityartho'yamihocyate // ५९-

59.36

pādo'syaikāṃśa eveha cetanācetanātmakaḥ /
antaryāmitayā vyāptistattanniyamanecchayā // ५९-

59.37

etadeva vyanaktīha tato viṣvaṅṅiti tvṛcā /
viṣvak samantato bhūtvā vyakrāmat prāviśad bahu // ५९-

59.38

sāśanānaśane prokte cetanācetane ubhe /
tasmād virāḍiti proktā virāḍ vidyā parāhvayā // ५९-

59.39

hiraṇyagarbho viśvātmā sa pūruṣa ihocyate /
avaśiṣṭānāṃ caturdaśamantrāṇāmarthasya lokato
jñeyatvakathanapūrvakaṃ puruṣasūktārthanigamanam
śeṣaṃ tu lokataḥ siddhamityayaṃ sūkta īdṛśaḥ // ५९-

59.40

tantrāntare vistareṇa nirūpitasya śrīsūktārthasyātisaṃkṣepeṇa sūcanam
hiraṇyavarṇāṃ śrīsūktaṃ kṛto'nyatrāsya vistaraḥ /
varṇo varayate rūpaṃ varṇo vara udīritaḥ // ५९-

59.41

hitaśca ramaṇīyaśca yasyā varṇa iti sthitiḥ /
p. ६०२) hiraṇyavarṇā sā devī śrīśaktiḥ paramāmṛtā // ५९-

59.42

tadetat sūktamityuktaṃ mithunaṃ paracihnitam /
ādāvanyonyamiśratvādanyonyapratipādakam // ५९-

59.43

niyamapūrvakaṃ yathoktasūktadvayaniṣṭhasya mokṣaprāptiḥ phalam
niyato niyatāhāro nirato niyatendriyaḥ /
bhajan sūktadvayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam // ५९-

59.44

varāhamantre sthūlārthasya lokato jñeyatvakathanam
vārāho nāma yo mantro hyatyanuṣṭubitīritaḥ /
tasya sāṃsargikī mudrā viditā lokatastava // ५९-

59.45

tasyaiva saṃkṣepataḥ sūkṣmārthanirūpaṇam
asya pratipadārtho yo mattastaṃ tvaṃ niśāmaya /
varāhādāvabhivyaktaṃ yasya rūpaṃ sanātanam // ५९-

59.46

varāharūpo bhagavān vasudhāharaṇodyataḥ /
saṃsāro rātriruddiṣṭo mokṣo varamahaḥ smṛtaḥ // ५९-

59.47

varāharūpa uddiṣṭo varasyāhno nirūpaṇāt /
tasyaiva parārthanirūpaṇam
aśeṣabhuvanādhāro gopanaścaiva sarvadā // ५९-

59.48

prajñānāmapi cādhāro rakṣodaityadavānalaḥ /
p. ६०३) pavitraḥ sarvalokānāmaprameyaḥ sanātanaḥ // ५९-

59.49

paramātmā varāho'bhūditthaṃ sa para īritaḥ /
digiyaṃ darśitā samyageṣā mantrāntare gatiḥ // ५९-

59.50

nyāyenānena mantrāṇāṃ gatiṃ piṇḍaṃ nirūpaya /
śāstrārthamupasaṃhartuṃ saṃkṣepataḥ sudarśanagatinirūpaṇam
bhūyaśca śṛṇu saṃkṣepāt sudarśanagatiṃ prati // ५९-

59.51

nimiṣacconmiṣaccaiva caraṃ cācarameva ca /
divyaṃ ca prākṛtaṃ caiva sūkṣmaṃ ca sthūlameva ca // ५९-

59.52

hrasvaṃ dīrghaṃ ca yat kiṃcidīśitavyamatheśvaram /
vijñānaṃ yadavijñānaṃ sukhaṃ vā yadi vāsukham // ५९-

59.53

iti dvandvapadādyairyad vastu kiṃcid vikalpyate /
sudarśanasamunmeṣaṃ tattad viddhi munīśvara // ५९-

59.54

śāstrārthasaṃkṣepaḥ
leśato bhagavānuktaḥ svarūpaguṇavaibhavaiḥ /
taddharmadharmiṇī śaktistasya tattvena varṇitā // ५९-

59.55

tasyā atyalpa unmeṣo bhūtirbhāvyā ta īritā /
śuddhāśuddhamayī vyaktistasyāstattvena varṇitā // ५९-

59.56

bhāvakaścāpi śaktyaṃśaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaḥ paraḥ /
rūpato varṇitaḥ samyak sudarśanaparāhvayaḥ // ५९-

59.57

deśakālādikā vyāptistasya tattvena varṇitā /
p. ६०४) prāṇakriyā balaṃ tejaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaṃ yaśaḥ // ५९-

59.58

sudarśanaṃ parodyogaḥ prāṇo viṣṇusamudyamaḥ /
avyāhato mahāyogo yogātmā yogabhāvanaḥ // ५९-

59.59

ityādibhirmahāśabdaistattadarṇavigāhibhiḥ /
kriyāśaktiḥ parā viṣṇoḥ śāstre śāstre nigadyate // ५९-

59.60

yathā kāraṇatāṃ yāti yathaivādhāratāmapi /
yathā pramāṇatāṃ yāti yathā yāti tadarthatām // ५९-

59.61

yathā yāti vidhāyābhistattadarthādhikāritām /
niṣkalena svarūpeṇa yathā divyo'bhavadvidhiḥ // ५९-

59.62

yathā ca madhyamaṃ rūpaṃ yantraṃ tadubhayātmakam /
sakalaṃ yacca tadrūpaṃ śastrāstramayamujjvalam // ५९-

59.63

divyāḥ saudarśanā vyūhā vaiśvarūpyaṃ ca tanmahat /
rājño'pi vijayaḥ sarvo rodasīvijayastathā // ५९-

59.64

kṛtsno yogavidhiścaiva nyāsayogavidhistathā /
nānopadravaśāntiśca vyavasthā yogagocarā // ५९-

59.65

brahmāstrādisvarūpaṃ ca tattanmantravidhistathā /
mahābhiṣecanavidhirastrayogavidhistathā // ५९-

59.66

dhvajādimantrayogāśca setihāsaviniścayāḥ /
sthūlasūkṣmaparātmāno divyamantraviniścayāḥ // ५९-

59.67

iti te nikhilenārthā darśitāste munīśvara /
p. ६०५) nidhāya hṛdaye tattvaṃ svastho bhava nirāmayaḥ // ५९-

59.68

vyākṛtāḥ saṃśayāḥ sarve nāradarṣe manaḥsthitāḥ /
karāmalakavaccaiva divyā saudarśanī gatiḥ // ५९-

59.69

ādarśanasvarūpeṇa guṇaiḥ saphalavaibhavaiḥ /
saṃhiteyaṃ samākhyātā nānāśāstrāvagāhinī // ५९-

59.70

etatsaṃhitopadeśānarhajanaparigaṇanam
pañcarātramayī divyā sāṃkhyayogādisaṃmitā /
saṃhiteyaṃ mahāguhyā nānāmantramayī parā // ५९-

59.71

nāvāsudevabhaktāya tvayā deyā kathaṃcana /
nāstike bhinnamaryāde kṛtaghne'nṛtavādake // ५९-

59.72

niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre devabrāhmaṇadūṣake /
brahmacaryavratabhraṣṭe pañcayajñaparāṅmukhe // ५९-

59.73

dūṣaṇe'pi ca vedānāṃ brāhmaṇe mantravarjite /
yogyādhikāriparigaṇanam
vedavidyāvratasnāte śrotriye gṛhamedhini // ५९-

59.74

brahmacāriṇi vā samyag gurusvādhyāyatatpare /
vanasthe vā vratopete bhikṣau vā tattvavitpare // ५९-

59.75

karmaṇā manasā vācā bhakte deve janārdane /
pañcarātrapriye nityaṃ vedavidyāsuniṣṭhite // ५९-

59.76

vaktavyeyaṃ parā vidyā sarvavedāntabṛṃhaṇī /
p. ६०६) maṅgalācaraṇavyājena
śāstraprameyasārānuvādapūrvakaṃ śāstrasamāpanam
samastajagadutpattisthitisaṃhārahetave /
sudarśanābhidhānāyai namaḥ śaktyai kriyātmane // ५९-

59.77

nāradaḥ -
ajñānatimiradhvaṃsabhāskarāyādivedhase /
śivaṃkarāya bhūtānāṃ namaḥ śāntāya tejase // ५९-

59.59

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
puruṣasūktaśrīsūktavārāhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma
ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

59.3853

āditaḥ ślokāḥ

Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc