અહિર્બુધ્નસંહિતા · અધ્યાય 59

પુરુષસૂક્તશ્રીસૂક્તવારાહમન્ત્રાર્થનિરૂપણમ્ નામ
એકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ
ધ્યાતં સકૃદ્ભવાનેકકોટ્યઘૌઘં હરત્યરમ્ ।
સુદર્શનસ્ય તદ્ દિવ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ॥
બ્રહ્મચક્રાન્તર્ગતસંભારાદિમન્ત્રાર્થાનિરૂપણે કારણનિરૂપણમ્
અહિર્બુધ્ન્યઃ -
સંભારા દેવપત્ન્યશ્ચ દક્ષિણા હૃદયાનિ ચ ।
રુદ્રા બ્રહ્માણિ ચેત્યેતન્નિગદેન નિરૂપ્યતે (૧) ॥ ૫૯-

૧ અતીતેનાધ્યાયેન હોતૃવર્ગઃ સગ્રહો વ્યાખ્યાતઃ । અથ
સંભારાદીનાં વ્યાખ્યાનમવસરપ્રાપ્તમ્ । તથાપિ નિપુણધિયાં
નિગદેનૈવ તદર્થબોધસંભવાદ્ ગ્રન્થવિસ્તરભયાચ્ચ તેષાં નેહ
વ્યાખ્યાનં પ્રસ્તૂયત ઇતિ પ્રથમશ્લોકાભિપ્રાયઃ ।
સંભારાદિપદાર્થસ્વરૂપમાત્રમિહાસ્માભિઃ બુભુત્સુજનસૌકર્યાય
પ્રદર્શ્યતે । તથા હિ- સંભારાદીનિ ષટ્ પદાનિ મન્ત્રવિશેષવાચકાનિ ।
તત્રૈકવિંશતિવાક્યાત્મકઃ અગ્નિર્યજુર્ભિઃ ઇત્યયં
તૈત્તિરીયારણ્યકતૃતીયપ્રપાઠકસ્યાષ્ટમોઽનુવાકઃ
સંભારયજુરિત્યુચ્યતે; યજ્ઞાઙ્ગત્વેન સંભરણીયાનાં
યજુઃસ્તોમદીનાં તસ્મિન્નનુવાકે સમામ્નાનાત્ ।
ષડ્વિંશતિવાક્યાત્મકઃ સેનેન્દ્રસ્ય ઇત્યયં નવમોઽનુવાકો
દેવપત્ન્યાખ્યઃ; ઊક્ ચ સૂનૃતા ચ દેવાનાં પત્નયઃ ઇતિ
મન્ત્રલિઙ્ગોપસંહારદર્શનાત્ । એકોનપઞ્ચાશદ્વાક્યાત્મકઃ દેવસ્ય
ત્વા સવિતુઃ પ્રસવે ઇત્યયં દશમોઽનુવાકો દક્ષિણાપ્રતિગ્રહમન્ત્રઃ
રાજા ત્વા વરુણો નયતુ દેવિ દક્ષિણેઽગ્નયે હિરણ્યમ્ ઇત્યાદિમન્ત્રલિઙ્ગાત્ ।
હૃદયશબ્દેન પઞ્ચહોતૃહૃદયાખ્યો મન્ત્રગણો વિવક્ષિતઃ । સ
ચાષ્ટાવિંશત્યુત્તરશતવાક્યાત્મકઃ સુવર્ણં ધર્મં પરિવેદ
વેનમ્ ઇત્યયમેકાદશોઽનુવાકઃ । હૃદયશબ્દવિવક્ષિતરહસ્યાર્થપ્રતિ-
પાદકત્વાદસ્યાનુવાકસ્ય હૃદયશબ્દબોધ્યત્વમ્ । ચિત્તિઃ સ્રુક્
ઇત્યાદીનાં હિ હોતૃમન્ત્રાણાં પઞ્ચાનાં હૃદયં રહસ્યં તત્ત્વં
પરમાત્મસ્વરૂપમનેનાનુવાકેન વિસ્પષ્ટં વિસ્પષ્ટં પ્રતિપાદ્યતે ।
અત એવાયમનુવાકો ભાગપઞ્ચકાત્મકઃ । તત્ર સુવર્ણં ધર્મં
ઇત્યાદિઃ સ માનસીન આત્મા જનાનામ્ ઇત્યન્તશ્ચતુર્દશવાક્યાત્મકઃ
પ્રથમોભાગઃ ચિત્તિઃ સ્રુક્ ઇત્યાદિદશહોતૃહૃદયભૂતપરમાત્મ-
તત્ત્વપ્રકાશકઃ । બ્રહ્મેન્દ્રમગ્નિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ઇત્યાદિઃ કવયો
નિચિક્યુઃ ઇત્યન્તો દ્વાદશવાક્યાત્મકો દ્વિતીયો ભાગઃ પૃથિવી હોતા
ઇત્યાદિચતુર્હોતૃમન્ત્રહૃદયભૂતપરમપુરુષપ્રતિપાદકઃ । શતં
નિયુતઃ ઇત્યાદિઃ તેન કૢપ્તોઽમૃતેનાહમસ્મિ ઇત્યન્તો દ્વાદશવાક્યાત્મક-
સ્તૃતીયો ભાગઃ અગ્નિર્હોતા ઇત્યાદિપઞ્ચહોતૃમન્ત્રહૃદયભૂતભગ-
વત્સ્વરૂપપ્રતિપાદકઃ । સુવર્ણં કોશં ઇત્યાદિઃ શતધા ચરન્તમ્
ઇત્યન્તો દ્વાદશવાક્યાત્મકશ્ચતુર્થો ભાગઃ વાગ્ઘોતા ઇત્યાદિ-
ષડ્ઢોતૃમન્ત્રહૃદયભૂતપરમપુરુષસ્વરૂપવિશેષપ્રતિપાદકઃ ।
ઇન્દ્રો રાજા જગતો ય ઈશે ઇત્યાદિરનુવાકસમાપ્ત્યન્તોઽષ્ટસપ્તતિવાક્યાત્-
મકઃ પઞ્ચમો ભાગઃ મહાહવિર્હોતા ઇત્યાદિસપ્તહોતૃમન્ત્રહૃદય-
ભૂતસ્ય શ્રિયઃ પત્યુર્ભગવતઃ સ્વરૂપવિશેષપ્રતિપાદકઃ । એકેનૈવ
ભાગેન ભગવત્સ્વરૂપપ્રતિપાદને ભગાન્તરેણ પુનસ્તત્પ્રતિપાદનવૈ-
યર્થ્યાશઙ્કા તૂત્તરોત્તરભાગસ્ય પૂર્વપૂર્વભાગાપ્રતિપન્નગુણ-
વિશેષવિશિષ્ટભગવત્સ્વરૂપપ્રતિપાદનપરત્વાન્નિરાકર્તવ્યા । તદેવં
સમસ્તોઽયમનુવાકો હૃદયશબ્દેન વિવક્ષિતઃ । રુદ્રાઃ શતરુદ્રીય-
સંજ્ઞકા મન્ત્રાઃ । તે ચ તૈત્તિરીયસંહિતાયાશ્ચતુર્થકાણ્ડસ્ય
પઞ્ચમપ્રપાઠકે નમસ્તે રુદ્ર ઇત્યાદિષુ તં વો જમ્ભે દધામિ
ઇત્યન્તેષ્વેકાદશસ્વનુવાકેષુ સમામ્નાતાઃ । બ્રહ્માણિ- બ્રહ્મલિઙ્ગ-
કાનિ સૂક્તાનિ બ્રહ્મ જજ્ઞાનં ઇત્યાદીનિ તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણદ્વિતીયાષ્ટ-
કસ્યાષ્ટમપ્રપાઠકેઽષ્ટમાનુવાકે પ્રસિદ્ધાનિ ।
પ્. ૫૯૬) પુરુષસૂક્તશ્રીસૂક્તયોરર્થં નિરૂપયિતું જગદ્ધિતાય
પરમપુરુષાલ્લક્ષ્મ્યાશ્ચ તયોરાવિર્ભાવકથનમ્
સૂક્તં તુ પૌરુષં પુંસઃ પરસ્માદુત્થિતં પુરા ।
જગદ્ધિતાય લક્ષ્મ્યાશ્ચ શ્રીસૂક્તં તત્ સમુદ્ગતમ્ ॥ ૫૯-

પુરુષસૂક્તસ્ય ઋક્સંખ્યાયાં મતભેદપ્રદર્શનમ્
નાનાભેદપ્રપાઠં તત્ પૌરુષં સૂક્તમુચ્યતે ।
ઋચશ્ચતસ્રઃ કેચિત્તુ પઞ્ચ ષટ્ સપ્ત ચાપરે ॥ ૫૯-

પ્. ૫૯૭) ઋચઃ ષોડશ ચાપ્યન્યે તથાષ્ટાદશ ચાપરે ।
અધીયતે તુ પુંસૂક્તં પ્રતિશાખં તુ ભેદતઃ ॥ ૫૯-

પુરુષસૂક્તપ્રતિપાદ્યપ્રમેયપ્રદર્શનમ્
સમસ્તજગદુત્પત્તિહેતુઃ સ્વર્ગાપવર્ગદઃ ।
પૌરુષો માનુષો યજ્ઞઃ સૂક્તેઽસ્મિન્ પ્રતિપાદ્યતે ॥ ૫૯-

આદ્યાનાં ચતસૃણામૃચાં
વાસુદેવાદિચાતુરાત્મ્યસ્વરૂપવિવેચકત્વમ્
તત્રાદ્યાભિશ્ચતસૃભિશ્ચાતુરાત્મ્યં વિવિચ્યતે ।
તત્રાદ્યમન્ત્રસ્ય
લક્ષ્મીપતિત્વપરિષ્કૃતવાસુદેવાખ્યપ્રથમવ્યૂહપ્રતિપાદકત્વમ્
યઃ પરઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥ ૫૯-

યા ચ સા જગતાં યોનિર્લક્ષ્મીસ્તદ્ધર્મધર્મિણી ।
ભગવાન્ વાસુદેવોઽસાવાદ્યયા પ્રતિપાદ્યતે ॥ ૫૯-

મન્ત્રસ્ય પ્રતિપદમર્થં વર્ણયિતું સહસ્રશીર્ષશબ્દસ્ય શ્રિયઃ
પતિત્વપરત્વપ્રદર્શનમ્
સહસ્રા સહગા યસ્ય સહભાવમુપેયુષી ।
શ્રીર્નામ પરમા શક્તિઃ પૂર્ણષાડ્ગુણ્યવિગ્રહા ॥ ૫૯-

નિઃસક્તાસક્તકો યશ્ચ નિત્યં સન્ સકલાશ્રયઃ ।
સહસ્રશીઋસ ઇત્યેવં ભગવાન્ પરિગીયતે ॥ ૫૯-

પુરુષશબ્દસ્યાવાપ્તસમસ્તકામત્વપરત્વમ્
પૂર્ણત્વાત્ પુરુષો નિત્યં પૃણાતેઃ પૂરણાર્થકાત્ ।
પ્. ૫૯૮) સહસ્રાક્ષશબ્દસ્ય
સહસ્રત્વગુણવિશિષ્ટબદ્ધાત્મવૈશિષ્ટ્યપરત્વમ્
અશ્નોતેરથવાશ્નાતેરક્ષોઽજેરઞ્ચતેરુત ॥ ૫૯-

અક્ષઃ પુરુષ ઉદ્દિષ્ટો યઃ પ્રકૃત્યાશ્રિતો વિભુઃ ।
સહસ્રપાચ્છબ્દસ્ય સહસ્રત્વગુણવિશિષ્ટપ્રકૃતિવૈશિષ્ટ્યપરત્વમ્
પદ્યતેઃ પરિણામાર્થાત્ પાદિત્યેષ નિરુચ્યતે ॥ ૫૯-

પાદિતિ પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા સા નિત્યપરિણામિની ।
પ્રકૃતિપુરુષયોઃ સહસ્રશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તપ્રદર્શનમ્
ષણ્ણાં ગુણાનાં મધ્યે યા શક્તિઃ સા હસ્ર ઉચ્યતે ॥ ૫૯-

પ્રધાનપુરુષૌ તસ્યાઃ સૃતૌ સર્ગે સનાતનૌ ।
તામેવાપિ શ્રિતાવન્તે તૌ સહસ્રાવતઃ સ્મૃતૌ ॥ ૫૯-

વાસુદેવસ્ય પ્રકૃતિપુરુષવૈશિષ્ટ્યનિગમનમ્
સહસ્રપુરુષાવ્યક્તઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
ઉત્તરાર્ધસ્ય તાત્પર્યાર્થનિરૂપણમુખેન
કારણગતાપરિચ્છિન્નત્વગુણપરત્વપ્રદર્શનમ્
સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વેત્યેતેનૈવ નિરૂપ્યતે ॥ ૫૯-

યદતીત્ય સૃતં વિશ્વં નાનાસત્તાત્મનઃ સ્થિતિઃ ।
કાર્યે હિ કારણેયત્તા પયસો દધિસંભવે ॥ ૫૯-

કાર્યં સત્સંતતૌ ક્વાપિ કાર્યેયત્તૈવ કારણે ।
મધૂચ્છિષ્ટમયે પિણ્ડે યથાકારવિયોગિની ॥ ૫૯-

નૈવં ભગવતઃ સર્ગે પ્રતિસર્ગેઽપિ વા સતિ ।
પ્. ૫૯૯) કાર્યેયત્તાત્વમસ્તીતિ સ ભૂમિમિતિ વર્ણ્યતે ॥ ૫૯-

ભગવત્યાર્જિતાનીતિ શુદ્ધાશુદ્ધમયાનિ ચ ।
ભૂમિં જગદુપાદાનં ભૂમિશક્તિરિહોચ્યતે ॥ ૫૯-

શુદ્ધાશુદ્ધવિભાગો યઃ કાલપુંપ્રકૃતિસ્થિતિઃ ।
સ ભૂમિં વિશ્વતો વૃત્વા વિષ્ટભ્ય સ્વેન તેજસા ॥ ૫૯-

સ્વસંકલ્પસ્વરૂપેણ પ્રભવાપ્યયવેલયોઃ ।
અત્યતિષ્ટિઅદતીત્યૈવ સ્થિતો ભૂયો દશાઙ્ગુલમ્ ॥ ૫૯-

દશાઙ્ગુલિભિરાનન્ત્યં કારણસ્યોપદિશ્યતે ।
દ્વિતીયમન્ત્રસ્ય સંકર્ષણાખ્યદ્વિતીયવ્યૂહપરત્વપ્રતિપાદનમ્
અથ સંકર્ષણાવસ્થા જગદ્ધેતુર્નિરૂપ્યતે ॥ ૫૯-

યદિદં દૃશ્યતે વિશ્વં ભૂતભવ્યાત્મરૂપકમ્ ।
ઇદં પુરુષ એવાદૌ સિસૃક્ષાયામભૂત્ કિલ ॥ ૫૯-

મન્ત્રગતસ્ય પુરુષશબ્દસ્ય સંકર્ષણપરત્વોપપાદનમ્
પુરુષઃ સ્યન્દતિ વ્યક્તં સમ્યગ્વિજ્ઞાનયોજનાત્ ।
અતઃ પુરુષ ઇત્યેવં સંકર્ષણ ઉદીર્યતે ॥ ૫૯-

ઉત્તરાર્ધેન સંકર્ષણસ્ય
જ્ઞાનોપદેષ્ટ્ટત્વનિબન્ધનમોક્ષપ્રદત્વપ્રતિપાદનમ્
તિલકાલકવદ્ વિશ્વં બિભ્રચ્ચિદચિદાત્મકમ્ ।
સંકર્ષણ ઉદેતિ સ્મ સ એવં પુનરુચ્યતે ॥ ૫૯-

ઉતામૃતત્વસ્યેશાન ઇતિ તસ્યાર્થ ઉચ્યતે ।
અન્નેન ભોગ્યભૂતેન પ્રકૃતિપ્રાકૃતાત્મના ॥ ૫૯-

પ્. ૬૦૦) કાલસંકલિતેનૈવ નાનાકારવિધાજુષા ।
અચિદંશેન જીવાત્મા યશ્ચિદંશોઽધિરોહતિ ॥ ૫૯-

સ્વસ્યાસંબન્ધપૂર્વં યઃ પૂર્વસઙ્ગવશાદિહ ।
તસ્ય સદ્ગુણસંસર્ગાન્નાનાબન્ધક્ષયે સતિ ॥ ૫૯-

અમૃતત્વં સ્વરૂપાવિર્ભાવમોક્ષાપરાહ્વયમ્ ।
તસ્ય સંકર્ષણો દેવ ઈશાનો જ્ઞાનદેશનાત્ ॥ ૫૯-

તૃતીયમન્ત્રસ્ય પ્રદ્યુમ્નાખ્યતૃતીયવ્યૂહપરત્વપ્રતિપાદનમ્
સંસારાનલસંતપ્તચેતનાનુજિઘૃક્ષયા ।
સંકર્ષણોદયો વિષ્ણુરુચ્યતેઽથ તૃતીયયા ॥ ૫૯-

એતાવાનસ્ય મહિમા વિષ્ણોઃ સંકર્ષણાત્મનઃ ।
યદયં ધૃતવાન્ વિશ્વં સમુન્મીલનમાદિમમ્ ॥ ૫૯-

જ્યાયાનતોઽપિ પુરુષઃ પ્રદ્યુમ્ન ઉપકારતઃ ।
મન્ત્રગતેન પુરુષશબ્દેન પ્રદ્યુમ્નસ્ય જ્યાયસ્ત્વોપપાદનમ્
પુરૂ પ્રકૃતિપુંરૂપૌ પુરુષઃ સૃજતીતિ યત્ ॥ ૫૯-

વિશ્વોપકારચેષ્ટાભિર્જ્યાયસ્ત્વં તસ્ય વર્ણ્યતે ।
ચતુર્થમન્ત્રસ્યાનિરુદ્ધાખ્યચતુર્થવ્યૂહપરત્વપ્રતિપાદનમ્
ઋચા તુરીયયા સૂક્તે ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈદિતિ ॥ ૫૯-

દેવોઽપરિમિતેહઃ સન્નનિરુદ્ધો નિરૂપ્યતે ।
મન્ત્રગતસ્ય પુરુષશબ્દસ્યાનિરુદ્ધપરત્વોપપાદનમ્
પુરા સીદતિ કાર્યાણિ કારયન્ પ્રાણિનોઽખિલાન્ ॥ ૫૯-

પ્. ૬૦૧) ફલાનિ પુરુષેભ્યશ્ચ સનોતિ ક્રિયયાર્ચિતઃ ।
તતઃ પુરુષ ઇત્યેવમનિરુદ્ધોઽભિધીયતે ॥ ૫૯-

પુરિ સન્ સન્ પુરીવાયં પુરાદૂર્ધ્વમુદૈત્ પરાત્ ।
તદવસ્થેન નાઘ્રાતમિત્યર્થોઽયમિહોચ્યતે ॥ ૫૯-

પાદોઽસ્યૈકાંશ એવેહ ચેતનાચેતનાત્મકઃ ।
અન્તર્યામિતયા વ્યાપ્તિસ્તત્તન્નિયમનેચ્છયા ॥ ૫૯-

એતદેવ વ્યનક્તીહ તતો વિષ્વઙ્ઙિતિ ત્વૃચા ।
વિષ્વક્ સમન્તતો ભૂત્વા વ્યક્રામત્ પ્રાવિશદ્ બહુ ॥ ૫૯-

સાશનાનશને પ્રોક્તે ચેતનાચેતને ઉભે ।
તસ્માદ્ વિરાડિતિ પ્રોક્તા વિરાડ્ વિદ્યા પરાહ્વયા ॥ ૫૯-

હિરણ્યગર્ભો વિશ્વાત્મા સ પૂરુષ ઇહોચ્યતે ।
અવશિષ્ટાનાં ચતુર્દશમન્ત્રાણામર્થસ્ય લોકતો
જ્ઞેયત્વકથનપૂર્વકં પુરુષસૂક્તાર્થનિગમનમ્
શેષં તુ લોકતઃ સિદ્ધમિત્યયં સૂક્ત ઈદૃશઃ ॥ ૫૯-

તન્ત્રાન્તરે વિસ્તરેણ નિરૂપિતસ્ય શ્રીસૂક્તાર્થસ્યાતિસંક્ષેપેણ સૂચનમ્
હિરણ્યવર્ણાં શ્રીસૂક્તં કૃતોઽન્યત્રાસ્ય વિસ્તરઃ ।
વર્ણો વરયતે રૂપં વર્ણો વર ઉદીરિતઃ ॥ ૫૯-

હિતશ્ચ રમણીયશ્ચ યસ્યા વર્ણ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
પ્. ૬૦૨) હિરણ્યવર્ણા સા દેવી શ્રીશક્તિઃ પરમામૃતા ॥ ૫૯-

તદેતત્ સૂક્તમિત્યુક્તં મિથુનં પરચિહ્નિતમ્ ।
આદાવન્યોન્યમિશ્રત્વાદન્યોન્યપ્રતિપાદકમ્ ॥ ૫૯-

નિયમપૂર્વકં યથોક્તસૂક્તદ્વયનિષ્ઠસ્ય મોક્ષપ્રાપ્તિઃ ફલમ્
નિયતો નિયતાહારો નિરતો નિયતેન્દ્રિયઃ ।
ભજન્ સૂક્તદ્વયં યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥ ૫૯-

વરાહમન્ત્રે સ્થૂલાર્થસ્ય લોકતો જ્ઞેયત્વકથનમ્
વારાહો નામ યો મન્ત્રો હ્યત્યનુષ્ટુબિતીરિતઃ ।
તસ્ય સાંસર્ગિકી મુદ્રા વિદિતા લોકતસ્તવ ॥ ૫૯-

તસ્યૈવ સંક્ષેપતઃ સૂક્ષ્માર્થનિરૂપણમ્
અસ્ય પ્રતિપદાર્થો યો મત્તસ્તં ત્વં નિશામય ।
વરાહાદાવભિવ્યક્તં યસ્ય રૂપં સનાતનમ્ ॥ ૫૯-

વરાહરૂપો ભગવાન્ વસુધાહરણોદ્યતઃ ।
સંસારો રાત્રિરુદ્દિષ્ટો મોક્ષો વરમહઃ સ્મૃતઃ ॥ ૫૯-

વરાહરૂપ ઉદ્દિષ્ટો વરસ્યાહ્નો નિરૂપણાત્ ।
તસ્યૈવ પરાર્થનિરૂપણમ્
અશેષભુવનાધારો ગોપનશ્ચૈવ સર્વદા ॥ ૫૯-

પ્રજ્ઞાનામપિ ચાધારો રક્ષોદૈત્યદવાનલઃ ।
પ્. ૬૦૩) પવિત્રઃ સર્વલોકાનામપ્રમેયઃ સનાતનઃ ॥ ૫૯-

પરમાત્મા વરાહોઽભૂદિત્થં સ પર ઈરિતઃ ।
દિગિયં દર્શિતા સમ્યગેષા મન્ત્રાન્તરે ગતિઃ ॥ ૫૯-

ન્યાયેનાનેન મન્ત્રાણાં ગતિં પિણ્ડં નિરૂપય ।
શાસ્ત્રાર્થમુપસંહર્તું સંક્ષેપતઃ સુદર્શનગતિનિરૂપણમ્
ભૂયશ્ચ શૃણુ સંક્ષેપાત્ સુદર્શનગતિં પ્રતિ ॥ ૫૯-

નિમિષચ્ચોન્મિષચ્ચૈવ ચરં ચાચરમેવ ચ ।
દિવ્યં ચ પ્રાકૃતં ચૈવ સૂક્ષ્મં ચ સ્થૂલમેવ ચ ॥ ૫૯-

હ્રસ્વં દીર્ઘં ચ યત્ કિંચિદીશિતવ્યમથેશ્વરમ્ ।
વિજ્ઞાનં યદવિજ્ઞાનં સુખં વા યદિ વાસુખમ્ ॥ ૫૯-

ઇતિ દ્વન્દ્વપદાદ્યૈર્યદ્ વસ્તુ કિંચિદ્ વિકલ્પ્યતે ।
સુદર્શનસમુન્મેષં તત્તદ્ વિદ્ધિ મુનીશ્વર ॥ ૫૯-

શાસ્ત્રાર્થસંક્ષેપઃ
લેશતો ભગવાનુક્તઃ સ્વરૂપગુણવૈભવૈઃ ।
તદ્ધર્મધર્મિણી શક્તિસ્તસ્ય તત્ત્વેન વર્ણિતા ॥ ૫૯-

તસ્યા અત્યલ્પ ઉન્મેષો ભૂતિર્ભાવ્યા ત ઈરિતા ।
શુદ્ધાશુદ્ધમયી વ્યક્તિસ્તસ્યાસ્તત્ત્વેન વર્ણિતા ॥ ૫૯-

ભાવકશ્ચાપિ શક્ત્યંશઃ સંકલ્પો વૈષ્ણવઃ પરઃ ।
રૂપતો વર્ણિતઃ સમ્યક્ સુદર્શનપરાહ્વયઃ ॥ ૫૯-

દેશકાલાદિકા વ્યાપ્તિસ્તસ્ય તત્ત્વેન વર્ણિતા ।
પ્. ૬૦૪) પ્રાણક્રિયા બલં તેજઃ સંકલ્પો વૈષ્ણવં યશઃ ॥ ૫૯-

સુદર્શનં પરોદ્યોગઃ પ્રાણો વિષ્ણુસમુદ્યમઃ ।
અવ્યાહતો મહાયોગો યોગાત્મા યોગભાવનઃ ॥ ૫૯-

ઇત્યાદિભિર્મહાશબ્દૈસ્તત્તદર્ણવિગાહિભિઃ ।
ક્રિયાશક્તિઃ પરા વિષ્ણોઃ શાસ્ત્રે શાસ્ત્રે નિગદ્યતે ॥ ૫૯-

યથા કારણતાં યાતિ યથૈવાધારતામપિ ।
યથા પ્રમાણતાં યાતિ યથા યાતિ તદર્થતામ્ ॥ ૫૯-

યથા યાતિ વિધાયાભિસ્તત્તદર્થાધિકારિતામ્ ।
નિષ્કલેન સ્વરૂપેણ યથા દિવ્યોઽભવદ્વિધિઃ ॥ ૫૯-

યથા ચ મધ્યમં રૂપં યન્ત્રં તદુભયાત્મકમ્ ।
સકલં યચ્ચ તદ્રૂપં શસ્ત્રાસ્ત્રમયમુજ્જ્વલમ્ ॥ ૫૯-

દિવ્યાઃ સૌદર્શના વ્યૂહા વૈશ્વરૂપ્યં ચ તન્મહત્ ।
રાજ્ઞોઽપિ વિજયઃ સર્વો રોદસીવિજયસ્તથા ॥ ૫૯-

કૃત્સ્નો યોગવિધિશ્ચૈવ ન્યાસયોગવિધિસ્તથા ।
નાનોપદ્રવશાન્તિશ્ચ વ્યવસ્થા યોગગોચરા ॥ ૫૯-

બ્રહ્માસ્ત્રાદિસ્વરૂપં ચ તત્તન્મન્ત્રવિધિસ્તથા ।
મહાભિષેચનવિધિરસ્ત્રયોગવિધિસ્તથા ॥ ૫૯-

ધ્વજાદિમન્ત્રયોગાશ્ચ સેતિહાસવિનિશ્ચયાઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાત્માનો દિવ્યમન્ત્રવિનિશ્ચયાઃ ॥ ૫૯-

ઇતિ તે નિખિલેનાર્થા દર્શિતાસ્તે મુનીશ્વર ।
પ્. ૬૦૫) નિધાય હૃદયે તત્ત્વં સ્વસ્થો ભવ નિરામયઃ ॥ ૫૯-

વ્યાકૃતાઃ સંશયાઃ સર્વે નારદર્ષે મનઃસ્થિતાઃ ।
કરામલકવચ્ચૈવ દિવ્યા સૌદર્શની ગતિઃ ॥ ૫૯-

આદર્શનસ્વરૂપેણ ગુણૈઃ સફલવૈભવૈઃ ।
સંહિતેયં સમાખ્યાતા નાનાશાસ્ત્રાવગાહિની ॥ ૫૯-

એતત્સંહિતોપદેશાનર્હજનપરિગણનમ્
પઞ્ચરાત્રમયી દિવ્યા સાંખ્યયોગાદિસંમિતા ।
સંહિતેયં મહાગુહ્યા નાનામન્ત્રમયી પરા ॥ ૫૯-

નાવાસુદેવભક્તાય ત્વયા દેયા કથંચન ।
નાસ્તિકે ભિન્નમર્યાદે કૃતઘ્નેઽનૃતવાદકે ॥ ૫૯-

નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારે દેવબ્રાહ્મણદૂષકે ।
બ્રહ્મચર્યવ્રતભ્રષ્ટે પઞ્ચયજ્ઞપરાઙ્મુખે ॥ ૫૯-

દૂષણેઽપિ ચ વેદાનાં બ્રાહ્મણે મન્ત્રવર્જિતે ।
યોગ્યાધિકારિપરિગણનમ્
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતે શ્રોત્રિયે ગૃહમેધિનિ ॥ ૫૯-

બ્રહ્મચારિણિ વા સમ્યગ્ ગુરુસ્વાધ્યાયતત્પરે ।
વનસ્થે વા વ્રતોપેતે ભિક્ષૌ વા તત્ત્વવિત્પરે ॥ ૫૯-

કર્મણા મનસા વાચા ભક્તે દેવે જનાર્દને ।
પઞ્ચરાત્રપ્રિયે નિત્યં વેદવિદ્યાસુનિષ્ઠિતે ॥ ૫૯-

વક્તવ્યેયં પરા વિદ્યા સર્વવેદાન્તબૃંહણી ।
પ્. ૬૦૬) મઙ્ગલાચરણવ્યાજેન
શાસ્ત્રપ્રમેયસારાનુવાદપૂર્વકં શાસ્ત્રસમાપનમ્
સમસ્તજગદુત્પત્તિસ્થિતિસંહારહેતવે ।
સુદર્શનાભિધાનાયૈ નમઃ શક્ત્યૈ ક્રિયાત્મને ॥ ૫૯-

નારદઃ -
અજ્ઞાનતિમિરધ્વંસભાસ્કરાયાદિવેધસે ।
શિવંકરાય ભૂતાનાં નમઃ શાન્તાય તેજસે ॥ ૫૯-

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે તન્ત્રરહસ્યે અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં
પુરુષસૂક્તશ્રીસૂક્તવારાહમન્ત્રાર્થનિરૂપણં નામ
એકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

આદિતઃ શ્લોકાઃ