Ahirbudhnya Samhita · Chapter 59
puruṣasūktaśrīsūktavārāhamantrārthanirūpaṇam nāma
ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
brahmacakrāntargatasaṃbhārādimantrārthānirūpaṇe kāraṇanirūpaṇam
ahirbudhnyaḥ -
saṃbhārā devapatnyaśca dakṣiṇā hṛdayāni ca /
rudrā brahmāṇi cetyetannigadena nirūpyate (१) // ५९-
१ atītenādhyāyena hotṛvargaḥ sagraho vyākhyātaḥ / atha
saṃbhārādīnāṃ vyākhyānamavasaraprāptam / tathāpi nipuṇadhiyāṃ
nigadenaiva tadarthabodhasaṃbhavād granthavistarabhayācca teṣāṃ neha
vyākhyānaṃ prastūyata iti prathamaślokābhiprāyaḥ /
saṃbhārādipadārthasvarūpamātramihāsmābhiḥ bubhutsujanasaukaryāya
pradarśyate / tathā hi- saṃbhārādīni ṣaṭ padāni mantraviśeṣavācakāni /
tatraikaviṃśativākyātmakaḥ agniryajurbhiḥ ityayaṃ
taittirīyāraṇyakatṛtīyaprapāṭhakasyāṣṭamo'nuvākaḥ
saṃbhārayajurityucyate; yajñāṅgatvena saṃbharaṇīyānāṃ
yajuḥstomadīnāṃ tasminnanuvāke samāmnānāt /
ṣaḍviṃśativākyātmakaḥ senendrasya ityayaṃ navamo'nuvāko
devapatnyākhyaḥ; ūk ca sūnṛtā ca devānāṃ patnayaḥ iti
mantraliṅgopasaṃhāradarśanāt / ekonapañcāśadvākyātmakaḥ devasya
tvā savituḥ prasave ityayaṃ daśamo'nuvāko dakṣiṇāpratigrahamantraḥ
rājā tvā varuṇo nayatu devi dakṣiṇe'gnaye hiraṇyam ityādimantraliṅgāt /
hṛdayaśabdena pañcahotṛhṛdayākhyo mantragaṇo vivakṣitaḥ / sa
cāṣṭāviṃśatyuttaraśatavākyātmakaḥ suvarṇaṃ dharmaṃ pariveda
venam ityayamekādaśo'nuvākaḥ / hṛdayaśabdavivakṣitarahasyārthaprati-
pādakatvādasyānuvākasya hṛdayaśabdabodhyatvam / cittiḥ sruk
ityādīnāṃ hi hotṛmantrāṇāṃ pañcānāṃ hṛdayaṃ rahasyaṃ tattvaṃ
paramātmasvarūpamanenānuvākena vispaṣṭaṃ vispaṣṭaṃ pratipādyate /
ata evāyamanuvāko bhāgapañcakātmakaḥ / tatra suvarṇaṃ dharmaṃ
ityādiḥ sa mānasīna ātmā janānām ityantaścaturdaśavākyātmakaḥ
prathamobhāgaḥ cittiḥ sruk ityādidaśahotṛhṛdayabhūtaparamātma-
tattvaprakāśakaḥ / brahmendramagniṃ jagataḥ pratiṣṭhām ityādiḥ kavayo
nicikyuḥ ityanto dvādaśavākyātmako dvitīyo bhāgaḥ pṛthivī hotā
ityādicaturhotṛmantrahṛdayabhūtaparamapuruṣapratipādakaḥ / śataṃ
niyutaḥ ityādiḥ tena kḷpto'mṛtenāhamasmi ityanto dvādaśavākyātmaka-
stṛtīyo bhāgaḥ agnirhotā ityādipañcahotṛmantrahṛdayabhūtabhaga-
vatsvarūpapratipādakaḥ / suvarṇaṃ kośaṃ ityādiḥ śatadhā carantam
ityanto dvādaśavākyātmakaścaturtho bhāgaḥ vāgghotā ityādi-
ṣaḍḍhotṛmantrahṛdayabhūtaparamapuruṣasvarūpaviśeṣapratipādakaḥ /
indro rājā jagato ya īśe ityādiranuvākasamāptyanto'ṣṭasaptativākyāt-
makaḥ pañcamo bhāgaḥ mahāhavirhotā ityādisaptahotṛmantrahṛdaya-
bhūtasya śriyaḥ patyurbhagavataḥ svarūpaviśeṣapratipādakaḥ / ekenaiva
bhāgena bhagavatsvarūpapratipādane bhagāntareṇa punastatpratipādanavai-
yarthyāśaṅkā tūttarottarabhāgasya pūrvapūrvabhāgāpratipannaguṇa-
viśeṣaviśiṣṭabhagavatsvarūpapratipādanaparatvānnirākartavyā / tadevaṃ
samasto'yamanuvāko hṛdayaśabdena vivakṣitaḥ / rudrāḥ śatarudrīya-
saṃjñakā mantrāḥ / te ca taittirīyasaṃhitāyāścaturthakāṇḍasya
pañcamaprapāṭhake namaste rudra ityādiṣu taṃ vo jambhe dadhāmi
ityanteṣvekādaśasvanuvākeṣu samāmnātāḥ / brahmāṇi- brahmaliṅga-
kāni sūktāni brahma jajñānaṃ ityādīni taittirīyabrāhmaṇadvitīyāṣṭa-
kasyāṣṭamaprapāṭhake'ṣṭamānuvāke prasiddhāni /
p. ५९६) puruṣasūktaśrīsūktayorarthaṃ nirūpayituṃ jagaddhitāya
paramapuruṣāllakṣmyāśca tayorāvirbhāvakathanam
sūktaṃ tu pauruṣaṃ puṃsaḥ parasmādutthitaṃ purā /
jagaddhitāya lakṣmyāśca śrīsūktaṃ tat samudgatam // ५९-
puruṣasūktasya ṛksaṃkhyāyāṃ matabhedapradarśanam
nānābhedaprapāṭhaṃ tat pauruṣaṃ sūktamucyate /
ṛcaścatasraḥ kecittu pañca ṣaṭ sapta cāpare // ५९-
p. ५९७) ṛcaḥ ṣoḍaśa cāpyanye tathāṣṭādaśa cāpare /
adhīyate tu puṃsūktaṃ pratiśākhaṃ tu bhedataḥ // ५९-
puruṣasūktapratipādyaprameyapradarśanam
samastajagadutpattihetuḥ svargāpavargadaḥ /
pauruṣo mānuṣo yajñaḥ sūkte'smin pratipādyate // ५९-
ādyānāṃ catasṛṇāmṛcāṃ
vāsudevādicāturātmyasvarūpavivecakatvam
tatrādyābhiścatasṛbhiścāturātmyaṃ vivicyate /
tatrādyamantrasya
lakṣmīpatitvapariṣkṛtavāsudevākhyaprathamavyūhapratipādakatvam
yaḥ paraḥ puṇḍarīkākṣaḥ paramātmā sanātanaḥ // ५९-
yā ca sā jagatāṃ yonirlakṣmīstaddharmadharmiṇī /
bhagavān vāsudevo'sāvādyayā pratipādyate // ५९-
mantrasya pratipadamarthaṃ varṇayituṃ sahasraśīrṣaśabdasya śriyaḥ
patitvaparatvapradarśanam
sahasrā sahagā yasya sahabhāvamupeyuṣī /
śrīrnāma paramā śaktiḥ pūrṇaṣāḍguṇyavigrahā // ५९-
niḥsaktāsaktako yaśca nityaṃ san sakalāśrayaḥ /
sahasraśīṛsa ityevaṃ bhagavān parigīyate // ५९-
puruṣaśabdasyāvāptasamastakāmatvaparatvam
pūrṇatvāt puruṣo nityaṃ pṛṇāteḥ pūraṇārthakāt /
p. ५९८) sahasrākṣaśabdasya
sahasratvaguṇaviśiṣṭabaddhātmavaiśiṣṭyaparatvam
aśnoterathavāśnāterakṣo'jerañcateruta // ५९-
akṣaḥ puruṣa uddiṣṭo yaḥ prakṛtyāśrito vibhuḥ /
sahasrapācchabdasya sahasratvaguṇaviśiṣṭaprakṛtivaiśiṣṭyaparatvam
padyateḥ pariṇāmārthāt pādityeṣa nirucyate // ५९-
pāditi prakṛtiḥ proktā sā nityapariṇāminī /
prakṛtipuruṣayoḥ sahasraśabdapravṛttinimittapradarśanam
ṣaṇṇāṃ guṇānāṃ madhye yā śaktiḥ sā hasra ucyate // ५९-
pradhānapuruṣau tasyāḥ sṛtau sarge sanātanau /
tāmevāpi śritāvante tau sahasrāvataḥ smṛtau // ५९-
vāsudevasya prakṛtipuruṣavaiśiṣṭyanigamanam
sahasrapuruṣāvyaktaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
uttarārdhasya tātparyārthanirūpaṇamukhena
kāraṇagatāparicchinnatvaguṇaparatvapradarśanam
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvetyetenaiva nirūpyate // ५९-
yadatītya sṛtaṃ viśvaṃ nānāsattātmanaḥ sthitiḥ /
kārye hi kāraṇeyattā payaso dadhisaṃbhave // ५९-
kāryaṃ satsaṃtatau kvāpi kāryeyattaiva kāraṇe /
madhūcchiṣṭamaye piṇḍe yathākāraviyoginī // ५९-
naivaṃ bhagavataḥ sarge pratisarge'pi vā sati /
p. ५९९) kāryeyattātvamastīti sa bhūmimiti varṇyate // ५९-
bhagavatyārjitānīti śuddhāśuddhamayāni ca /
bhūmiṃ jagadupādānaṃ bhūmiśaktirihocyate // ५९-
śuddhāśuddhavibhāgo yaḥ kālapuṃprakṛtisthitiḥ /
sa bhūmiṃ viśvato vṛtvā viṣṭabhya svena tejasā // ५९-
svasaṃkalpasvarūpeṇa prabhavāpyayavelayoḥ /
atyatiṣṭiadatītyaiva sthito bhūyo daśāṅgulam // ५९-
daśāṅgulibhirānantyaṃ kāraṇasyopadiśyate /
dvitīyamantrasya saṃkarṣaṇākhyadvitīyavyūhaparatvapratipādanam
atha saṃkarṣaṇāvasthā jagaddheturnirūpyate // ५९-
yadidaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtabhavyātmarūpakam /
idaṃ puruṣa evādau sisṛkṣāyāmabhūt kila // ५९-
mantragatasya puruṣaśabdasya saṃkarṣaṇaparatvopapādanam
puruṣaḥ syandati vyaktaṃ samyagvijñānayojanāt /
ataḥ puruṣa ityevaṃ saṃkarṣaṇa udīryate // ५९-
uttarārdhena saṃkarṣaṇasya
jñānopadeṣṭṭatvanibandhanamokṣapradatvapratipādanam
tilakālakavad viśvaṃ bibhraccidacidātmakam /
saṃkarṣaṇa udeti sma sa evaṃ punarucyate // ५९-
utāmṛtatvasyeśāna iti tasyārtha ucyate /
annena bhogyabhūtena prakṛtiprākṛtātmanā // ५९-
p. ६००) kālasaṃkalitenaiva nānākāravidhājuṣā /
acidaṃśena jīvātmā yaścidaṃśo'dhirohati // ५९-
svasyāsaṃbandhapūrvaṃ yaḥ pūrvasaṅgavaśādiha /
tasya sadguṇasaṃsargānnānābandhakṣaye sati // ५९-
amṛtatvaṃ svarūpāvirbhāvamokṣāparāhvayam /
tasya saṃkarṣaṇo deva īśāno jñānadeśanāt // ५९-
tṛtīyamantrasya pradyumnākhyatṛtīyavyūhaparatvapratipādanam
saṃsārānalasaṃtaptacetanānujighṛkṣayā /
saṃkarṣaṇodayo viṣṇurucyate'tha tṛtīyayā // ५९-
etāvānasya mahimā viṣṇoḥ saṃkarṣaṇātmanaḥ /
yadayaṃ dhṛtavān viśvaṃ samunmīlanamādimam // ५९-
jyāyānato'pi puruṣaḥ pradyumna upakārataḥ /
mantragatena puruṣaśabdena pradyumnasya jyāyastvopapādanam
purū prakṛtipuṃrūpau puruṣaḥ sṛjatīti yat // ५९-
viśvopakāraceṣṭābhirjyāyastvaṃ tasya varṇyate /
caturthamantrasyāniruddhākhyacaturthavyūhaparatvapratipādanam
ṛcā turīyayā sūkte tripādūrdhva udaiditi // ५९-
devo'parimitehaḥ sannaniruddho nirūpyate /
mantragatasya puruṣaśabdasyāniruddhaparatvopapādanam
purā sīdati kāryāṇi kārayan prāṇino'khilān // ५९-
p. ६०१) phalāni puruṣebhyaśca sanoti kriyayārcitaḥ /
tataḥ puruṣa ityevamaniruddho'bhidhīyate // ५९-
puri san san purīvāyaṃ purādūrdhvamudait parāt /
tadavasthena nāghrātamityartho'yamihocyate // ५९-
pādo'syaikāṃśa eveha cetanācetanātmakaḥ /
antaryāmitayā vyāptistattanniyamanecchayā // ५९-
etadeva vyanaktīha tato viṣvaṅṅiti tvṛcā /
viṣvak samantato bhūtvā vyakrāmat prāviśad bahu // ५९-
sāśanānaśane prokte cetanācetane ubhe /
tasmād virāḍiti proktā virāḍ vidyā parāhvayā // ५९-
hiraṇyagarbho viśvātmā sa pūruṣa ihocyate /
avaśiṣṭānāṃ caturdaśamantrāṇāmarthasya lokato
jñeyatvakathanapūrvakaṃ puruṣasūktārthanigamanam
śeṣaṃ tu lokataḥ siddhamityayaṃ sūkta īdṛśaḥ // ५९-
tantrāntare vistareṇa nirūpitasya śrīsūktārthasyātisaṃkṣepeṇa sūcanam
hiraṇyavarṇāṃ śrīsūktaṃ kṛto'nyatrāsya vistaraḥ /
varṇo varayate rūpaṃ varṇo vara udīritaḥ // ५९-
hitaśca ramaṇīyaśca yasyā varṇa iti sthitiḥ /
p. ६०२) hiraṇyavarṇā sā devī śrīśaktiḥ paramāmṛtā // ५९-
tadetat sūktamityuktaṃ mithunaṃ paracihnitam /
ādāvanyonyamiśratvādanyonyapratipādakam // ५९-
niyamapūrvakaṃ yathoktasūktadvayaniṣṭhasya mokṣaprāptiḥ phalam
niyato niyatāhāro nirato niyatendriyaḥ /
bhajan sūktadvayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam // ५९-
varāhamantre sthūlārthasya lokato jñeyatvakathanam
vārāho nāma yo mantro hyatyanuṣṭubitīritaḥ /
tasya sāṃsargikī mudrā viditā lokatastava // ५९-
tasyaiva saṃkṣepataḥ sūkṣmārthanirūpaṇam
asya pratipadārtho yo mattastaṃ tvaṃ niśāmaya /
varāhādāvabhivyaktaṃ yasya rūpaṃ sanātanam // ५९-
varāharūpo bhagavān vasudhāharaṇodyataḥ /
saṃsāro rātriruddiṣṭo mokṣo varamahaḥ smṛtaḥ // ५९-
varāharūpa uddiṣṭo varasyāhno nirūpaṇāt /
tasyaiva parārthanirūpaṇam
aśeṣabhuvanādhāro gopanaścaiva sarvadā // ५९-
prajñānāmapi cādhāro rakṣodaityadavānalaḥ /
p. ६०३) pavitraḥ sarvalokānāmaprameyaḥ sanātanaḥ // ५९-
paramātmā varāho'bhūditthaṃ sa para īritaḥ /
digiyaṃ darśitā samyageṣā mantrāntare gatiḥ // ५९-
nyāyenānena mantrāṇāṃ gatiṃ piṇḍaṃ nirūpaya /
śāstrārthamupasaṃhartuṃ saṃkṣepataḥ sudarśanagatinirūpaṇam
bhūyaśca śṛṇu saṃkṣepāt sudarśanagatiṃ prati // ५९-
nimiṣacconmiṣaccaiva caraṃ cācarameva ca /
divyaṃ ca prākṛtaṃ caiva sūkṣmaṃ ca sthūlameva ca // ५९-
hrasvaṃ dīrghaṃ ca yat kiṃcidīśitavyamatheśvaram /
vijñānaṃ yadavijñānaṃ sukhaṃ vā yadi vāsukham // ५९-
iti dvandvapadādyairyad vastu kiṃcid vikalpyate /
sudarśanasamunmeṣaṃ tattad viddhi munīśvara // ५९-
śāstrārthasaṃkṣepaḥ
leśato bhagavānuktaḥ svarūpaguṇavaibhavaiḥ /
taddharmadharmiṇī śaktistasya tattvena varṇitā // ५९-
tasyā atyalpa unmeṣo bhūtirbhāvyā ta īritā /
śuddhāśuddhamayī vyaktistasyāstattvena varṇitā // ५९-
bhāvakaścāpi śaktyaṃśaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaḥ paraḥ /
rūpato varṇitaḥ samyak sudarśanaparāhvayaḥ // ५९-
deśakālādikā vyāptistasya tattvena varṇitā /
p. ६०४) prāṇakriyā balaṃ tejaḥ saṃkalpo vaiṣṇavaṃ yaśaḥ // ५९-
sudarśanaṃ parodyogaḥ prāṇo viṣṇusamudyamaḥ /
avyāhato mahāyogo yogātmā yogabhāvanaḥ // ५९-
ityādibhirmahāśabdaistattadarṇavigāhibhiḥ /
kriyāśaktiḥ parā viṣṇoḥ śāstre śāstre nigadyate // ५९-
yathā kāraṇatāṃ yāti yathaivādhāratāmapi /
yathā pramāṇatāṃ yāti yathā yāti tadarthatām // ५९-
yathā yāti vidhāyābhistattadarthādhikāritām /
niṣkalena svarūpeṇa yathā divyo'bhavadvidhiḥ // ५९-
yathā ca madhyamaṃ rūpaṃ yantraṃ tadubhayātmakam /
sakalaṃ yacca tadrūpaṃ śastrāstramayamujjvalam // ५९-
divyāḥ saudarśanā vyūhā vaiśvarūpyaṃ ca tanmahat /
rājño'pi vijayaḥ sarvo rodasīvijayastathā // ५९-
kṛtsno yogavidhiścaiva nyāsayogavidhistathā /
nānopadravaśāntiśca vyavasthā yogagocarā // ५९-
brahmāstrādisvarūpaṃ ca tattanmantravidhistathā /
mahābhiṣecanavidhirastrayogavidhistathā // ५९-
dhvajādimantrayogāśca setihāsaviniścayāḥ /
sthūlasūkṣmaparātmāno divyamantraviniścayāḥ // ५९-
iti te nikhilenārthā darśitāste munīśvara /
p. ६०५) nidhāya hṛdaye tattvaṃ svastho bhava nirāmayaḥ // ५९-
vyākṛtāḥ saṃśayāḥ sarve nāradarṣe manaḥsthitāḥ /
karāmalakavaccaiva divyā saudarśanī gatiḥ // ५९-
ādarśanasvarūpeṇa guṇaiḥ saphalavaibhavaiḥ /
saṃhiteyaṃ samākhyātā nānāśāstrāvagāhinī // ५९-
etatsaṃhitopadeśānarhajanaparigaṇanam
pañcarātramayī divyā sāṃkhyayogādisaṃmitā /
saṃhiteyaṃ mahāguhyā nānāmantramayī parā // ५९-
nāvāsudevabhaktāya tvayā deyā kathaṃcana /
nāstike bhinnamaryāde kṛtaghne'nṛtavādake // ५९-
niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre devabrāhmaṇadūṣake /
brahmacaryavratabhraṣṭe pañcayajñaparāṅmukhe // ५९-
dūṣaṇe'pi ca vedānāṃ brāhmaṇe mantravarjite /
yogyādhikāriparigaṇanam
vedavidyāvratasnāte śrotriye gṛhamedhini // ५९-
brahmacāriṇi vā samyag gurusvādhyāyatatpare /
vanasthe vā vratopete bhikṣau vā tattvavitpare // ५९-
karmaṇā manasā vācā bhakte deve janārdane /
pañcarātrapriye nityaṃ vedavidyāsuniṣṭhite // ५९-
vaktavyeyaṃ parā vidyā sarvavedāntabṛṃhaṇī /
p. ६०६) maṅgalācaraṇavyājena
śāstraprameyasārānuvādapūrvakaṃ śāstrasamāpanam
samastajagadutpattisthitisaṃhārahetave /
sudarśanābhidhānāyai namaḥ śaktyai kriyātmane // ५९-
nāradaḥ -
ajñānatimiradhvaṃsabhāskarāyādivedhase /
śivaṃkarāya bhūtānāṃ namaḥ śāntāya tejase // ५९-
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
puruṣasūktaśrīsūktavārāhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma
ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0