Ahirbudhnya Samhita · Chapter 57
jyotiścakramantrārthanirūpaṇaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
prathamaṃ gāyattryarthaprapañcane tacchabdasya
bhagavatsaṃkalparūpasudarśanaparatvanirūpaṇam
ahirbudhnyaḥ -
yattu jyotistrayaṃ pūrvaṃ jyotiścakre nidarśitam (१) /
sāvitraṃ nāma yajjyotistat sāvitrīsamāhvayam // ५७-
tasya vyākhyāmimāṃ samyag gadato me niśāmaya /
saṃkalpaḥ kathito yaḥ sa sudarśanasamāhvayaḥ // ५७-
yā sā bhūtirmahāśaktervaiṣṇavyāḥ koṭibhāgajā /
śuddhāśuddhamayairbhāvaistanute vistṛṇāti tām // ५७-
pratisaṃcaravelāyāṃ tāmayatyeva tāṃ punaḥ /
tāyate tatra tatraiva bhūtyaṃśe dhārakātmanā // ५७-
pramāṇatvena bhūyaśca tattadarthatayā punaḥ /
१ trayoviṃśe'dhyāye catuścatvāriṃśaślokasyottarārdhamāramya
ekonasaptatiślokapūrvārdhāntaiḥ pañcaviṃśatyā
ślokairnidarśitamidaṃ jyotiścakram /
p. ५७२) atastaditi saṃkalpaḥ procyate vaiṣṇavaḥ paraḥ // ५७-
savitṛśabdasya
jagatkāraṇatvabhogamokṣapradatvādiguṇaviśiṣṭaparamapuruṣaparatvam
prasauti sakalāśceṣṭāḥ prasūte sakalaṃ jagat /
avatergatikāntyarthāt taraterdānakarmaṇaḥ // ५७-
gato hyavati sarvatra ṣaḍbhiḥ kānto guṇaiḥ paraḥ /
bhogāpavargayordātā saviteti nirucyate // ५७-
vareṇyaśabdasyopāsyatvaparatvam
varairneyaṃ vareṇyaṃ tu varāḥ khyātāra īritāḥ /
varaṇīyaṃ vareṇyaṃ vā varaṃ nayati tatparam // ५७-
bhargaḥśabdasya tacchabdavivakṣitasudarśanaguṇaviśeṣaparatvam
bhargastejaḥ samākhyātaṃ prabhāvaḥ kartṛrūpatā /
bharatīdaṃ jagat kṛtsnaṃ saṃbharatyapi ceśvarān // ५७-
ramayatyapi tat sarvaṃ rāti cārthamabhīpsitam /
gamayatyapi tannāśaṃ syati bandhamaśeṣataḥ // ५७-
bharjayatyakhilaṃ kaṣṭaṃ bhrasjate'nehasaṃ tathā /
ato bhargaḥ paraṃ viṣṇoḥ saṃkalpaṃ viduradbhutam // ५७-
p. ५७३) devaśabdasya dyotanatvādiguṇaviśiṣṭaparamātmaparatvam
dyotanaḥ sarvabhāvānāṃ dyotamānaḥ svayaṃ sadā /
ajñānamakhilaṃ cānyacchodhayatyakhilaṃ jagat // ५७-
ataḥ sakalamevedaṃ tatrautaṃ maṇisūtravat /
ita īraṇa īḍyaśca vanitaḥ sakalaṃ viyat // ५७-
deva ityudito viṣṇu paramātmā sanātanaḥ /
dhīmahītyasyopāsanātmakajñānaviśeṣaparatvam
dhīmahītyatra dhīrjñānaṃ mananaṃ bhāvanaṃ tathā // ५७-
tṛtīyapādārthanirūpaṇapūrvakaṃ gāyattryāḥ
saṃpiṇḍitavākyārthanirūpaṇam
dhiyo dhīpūrvikāśceṣṭāḥ preraṇaṃ tu pracodanam /
yaḥ sarvaśaktiḥ savitā devaṃ saṃvinmayaśca yaḥ // ५७-
yaśca sarvavidīśāno dhiyastāstāḥ pracodayāt /
sṛṣṭisthitilayatrāṇakriyākāraṇamavyayam // ५७-
tasya devasya saṃkalpaṃ bhargaḥ saṃjñamupāsmahe /
gāyantaṃ trāyamāṇāyā gāyattryā artha īdṛśaḥ // ५७-
saṃkṣepato gāyattrīmahimavarṇanam
saṃdhyayorubhayoryukto brāhmaṇyaṃ labhate param /
bahiḥ sahasramabhyastā māsamātreṇa sādhinaḥ // ५७-
p. ५७४) trāyate mahataḥ pāpāt sarvasmādapi cāhaṃsaḥ /
oṃkārapūrikāstisro mahāvyāhṛtayo'vyayāḥ // ५७-
tripadā ceyamityetat tritayaṃ pāvanaṃ param /
vyāhṛtitrayasvarūpanirūpaṇapūrvakaṃ sagraheṇa tadarthaprakāśanam
yā sattā sarvabhūtānāṃ viṣṇuśaktiḥ parāvarā // ५७-
sā bhūriti samākhyātā bhavatīdaṃ jagat svayam /
bhūtvaśaktiṃ samāsthāya yāvatīdaṃ jagat svayam // ५७-
sā bhuvaḥ kathitā sadbhiravantī bhāvitaṃ jagat /
vasīyo bhogamokṣākhyaṃ sūte yā satataṃ satām // ५७-
sā sruvaḥ kathitā sadbhirvyāhṛtirvāṅmayī tataḥ /
gāyattrīmantranigūḍhānāṃ brahmaśiraḥprabhṛtīnāmastrāṇāṃ
diṅmātraparadarśanam
pādaśo brahmadaṇḍāstraṃ pratilomastadityṛ ca // ५७-
astraṃ brahmaśiro nāma padaśaḥ parigīyate /
varṇaśo brāhmamastraṃ syāt tatsvarapratilomajam // ५७-
subrahmāstramiti proktaṃ sarvāstravinirbarhaṇam /
ānando varuṇastadvānvaruṇaḥ sacaturgatiḥ // ५७-
sāprameyastṛtīyaḥ syācchaṅkhastho vyāpakastathā /
sānando varuṇaścaiva sāprameyaścaturgatiḥ // ५७-
śāṅkhadvayaṃ sadā devamastraṃ saptākṣaraṃ param /
p. ५७५) atibrāhmaṃ samuddiṣṭamasya svaravilomajam // ५७-
ānandaḥ kevalastattu divyamekākṣaraṃ smṛtam /
tadityṛco'syāḥ sāvitryā iyatī darśitā bhidā // ५७-
jātavedase iti triṣṭubho'rthanirūpaṇe jātavedaḥśabdasya somaśabdasya
cārthavarṇanam
jātavedasa ityasyāstriṣṭubho'rthaṃ niśāmaya /
jātajātaṃ hi yo vetti bhūte bhūte'khilaṃ sadā // ५७-
jātaṃ svabhāvasaṃsiddhaṃ vijñānaṃ tasya sarvadā /
vedaḥ sattā mahāśaktirānandaspandalakṣaṇā // ५७-
prādurbhūtā sadā yasya sā devī jagatāṃ gatiḥ /
vedo vicāraṇaṃ proktaṃ vicāro vividhā kriyā // ५७-
prādurbhūtā kriyā yasya viṣṇoḥ sā sarvakartṛtā /
sarvajñaḥ sarvaśaktiśca sarvakṛt puruṣottamaḥ // ५७-
jātavedāḥ samuddiṣṭa ātmā somaḥ samīritaḥ /
sa hyavidyāvaśāt sarvayonisthaḥ sūyate sadā // ५७-
sunavāmeti padasya baddhātmani bhagavaccheṣatvayogyatāpādanaparatvam
yogyatāpādanaṃ tasya procyate'tra sunotinā /
yogyatāpādanasya prakṛtyātmavivekarūpatāṃ vaktuṃ vivakṣitārthasya
somapadagamye dṛṣṭānte śikṣaṇam
pṛthakkāro hi somasya svarasasya sunotijaḥ // ५७-
p. ५७६) rasībhūtena somena yāgaḥ kartuṃ sa śakyate /
upamāgarbha evāyaṃ vākyārthaḥ pūrvapādajaḥ // ५७-
dṛṣṭānte śikṣitasyārthasya dārṣṭāntike upapādanam
somaṃ yathābhiṣuṇvanti hyadhvare jātavedase /
ditsamānastathātmānamṛṣiḥ svaṃ paramātmane // ५७-
dehendriyamanaḥprāṇadhīguṇebhyaḥ svarūpataḥ /
vivinakti prasaṃkhyānaiḥ sāmyavaiṣamyahetujaiḥ // ५७-
yathoktātmahaviryājinaḥ svena rūpeṇābhiniṣpattirūpo
guṇāṣṭakāvirbhāvaḥ phalam
evaṃ vivicya dattvāsmai smātmānaṃ jātavedase /
tatsthaḥ sa tanmanā bhūtvā svenātho saṃvivitsate // ५७-
bhaṅgyantareṇa namaḥśabdārthasyaivātra prathamapāde
vivakṣitatvasūcanam
namaḥśabdārtha evāyaṃ prakārāntaradarśitaḥ /
dvitīyapādena paramapuruṣasya svaprāptipratibandhakaprakṛtisaṃbandha-
rūpabandhanivartakatvapradarśanam
arthaṃ dvitīyapādasya procyamānaṃ nibodha me // ५७-
arātīyān sa tu prokto yo hyarātivadācaret /
sa ca bandhaḥ samākhyāto mithyājñānanibandhanaḥ // ५७-
tasya vedaḥ smṛtā sattā guṇasaktiranādikā /
p. ५७७) svīkartuṃ sa sutaṃ somaṃ jātavedāḥ sanātanaḥ // ५७-
tatpratidvandvinīṃ bandhasattāṃ vidahatu svayam /
uttarārdhe sadṛṣṭāntaṃ pūrvoktārthopapādanam
baddhvā sa nitarāṃ sattāṃ guṇasaṅgasvarūpiṇīm // ५७-
heyatattvāni durgāṇi pārayatyakhilāni naḥ /
uttarārthagatasyāgniśabdasya paramapuruṣaparatvasamarthanam
jātavedāḥ sa cātrāpi hyagni śabdena varṇyate // ५७-
aṅgīkāraṃ samīpaṃ svamāgataṃ nikhilaṃ jagat /
nayatyātmānamityevamagniśabdo nirucyate // ५७-
svātmopasarpiṇaṃ jīvaṃ netāgniḥ svaṃ paraṃ padam /
jātavedāḥ sa durgāṇi pārayatyakhilāni naḥ // ५७-
dṛṣṭāntaparasya caturthapādasya vākyārthavarṇanam
atra nāveti dṛṣṭāntaḥ sindhurnāma mahodadhiḥ /
taṃ yathā nāviko nāvā nausthitaṃ pārayennaram // ५७-
duritādipadadvandvāt pāraṇe duritātyayaḥ /
duritaṃ gaditaṃ dauḥsthyaṃ vātavarṣādisaṃbhavam // ५७-
atītyatītya duritā diritānīti varṇayate /
duritaṃ vātavarṣādyaṃ parihṛtya yathākhilam // ५७-
nāvikaḥ pārayennāvā sāgaraṃ nausthitaṃ naram /
p. ५७८) tasyārthasya dārṣṭāntike upapādanam
evaṃ sa bhagavānagnirjātavedā hariḥ svayam // ५७-
duritaṃ kleśasaṃghātamapavargavighātakam /
sarvaṃ pariharan durgaṃ pārayet tattvapaddhatim // ५७-
atra nāveti dṛṣṭāntādupāyasthānameva tu /
nareṇa kṛtyamanyattu nāvikasyeva taddhareḥ // ५७-
asmin mantre nigūḍhānāṃ pāvakādyastrāṇāṃ saṃkṣepataḥ
svarūpasūcanam
pādaśaḥ pratilomaḥ sa pāvakāstraṃ nigadyate /
pādaśo jātavedaḥsthamāgneyaṃ varṇaśastu tat // ५७-
svaraśaḥ pratilomo'yamatyāgneyaṃ nigadyate /
caturgatiḥ sāprameyaḥ sodayo'tha caturgatiḥ // ५७-
p. ५७९) sūkṣmadvayaṃ sāprameyaṃ sāprameyaścaturgatiḥ /
caturgatiḥ sāprameyo varāhaḥ śaṅkha eva ca // ५७-
aprameyaśca piṇḍasthaṃ tramekīkṛtaṃ smaret /
caturgatiḥ sāprameyaḥ sādidevaścaturgatiḥ // ५७-
uttarārthavilomo'yamatha pūrvārdhajaṃ śṛṇu /
ānandaḥ kevalaḥ sūkṣmadvayayuk cāprameyataḥ // ५७-
caturgatiḥ sāprameyo varāhaḥ śaṅkha eva ca /
aprameyaśca piṇḍasthaṃ tramekīkṛtaṃ smaret // ५७-
caturgatiḥ sādidevaḥ sānando varuṇastathā /
caturgatiḥ sādideva iti pūrvārdhajā sthitiḥ // ५७-
hanadvayaṃ varma sāstramagnijāyā tathāntataḥ /
svaraśaḥ pratilomo'yaṃ smṛtaṃ pañcadaśākṣaram // ५७-
hanādyaṣṭākṣaraṃ cānte yaḥ svaraḥ pratilomajaḥ /
tryakṣaraḥ sa tu vijñeyo dvivarṇaścordhvabhāgbhavet // ५७-
ekārṇaścaiva pūrvārdhe tayo rūpe punaḥ śṛṇu /
aprameyo'tha sānando varuṇo dvyakṣaro manuḥ // ५७-
ānanda ekaḥ pūrvārdhe saṃhatyā yat trivarṇakam /
tasyāpi pratilomo'yamānandaḥ kevalaḥ smṛtaḥ // ५७-
pratilomāvimau sarvaśāntisvastyayanātmakau /
p. ५८०) ityeṣā triṣṭubho rītirleśataste nidarśitā // ५७-
triyambakam ityanuṣṭubho'rthavarṇane triyambakaśabdasya
jñānaśaktikriyānvitaparamapuruṣaparatvakathanam
adhunānuṣṭubho rītiṃ śṛṇu tvaṃ pāvanīṃ parām /
icchā jñaptiḥ kriyā ceti tisro lokasya mātaraḥ // ५७-
tisrastu yasya vidyante jagadbhāvinya ūrjitāḥ /
tryambakaḥ sa tu vijñeyo jñānaśaktikriyānvitaḥ // ५७-
yajāmahe iti padārthanirūpaṇam
yajatirdravyasaṃtyāgaḥ kāṃciduddiśya devatām /
sugandhiśabdārthanirūpaṇam
śobhano yasya gandho'sti sa sugandhiritīryate // ५७-
śobhanaṃ sūcayan sarvaḥ sugandhiriti śabdyate /
yaḥ yaṣṭu sarvatattvāni gandhayatyātmatejasā // ५७-
gandhayatyanuvedhena svasvarūpīkaroti yaḥ /
gandhādīni pṛthivyādibhūtānyevākhilāni ca // ५७-
śobhanaṃ yasya tiṣṭhanti vaśe devasya śāsituḥ /
sa sugandhiḥ samākhyāto jñānātmā sarvavidvaśī // ५७-
puṣṭivardhanaśabdārthanirūpaṇam
puṣṭirbhūtiḥ samākhyātā yā sā sadasadātmikā /
p. ५८१) śaktirviṣṇumayī viṣṇoḥ sa tāṃ vardhayati svayam // ५७-
saṃkalpena samudbhāvya vitatya vividhātmanā /
saṃdhārya saṃniyamyātha pratisaṃharate ca tām // ५७-
tato'sau bhagavān viṣṇuḥ kathyate puṣṭivardhanaḥ /
vākyārthavarṇanamukhena pūrvārdhasya bhagavati
syātmahaviḥsamarpaṇaparatvapradarśanam
icchājñānakriyākāraṃ śobhanākhyaṃ jagatpriyam // ५७-
svākārajñāpitaiśvaryaṃ śuddhaṃ saṃvinmayaṃ param /
īśānaṃ sarvalokānāṃ puruṣaṃ puṣkarekṣaṇam // ५७-
devatāṃ svāṃ samuddiśya svātmākhyadravyamuttamam /
yajāma iti mantrasya pūrvabhāgārtha īdṛśaḥ // ५७-
uttarārdhasya vākyārthanirūpaṇam
nirukto mṛtyuśabdo'tra mṛtyumṛtyunirūpaṇe /
svātmasvātmīyasaṃnyāsī deve'dya paramātmani // ५७-
mṛtyormucyeya saṃsārānnānāduḥkhamahodadheḥ /
urvārukaṃ yathā pakvamakleśena svabandhanāt // ५७-
mucyate mṛtyutastadvadahaṃ mucyeya bandhanāt /
saṃnyāse sthairyamāśāste kṛte'smin māmṛtāditi // ५७-
amṛtād brahmaṇastasmādyasmai māṃ dattavānaham /
jātucinmā sva mucyeya kṣemī bhāvo bhavenmama // ५७-
p. ५८२) prapatturbrahmasādharmyāpattilakṣaṇasya phalasya tātparyagatyā
mantre vivakṣitatvapradarśanam
ityartho'nuṣṭubhaḥ prokto brahmabhāvamayaḥ śubhaḥ /
jyotistrayaṃ niruktaṃ tu tadidaṃ chandasāṃ trayam // ५७-
iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
jyotiścakramantrārthanirūpaṇaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ
āditaḥ ślokāḥ
Original text: ahirbudhnasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0