Ahirbudhnya Samhita · Chapter 58
pañcahotṛmantrārthanirūpaṇaṃ nāma aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram |
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi ||
ahirbudhnyaḥ -
(१) daśahotā caturhotā pañcahotā tathaiva ca |
ṣaḍḍhotā saptahotā ca pañca hotāra īritāḥ || ५८-
१ atredamavadheyam- trayoviṃśe'dhyāye
śatārajyotiścakranirūpaṇānantaraṃ brahmacakraṃ nirūpitam |
tatrātītenādhyāyena jyotiścakramantrāṇāmartha upavarṇite
kramaprāptaṃ brahmacakramantrārthavarṇanamiha prastūyate | tatra
brahmacakre bahavo mantrā garbhitāḥ- sagrahāḥ pañcahotāraḥ,
saṃbhārāḥ, devapatnyaḥ, dakṣiṇāḥ, hṛdayāni, śatarudrāṇi,
ityevamādayaḥ |
tatra taittirīyāraṇyakasya tṛtīyaprapāṭhake cittiḥ sruk ityārabhya
samāmnātā ādyāḥ pañcānuvākāḥ krameṇa daśahotrādibhiḥ
pañcabhiḥ śabdairvivakṣitāḥ,; teṣu yathākramaṃ
daśatvādisaṃkhyāviśiṣṭānāṃ homasādhanānāmabhidhānāt |
vāgghotā iti ṣaṣṭho'nuvākastvaparaḥ ṣaḍḍhotā | yadyapi sūryaṃ te
cakṣuḥ iti caturthānuvāke homasādhanāni na pratipādyante, tathāpītareṣu
caturṣvapi tatpratipādanāt sṛṣṭinyāyena bāhulyāt tathā vyavahāraḥ | ata
evoktaṃ kavibhirapi- eko hi doṣo guṇasaṃnipāte nimajjatīndoḥ
kiraṇeṣvivāṅkaḥ iti | ta ete daśahotrādayaḥ pañcāpi
caturhotṛnāmabhyāmabhidhīyante | yatraitau śabdāvekavacanāntau, tatra
mukhyavṛttyā yathoktadvitīyatṛtīyānuvākamātropasthāpakau | yatra tu
bahuvacanāntau, tatra liṅgasamavāyanyāyena gauṇyā vṛttyā
daśahotrādisamudāyopasthāpakau | yathā caivaṃ sati tenaiva nyāyena
daśahotṛṣaḍḍhotṛsaptahotṛśabdānāmapi samudāyopasthākatvāpattau
teṣāṃ tadabhāvaḥ, caturhotṛpañcahotṛśabdayoreva tadbodhakatvam, tathā
taittirīyabrāhmaṇasya dvitīyāṣaṭke dvitīyatṛtīyapāṭhakayoḥ
prapañcitaṃ tata eva sugamam | tathā teṣāmeva mantrāṇāṃ
jagatsṛṣṭihetutvādinā bahumukhaṃ prāśastyādikaṃ,
tattatphalasādhanatvena teṣāṃ viniyogabhedādikaṃ ca tatraiva
prapañcitamiti neha pratanyate | tatraite mantrāḥ pratyekaṃ
bhāgatrayātmakāḥ- homasādhanapratipādakaḥ pūrvo bhāgaḥ uttarastu
svāhākāraviyukto grahabhāgaḥ svāhākārastu tṛtīyo bhāga iti | tatra
pañcadaśavākyātmake cittiḥ sruk itiprathamānuvāke daśa vākyāni
pūrvo bhāgaḥ | uttarāṇi grahabhāgaḥ | ante svāhākāraḥ |
daśavākyātmake pṛthivī hotā iti dvitīyānuvāke
vākyacatuṣṭayātmakāḥ pūrvo bhāgaḥ | tadanyo grahaḥ | ante
svāhākāraḥ | vākyāṣṭakātmake agnirhotā iti tṛtīyānuvāke ardhaṃ
pūrvo bhāgaḥ | ardhaṃ grahaḥ | ante svāhākāraḥ | navavākyātmake
sūryaṃ te cakṣuḥ iti caturthānuvāke vākyaṣaṭkaṃ pūrvo bhāgaḥ | uttaro
grahaḥ | ante svāhākāraḥ | trayodaśavākyātmake mahāhavirhotā iti
pañcamānuvāke'pi vākyaṣaṭkamityādiḥ pūrvavadvibhāgaḥ |
ṣaṣṭho'nuvākaścaturthānuvākena tulyaḥ |
sarveṣveteṣu mantreṣūttarabhāge grahaśabdapravṛttinimitaṃ tu
taittirīyabrāhmaṇadvitīyāṣṭakadvitīyaprapāṭhakasya prathamānuvāke
prajāpatirakāmayata prajāḥ sṛjeyeti | sa etaṃ daśahotāramapaśyat | taṃ
manasānudrutya darbhastambe'juhot | tato vai sa prajā asṛjata | tā asmāt
sṛṣṭā apākrāmam | tā graheṇāgṛhṇāt | tadgrahasya grahatvam | iti
nirūpitam | tatrāyamarthaḥ- purā kadācit prajāpatiḥ prajāsṛṣṭiṃ
kāmayamānastadupāyaṃ vedeṣu parīkṣya daśahotrākhyaṃ mantraṃ
sākṣātkṛtavān | taṃ ca manasoccārya kutracid darbhastamba ājyena juhāva
anurāgarahitā asmāt prajāpaterapasasruḥ | sa ca
prajāpatiryathoktagrahabhāgapaṭhanalabdhasāmarthyo'pakrāntāḥ prajāḥ
punaragṛhṇāt | tataḥ prajāgrahaṇasādhanatvāt grahasya grahatvaṃ
niṣpannamiti | tadidaṃ daśahotṛmantrāntargate grahabhāge grahaśabdasya
pravṛttinimittam | uttareṣu caturṣvanuvākeṣu tannimittaṃ tu yathākramaṃ
darśapūrṇamāsacāturmāsyapaśubandhajyotiṣṭomagrahaṇasādhanatva-
miti tatraiva dvitīyānuvāke prapañcitaṃ bodhyam |
tadevaṃ caturhotṛpañcahotranyataraśabdavivakṣitānāmeṣāṃ
mantrāṇāmāpastambena prayogavyavasthā pradarśitā- ta ime caturhotāro
yatra homārthāḥ sagrahāḥ sasvāhākārāstatra prayujyeran,
yatrāhomārthāḥ agrahā asvāhākārāḥ ityādinā | tadatra
brahmacakrayantrāṅgatvena trayoviṃśe viniyuktānāmeṣāṃ
mantrāṇāmahomārthatvena grahabhāgarahitānāmeva yantrāṅgatve
prāpte asmāccakrādbahiḥ pañca hotāraḥ sagrahāḥ smṛtāḥ iti tatraiva
grahabhāgasya pratiprasavaḥ kṛta iti grahasahitānāmevaiṣāṃ yantralekhane
viniyoga iti teṣāṃ mantrāṇāmarthanirūpaṇāyāṣṭapañcāśo'dhyāya
ārabhyata iti |
p. ५८४) viśvaṃ sisṛkṣato viṣṇoryat tajjñānamayaṃ tapaḥ |
hotṛbhiḥ kraturūpeṇa sa saṃkalpo nirūpyate || ५८-
p. ५८५) adyāpyavadadhāno'yaṃ yogī tattannirūpaṇam |
tāṃstānnirvartayatyeva kratūn jñānamayāñchubhān || ५८-
daśahotrādipadavivakṣitamantraviśeṣasūcanam
(१) cittiḥ srugdaśahotāyamagnihotrasya kāraṇam |
pṛthivītyādiko hotā caturhotā nigadyate || ५८-
(२) darśasya pūrṇamāsasya nidānaṃ sa dvayorapi |
(३) agnirhotā pañcahotā cāturmāsyodbhavastu saḥ || ५८-
(४) sūryaṃ te sa ca gāgghotā paśubandhasya kāraṇam |
ṣaḍḍhotārāvimau vede nirṇītau munisattamaiḥ || ५८-
(५) (mahāhaviḥ saptahotā jyotiṣṭomasya kāraṇam |)
१ daśahotṛmantrasyāgnihotrakāraṇatve pramāṇaṃ tu
tenaivoddrutyāgnihotraṃ juhuyāt | prajātamevainajjuhoti
(taittirīyabrāhmaṇe, २. २. १.) itīyaṃ śrutiḥ |
२ caturhotṛmantrasya darśapūrṇamāsakāraṇatve pramāṇaṃ tu
prajāpatirakāmayata darśapūrṇamāsau sṛjeyeti | sa etaṃ
caturhotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai sa
darśapūrṇamāsāvasṛjata (taittirīyabrāhmaṇe, २. २. १.) itīyaṃ śrutiḥ |
३ evamatrāpi so'kāmayata cāturmāsyāni sṛjeyeti | sa etaṃ
pañcahotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai sa
cāturmāsyānyasṛjata itīyaṃ śrutistatraivāmnātā
pramāṇatvenānusaṃdheyā |
४ tathātrāpi so'kāmayata paśubandha/sṛjeyeti | sa
eta/ṣaḍḍhotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai sa
paśubandhamasṛjata itīyaṃ śrutistatraivodāhṛtā bodhyā |
५ idamardhaṃ sarvamātṛkākośeṣvanupalabhyamānamapi svayamanumāya
saṃniveśitamatra; itarathā nyūnatvaprasaṅgāt | saptahotṛmantrasya
jyotiṣṭomakāraṇatve pramāṇaṃ ca so'kāmayata saumyamadhvara/sṛjeyeti |
sa eta/saptahotāramapaśyat | taṃ manasānudrutyāhavanīye'juhot | tato vai
saumyamadhvaramasṛjata itīyaṃ śrutirbodhyā |
p. ५८६) athoktānāṃ mantrāṇāmarthavarṇanapratijñā
athārtho daśahotrādervarṇyate śṛṇu nārada || ५८-
prathamaṃ daśahotṛmantrārthanirūpaṇe cittyādipadārthapradarśanam
cittirnāma smṛtā buddhirvyavasāyasya kāraṇam |
ahaṃkārastu cittaṃ syādabhimānasya kāraṇam || ५८-
mano nāmendriyaṃ hetuḥ sa saṃkalpavikalpayoḥ |
vāṅ nāma vyāhṛtā vāṇī evamastvitirūpiṇī || ५८-
ādhītaṃ nāma vāgṛttiryadadhyayanamucyate |
keto jñānamiti proktamuccāryasyāvadhāraṇam || ५८-
vijñātaṃ yat taduccāryamavadhāraṇagocaram |
yat tadvāgindriyaṃ proktaṃ tadvyaṅgyā yā sarasvatī || ५८-
sā vāk tāṃ subruvan pāti yaḥ sa vākyapatirucyate |
uccāraṇapravṛtteryaḥ prayatno heturucyate || ५८-
sa prāṇaḥ sāma tat proktaṃ yaduccāraṇasauṣṭhavam |
daśahotrādisamākhyānimittapradarśanam
daśahotrādihotrākhyā yāgopakaraṇābhidhā || ५८-
kriyābhūtivibhedena bhagavacchakterdvaividhyam
ekāntino jagadviṣṇoḥ kurvataḥ śaktiśālinaḥ |
yā śaktirvaiṣṇavī devī sarvabhāvānugāminī || ५८-
p. ५८७) tadekāṃśaḥ kriyā nāma kṛtyopakaraṇaṃ hareḥ |
tadekāṃśo vibhūtyākhyo lakṣyate'tra jagattathā || ५८-
kriyāyāḥ saṃkalparūpatvaṃ kṛtyopakaraṇatvaṃ ca
saṃkalpaḥ procyate viṣṇoḥ kṛtyopakaraṇaṃ kriyā |
saṃkalpasya ca niścayātmakamityādirūpatvam
evamastviti vākyānto mityādiḥ sa ca kathyate || ५८-
buddhyahaṃkāramanasāṃ vṛttiḥ śabde vivakṣyate |
trirūpā miti ruddiṣṭā te stabdho------tra śabditam || ५८-
cittyādivākyoktasrugādipadārthanirūpaṇam
buddhyādimitiparyantaṃ vṛttimaṭvṛttirūpakam |
yajñe jagadvidhānākhye vitate harimedhasaḥ || ५८-
sruktayājyatayā copavaktṛtvenāgnibhāvataḥ |
upavaktā smṛto brahmānujñā pravacanaṃ smṛtam || ५८-
uccāryatvena vijñātaḥ śabdo'gniriti kathyate |
uccāraṇaṃ yadādhītaṃ tadbarhiriti gīyate || ५८-
tasya hetuḥ prayatno yaḥ prāṇaḥ sa havirucyate |
p. ५८८) vāg vyāhṛtā tu vediḥ syāddhartā hoteti gīyate || ५८-
uccāraṇasya sāmyaṃ yat sāma so'dhvaryurucyate |
yathoktasya jagadvidhānākhyasya vaiṣṇavayajñasya jñeyatvavidhiḥ
itthaṃ jagadvidhānākhyo daśopakaraṇānvitaḥ || ५८-
yo yajño vaiṣṇavo vṛttastamadyatve vicintayet |
vākyaṃ samuccaran kiṃcillaukikaṃ vaidikaṃ tu vā || ५८-
vaiṣṇavaṃ bhāvamāsādya mantraṃ cemaṃ vicintayet |
tātparyārthanirūpaṇamukhena
grahabhāgasyātmahaviḥsamarpaṇaparatvasphuṭīkaraṇam
vācaspate vidhe nāmanniti tasyārtha ucyate || ५८-
vāṅ nāma vaiṣṇavī śaktiḥ śabdabrahmamayī parā |
vācaspatistatpatiḥ syād vidadhātīti vai vidhiḥ || ५८-
nāmayatyakhilaṃ svasminniti nāmāgnirucyate |
vidhema bhagavannāma prahvībhāvāparābhidham || ५८-
tvaṃ cāsmākaṃ vidheḥ kuryā nāma pravaṇacittatām |
etadeva punarvakti muniḥ svātmasamarpaṇam || ५८-
bhagavata evātmahaviḥsamarpaṇajanyaphalabhāgitvanirūpaṇam
vācaspatiḥ sa pūrvoktaḥ somaṃ somarasopamam |
pibatvātmarasaṃ svasmai mayā hutamivādhvare || ५८-
p. ५८९) svarūpanirūpakaśeṣatvapāratantryānuguṇavṛttiprārthanā
pītvā cāsmāsu nṛmṇaṃ yat svamādhādādadhātu tat |
mananīyaṃ nṛbhirnṛmṇaṃ tadanugraharūpakam || ५८-
ātmahaviḥsamarpaṇasya svārthatvaśaṅkāvyudāsaḥ
svāheti svātmasaṃnyāsaḥ svāhutaṃ tadbhavediti |
caturhotṛmantre'pi pūrvoktasyaiva yajñasya bhaṅgyantareṇa
vivakṣitatvanirūpaṇam
ayameva ca yajño'tra caturhotṛtayeṣyate || ५८-
pṛthivīdyurudraśabdānāṃ prakṛtipuruṣakālaparatvapradarśanam
jagatprathanarūpā sā pṛthivī prakṛtiḥ smṛtā |
puruṣo dyauriti prokto dyotate sa svayā citā || ५८-
ruṇaddhi pralaye tau dvau srāvayatyudaye'pi ca |
rudra ityuditaḥ kālaḥ saṃyojakaviyojakaḥ || ५८-
bṛhaspaptiśabdasya śriyaḥ patitvapuraskāreṇa bhagavatparatvam
bṛhat sā śaktiruddiṣṭā yato bṛṃhayate'khilam |
bṛhaspatiḥ patistasyā devadevo janārdanaḥ || ५८-
grahabhāgārthanirūpaṇe vācovīryaśabdasya
bhagavatkartṛkasṛṣṭyudyamaparatvapradarśanam
vāco vīryaṃ bhavet prāṇo viṣṇoḥ sṛṣṭyudyamaḥ paraḥ |
p. ५९०) saṃbhṛtatamaśabdena sṛṣṭyudyamasya
sarvārthaviṣayakatvavivakṣā
tatsaṃbhṛtatamaṃ caiva sarvārthaviṣayatvataḥ || ५८-
pūrvoktasya prāṇasyaivātrāpi haviṣṭvavivakṣā
prāṇo haviriti nyāyāt prāṇo haviriheṣyate |
mantraśeṣasya dāsyamahārasarūpasukhaprārthanāparatvapradarśanam
āyakṣyase pūjyase'dya yastvaṃ vācaspatiḥ svayam || ५८-
ato'smai yajamānāya vāryaṃ varyaṃ suvaḥ sukham |
ākastvamākuruṣvādya somaṃ pibati pūrvavat || ५८-
mantracaramavakyasya pratibandhanivṛttiprārthanāparatvam
irāṃ dadatamindraṃ māmindriyāyādyaśaktaye |
brahmāptihetubhūtāyai sa yogyaṃ janayatvajaḥ || ५८-
pañcahotṛmantrārthanirūpaṇam
caturhotāyamuddiṣṭaḥ pañcahotā nigadyate |
agnirniruditaḥ pūrvaṃ sa hotā parigīyate || ५८-
jñānaprāṇāvaśvinau dvāvaśnuvāte yato jagat |
adhvaryuḥ pratiprasthātā dvāvadhvaryū prakīrtitau || ५८-
tvaṣṭā saṃkalpa uddiṣṭastvaṣṭṭakāryaṃ yato'khilam |
mitro maitrī samuddiṣṭā karuṇā harimedhasaḥ || ५८-
grahabhāgasyātmayāgasādhanatvena viniyogaḥ
p. ५९१) soma ityādimantro'yaṃ yajane tasya śiṣyate |
tatra ṣaṣṭhyantayoḥ prathamāntayośca somaśukrapadayorarthavivekaḥ
ṣaṣṭhyantau somaśukrau dvau latāsārābhidhāyinau || ५८-
itarāvātmavacanau purogā heturucyate |
prathamāntasomapadavivakṣitasya jīvasya ṣaṣṭhyantasomapadavikṣitāt
latāsārāduttamatvam
jīvaḥ somasya somo'yaṃ purogāḥ semato'pi yat || ५८-
somo hyabhiṣṭuto yādṛk prīṇayet puruṣottamam |
ātmayāgahuto jīvo na tādṛk kiṃtvato'dhikaḥ || ५८-
tadupapādanam
martyo hyabhiṣṭutaḥ somo yastvamartyo hi cinmayaḥ |
śukraśabdasya jīvaparatve pravṛttinimittapradarśanam
śukra ityatisāratvājjagadbījatayāpi ca || ५८-
ākhyā jīvasya tatrāpi yojanaiṣā puroditā |
indraśabdena bhagavataḥ saṃbodhanam
indretyapi ca saṃbodho devasya harimedhasaḥ || ५८-
vātāpiśabdasya
vyāptipūrvakabhagavanniṣṭhakiryāśaktivaiśiṣṭyaparatvam
p. ५९२) vātāpītyucyate vyāpī vātena kriyayā svayā |
jagaddhātuḥ kriyā sṛṣṭiratarkyā vyāptipūrvikā || ५८-
tasyā aviṣayo nāsti bhāvaḥ ko'pi kathaṃcana |
havanaśrutpadasya svaviṣayakāhvānaśravaṇarasikatvaparatvam
havanaśrut samākhyātaḥ śṛṇvannāhvānamādarāt || ५८-
śrātā ityādivākyadvayasya tātparyārthanirūpaṇamukhena
sarveṣvapyātmasu bhagavadguṇakṛtadāsyapratipādakatvapradarśanam
he indra parameśāna kartaste havanaśrutaḥ |
śrātāḥ śritā guṇaiḥ somā ātmānasta ime vayam || ५८-
svāhā svāhutamastvetat tadidaṃ paramaṃ haviḥ |
atha ṣaḍḍhotṛmantrārthanirūpaṇam
uddiṣṭaḥ pañcahotāyaṃ ṣaḍḍhotādya nigadyate || ५८-
yajamānaṃ paśuṃ bhūtaṃ vāktyātmānaṃ haviṣkṛtam |
dehendriyaiḥ samaṃ viṣṇuṃ prāptādya sahaviṣkṛtam || ५८-
sūte ca ramate caiva yajate caiva kathyate |
sūryoviṣṇuṃ viśatvenaṃ cakṣurvijñānakāraṇam || ५८-
vāto gatimataḥ saṃjñā gatirvyāptirudīritā |
dyotamānastathā sa dyaurdevo vijñānasārathiḥ || ५८-
p. ५९३) antaḥ samīkṣamāṇaḥ sannantarikṣamudīryate |
sarvān saṃgamayan prāṇairyajña ijyatayāpi ca || ५८-
pṛthivī vaiṣṇavī śakti prathamānā svatejasā |
pañcātmāvayavaḥ prāṇaḥ pṛṣṭhaṃ mūrdhāṅgamucyate || ५८-
ātmāntaḥkaraṇaṃ proktamanādyantasthitāni ca |
śarīrāṇyatha bāhyāṅgānyatho graha udīryate || ५८-
vācaspatiḥ samuddiṣṭaḥ śaktirvāg vaiṣṇavī kriyā |
saiva proktā juhūḥ prāṇo hotrāhutirudīryate || ५८-
nānādehādirūpeṇa vṛddhā devā udīritaḥ |
erayasva prerayasva preraṇaṃ tveraṇaṃ matam || ५८-
aparasya ṣaḍḍhotṛmantrasyārthanirūpaṇam
(१) athāparasya ṣaḍḍhoturnirṇayaṃ śṛṇu nārada |
dīkṣā mānasasaṃkalpo vāgavasthā tu vāk smṛtā || ५८-
āpo dayārdratā viṣṇormana icchā nigadyate |
tapo vijñānamuddiṣṭaṃ potā tvabhigaro mataḥ || ५८-
१ ṣaḍḍhotṛmantro dvividhaḥ- caturthānuvākātmakaḥ sūryaṃ te cakṣu
ityādirekaḥ | ṣaṣṭhānuvākātmakaḥ vāgdhotā ityādiraparaḥ | tatra
vāgghotā ṣaḍḍhotṛṇām iti brāhmaṇanirdeśāt sa eva cāturhotracayane
prayojyaḥ | itarasya tu paśubandhena yakṣyamāṇaḥ ṣaḍḍhotāraṃ
manasānudrutyāhavanīye juhuyāt iti hotṛbrāhmaṇakāṇḍe vidhidarśanāt
paśubandhe viniyogaḥ | tadevaṃ karmakāṇḍe vyavasthitavikalpena
viniyuktayorapi ṣaḍḍhotṛmantrayorbrahmacakre samuccayena viniyuktatvād
dvividhayorapi tayoriha vyākhyānaṃ kṛtamiti bodhyam |
p. ५९४) saptahotṛmantrārthanirūpaṇam
mahāhaviriti proktaḥ saptahotā manīṣibhiḥ |
mano haviriti proktaṃ mano havirihocyate || ५८-
mahāviṣayatā tasya mahattvaṃ parigīyate |
yatno haviriti proktaṃ prāṇo havirihocyate || ५८-
satyatā tvaviparyāsaḥ saṃtatodyuktatā tathā |
pājasteja iha prokto nityatācyutatāsya tu || ५८-
mano matiriha proktā tasyāḥ pūrvavadacyutiḥ |
anādhṛṣyāpradhṛṣyau ca śaktyaiśvaryanirūpakau || ५८-
potā ca maitrāvaruṇaḥ smṛtāvabhigarāviha |
anāyāsaviṣayatvādayāsya iti varṇyate || ५८-
grahabhāgārthanirūpaṇam
harati svīkarotīha pūjāṃ hṛditi varṇyate |
daivyastanturiti proktā śiṣyācāryaparamparā || ५८-
manuṣyastanturityuktā satsaṃtānasamṛddhitā |
dyāvāpṛthivyau pitarau pitarau śrītadīśvarau |
vyākhyāto hotṛvargo'yamiti te leśato mune || ५८-
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
pañcahotṛmantrārthanirūpaṇam nāma aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0