Ahirbudhnya Samhita · Chapter 56

nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇaṃ nāma
ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ
dhyātaṃ sakṛdbhavānekakoṭyaghaughaṃ haratyaram /
sudarśanasya tad divyaṃ bhargo devasya dhīmahi //
jvaladādipadānāṃ
padmanābhādyekonacatvāriṃśadavatāraparatvavarṇanam
ahirbudhnyaḥ-
vaibhavaṃ devatācakraṃ jvaladādyarṇavarṇitam /
yathā tadvarṇyate taistaistathā tadavadhāraya // ५६-

jvalatpadavivakṣiteṣvekādaśasvavatāreṣu (१) jakārasya
padmanābhākhyaprathamāvatāraparatvam (२)
avatāro hi yo viṣṇoḥ padmanābho mahodayaḥ /
ajitaḥ kutracit kaiścit so'jitārṇena varṇyate // ५६-

vakārasya kāntātmāmṛtadhārakākhyaviṃśāvatāraparatvam
amṛtādhāravarṇena kāntātmāmṛtadhārakaḥ /
१. atrāyaṃ tattadavatāraparavarṇavibhāgakramaḥ- jakāraḥ, vakāraḥ,
vakārottarākāraḥ, lakāraḥ, punarlakāraḥ, punaśca lakāraḥ, nakāraḥ,
takāraḥ, punastakāraḥ, punaśca takāraḥ, ampratyayaḥ, ityevaṃ
jvalatpadāvayavairekādaśabhirvarṇaiḥ
padmanābhādyekādaśāvatāravivakṣeti /
२. atra tattadavatārāṇāṃ tattatsaṃkhyatvena parigaṇanaṃ
pañcamādhyāyoktakramamanurudhyeti jñeyam /
p. ५६२) vakārottarākārasyaikāmbhonidhiśāyayākhyacaturdaśāvatāra-
paratvam
tatraivārṇavaśāyī ca varuṇasthāprameyataḥ // ५६-

lakārasya śaktyātmākhyacaturthāvatāraparatvam
dhareśena tu śaktīśo dharā śaktirhi vaiṣṇavī /
tasyaiva saṃjñāntaramukhena
harikṛṣṇākhyatrayastriṃśacatustriṃśāvatāradvayaparatvam
vibudho hariruddiṣṭhaḥ kṛṣṇastu puruṣeśvaraḥ // ५६-

vibudhākhyena varṇena varṇyate puruṣeśvaraḥ /
tāvubhau kathitau devau naranārāyaṇātmakau // ५६-

nakārasya dharmākhyadvādaśāvatāraparatvam
svargāpavargayoḥ panthā yo hi dharmaḥ sanātanaḥ /
sa dhareśottareṇaiva pathā deva udīryate // ५६-

takārasyānantākhyatṛtīyāvatāraparatvam
tālalakṣmā hi bhagavān yo'nantaḥ paripaṭhyate /
sa devo dharaṇīdhartā kathyate tālalakṣmaṇā // ५६-

tasyaiva saṃjñāntaramukhena
kūrmavidyādhidevākhyapañcadaśaṣaṣṭhāvatāradvayaparatvam
lokamālāḥ srajaḥ proktāḥ sragdharaḥ kūrma ucyate /
virāḍ vidyoditā sadbhirvairājaśca tadīśvaraḥ // ५६-

p. ५६३) vairājasragdharākhyena tau devau parikīrtitau /
ampratyayāvayavayorakāramakārayoḥ
kālanemighnākhyadvāviṃśāvatāraparatvam
aprameyanigīrṇena kālena puruṣottamaḥ // ५६-

ucyate kālanemighno yaḥ kālaḥ sa durāsadaḥ /
sarvatomukhaśabdavivakṣiteṣu (१) daśasvavatāreṣu sakārasya
pīyuṣaharaṇākhyāṣṭādaśāvatāraparatvam
aprameyasamākrāntamamṛtākṣaramuttamam // ५६-

amṛtāharaṇaṃ vakti puruṣaṃ puṣkarekṣaṇam /
tasyaiva saṃjñāntaramukhena śrīpatyākhyaikonaviṃśāvatāraparatvam
aprameyasamākrāntā saiva tṛptiḥ sanātanī // ५६-

śrīpatiṃ vakti deveśaṃ śrīḥ sā tṛptirudīritā /
sarephasya vakārasya varāhākhyaṣoḍaśāvatāraparatvam
aśeṣabhuvanādhāravarāhasamudāyataḥ // ५६-

aśeṣabhuvanādhāro varāhaḥ parigīyate /
१ atrāyaṃ varṇavibhāgakramaḥ- sakāraḥ, punaḥsakāraḥ, sarepho
vakāraḥ, punarakāraśirasko vakāraḥ, takāraḥ, okāraḥ, punarokāraḥ,
punaśca makāraśiraska okāraḥ, ukārapūrvako makāraśiraskaḥ
khakāraḥ, punaḥ khakāraḥ, ityevaṃ
sarvatomukhaśabdāvayavairdaśabhirvarṇaiḥ
pīyūṣaharaṇādyavatāradaśakavivakṣeti /
p. ५६४) akāraśiraskasya tasyaiva vakārasya saṃjñāntaramukhena
pātālaśayanākhyaikonacatvāriṃśāvatāraparatvam
aprameyasamākrāntādvaruṇādeva cākṣarāt // ५६-

pātālaśāyī bhagavān devadevo nirucyate /
takārasya vāgīśvarākhyatrayodaśāvatāraparatvam
sragvāk proktā munīndraiḥ sā sṛjatī dadhatī jagat // ५६-

vāgīśaḥ sragdharārṇena (१) dvitīyena nirucyate /
okārasya trivikramākhyatriṃśāvatāraparatvam
yaḥ sa devo balernetā pṛthivīṃ trirvicakrame // ५६-

harirvikramiṇā tena varṇena parigīyate /
tasyaiva saṃjñāntaramukhena viśvarūpākhyāṣṭamāvatāraparatvam
(२) oto devo hi yo viśvaṃ rūpeṇa svena dīvyatā // ५६-

viśvarūpaḥ sa devo'sāvotadevena varṇyate /
tasyaiva makāraśiraskasya saṃjñāntaramukhena
baḍabāvaktrākhyaikādaśāvatāraparatvam
odanena samākrānto mardano varṇa uttaraḥ // ५६-

vaktyaurvaṃ baḍabāvaktraṃ devadevaṃ jalāśanam /
tadupapādanam
odanaṃ jalamuddiṣṭamodanasya prasūryataḥ // ५६-

१ atra dvitīyatvaṃ jvalatpadasthajñakārāpekṣayā
२ ota iti kartari ktaḥ
p. ५६५) jalaṃ mṛdgan sa pānena deva odanamardanaḥ /
ukārapūrvakasya makāraśiraskasya khakārasya
vāmanadehākhyaikonatriṃśāvatāraparatvam
kharvadeho hi yo varṇaḥ soddāmodayamardanaḥ // ५६-

vāmanaṃ vakti suvyaktaṃ yācitāraṃ baliṃ bhuvam /
tadupapādanam
uddāmamudayaṃ vyāptiṃ sa hi mṛdgāti vāmanaḥ // ५६-

tasyaiva saṃjñāntaramukhena vedavidākhyasaptatriṃśāvatāraparatvam
sa eva varṇo vedātmā vakti vedavidaṃ harim /
nṛsiṃhaśabdavivakṣiteṣu (१) navasvavatāreṣu nakārasya
naranārāyaṇākhyakatriṃśadvātriṃśāvatāradvayaparatvam
naro nārāyaṇaścaiva naranārāyaṇākṣarāt // ५६-

ṛkārasya pārijātaharaṇākhyatrayoviṃśāvatāraparatvam
satyā yasya sa satyo'sau pārijātaharo mahān /
sa satyārṇena kathitaḥ satyāmaṅkasthitāṃ vahan // ५६-

१ atrāyaṃ varṇavibhāgakramaḥ- nakāraḥ, punarnakāraḥ, ṛkāraḥ,
makāra-nakāra-ṛkāra-sakāra-rūpavarṇacatuṣṭayasamudāyaḥ, ikāraḥ,
punarikāraḥ, ṅakāraḥ, hakāraḥ, pratyayāvayavo makāraḥ, ityevaṃ
nṛsiṃhaśabdāvayavairnavabhirvarṇairnaranārāyaṇādyavatāranavaka-
vivakṣeti /
p. ५६६) (१) makāranakāraṛkārasakārarūpavarṇacatuṣṭayasamudā-
yasya rāhujidākhyaikaviṃśāvatāraparatvam
kharvadehāt paro yo hi mardanaḥ sahitaḥ pathā /
aṅkuśastatparaḥ soma iti varṇacatuṣṭayāt // ५६-

somasya carato mārgādyo'ṅkuśo rāhurucyate /
taṃ mardayati yo devo rāhujit sa nirucyate // ५६-

ikārasya paraśurāmaśrīrāmākhyapañcatriṃśaṣaṭtriṃśāvatāradvaya-
paratvam
rāmadvayaṃ samuddiṣṭaṃ rāmavarṇena nārada /
(२) ṅakārasya kroḍātmākhyadaśamāvatāraparatvam
ekadaṃṣṭreṇa bhagavān kroḍātmā parigīyate // ५६-

hakārasya vihaṃgamākhyanavamāvatāraparatvam
sūryeṇa yaḥ sahāyāti haṃsarūpī janārdanaḥ /
१ ayaṃ ca makāro mantrapūrvārdhacaramāvayavabhūta
ākāṅkṣāsattiyogyatābalādarthagatyanurodhenātrānuṣaktaḥ / ata eva
mule kharvadehāt paraḥ iti khakārāt paratvena makāro'yaṃ viśeṣyate /
२ idamatrāvadheyam-siṃhaśabdasya hi dvayī gatiḥ śabdānuśāsanasiddhā
/ yathā- ṣica kṣaraṇe iti dhātoḥ siṃceḥ saṃjñāyāṃ hanumau kaśca
ityauṇādikānuśāsanena kapratyaye numāgame dhātorantyasya cakārasya
hakārādeśe ca kṛte siṃha iti rūpaniṣpattirityekā /
pṛṣodarāderākṛtigaṇatvāt siṃhaśabdasya tadantaḥpāṭhamaṅgīkṛtya hisi
hiṃsāyāṃ iti dhātoḥ pacādyaci hakārasakārayoḥ sthānavyatyayena
siṃha itirūpasiddhirityaparā / tāmimāṃ dvayīmapi
gatimabhyupagamyaitāvān bhedo mantraśāstreṣu prāyaḥ svīkṛtaḥ, yat
siṃhaśabdāvayavasya anusvārasya sthāne kavargapañcamoccāraṇam /
ato'tra svaśāstramaryādāmanurudhya siṃhaśabde ṅakārasyaiva
bubodhayiṣayaikadaṃṣṭraśabdaprayoga iti /
p. ५६७) vihaṃgamaḥ sa deveśaḥ sūryavarṇena varṇyate // ५६-

pratyayāvayavasya makārasya kalkyākhyāṣṭātriṃśāvatāraparatvam
yo mardayati kalkyākhyo dasyuṃstiṣyayagugāntajān /
sūryoparisthitenaiva mardanena sa gīyate // ५६-

bhīṣaṇaśabdavivakṣiteṣu (१) caturṣvavatāreṣu bhakārasya
dhruvākhyadvitīyāvatāraparatvam
dhruvo devaḥ samuddiṣṭo dhruvārṇena mahāmune /
īkārasya nyagrodhaśāyisaṃjñakasaptaviṃśāvatāraparatvam
māyāmayaṃ samāsthāya nyagrodhadalamujjvalam // ५६-

yaḥ śete kāntarūpeṇa sa māyāvarṇavarṇitaḥ /
ṣakārasya narasiṃhākhyasaptadaśāvatāraparatvam
nṛsiṃho devadevastu nṛsiṃhārṇena varṇyate // ५६-

ṇakārasya madhusūdanākhyapañcamāvatāraparatvam
madhuṃ nihatya yaḥ pūrvaṃ pradhānaṃ mardanaṃ vidheḥ /
svabāhubalamāsthāya viriñcāyābhayaṃ dadau // ५६-

devo hyabhayadārṇena sa ukto madhusūdanaḥ /
१ atrāyaṃ varṇavibhāgakramaḥ- bhakāraḥ, īkāraḥ, ṣakāraḥ, ṇakāraḥ,
ityevaṃ
bhīṣaṇaśabdāvayavaiścaturbhirvarṇairdhruvādyavatāracatuṣkavivakṣeti /
p. ५६८) bhadraśabdavivakṣiteṣu (१) triṣvavatāreṣu bhakārasya
kapilākhyasaptamāvatāraparatvam
siddhiṃ dadāti yo divyāṃ prasaṃkhyānamayīṃ parām // ५६-

devaḥ siddhipradārṇena kapilaḥ sa nigadyate /
dakārasya dattātreyākhyaṣaḍviṃśāvatāraparatvam
dattātreyastu bhagavān dattātreyārṇavarṇitaḥ // ५६-

rephasya śāntātmākhyapañcaviṃśāvatāraparatvam
doṣakālānalatvena tadvarṇena sa īryate /
mṛtyumṛtyuśabdavivakṣite'vatāradvaye (२)
prathamamṛtyuśabdasyaikaśṛṅgatanusaṃjñakamatsyāparaparyā-
yāṣṭāviṃśāvatāraparatvam
kālaḥ kālaḥ samuddiṣṭaḥ pradhānaṃ prakṛtiḥ parā // ५६-

ṛtadhāmā pumāṃstatstho vairājaśca caturgatiḥ /
bhuvanaṃ ca dadhad dehe yaḥ śaṅkho mīna īryate // ५६-

ekaśṛṅgatanurdevo mṛtyuvarṇaiḥ sa gadyate /
dvitīyamṛtyuśabdasya lokanāthākhyacaturviṃśāvatāraparatvam
pradhānaḥ satyarūpaśca vairājo rājayañjagat // ५६-

caturgatirdevadevo lokanātho mahāprabhuḥ /
१ bhadraśabde bhakāraḥ, dakāraḥ, rephaḥ, iti tribhirvarṇaiḥ
kapilādyavatāratrayavivakṣeti bodhyam /
२ mṛtyuśabdadvayenāvatāradvayavivakṣeti spaṣṭameva / tadevaṃ
jvalatpadenaikādaśāvatārāḥ, sarvatomukhaśabdena daśa,
nṛsiṃhaśabdena nava, bhīṣaṇaśabdena catvāraḥ, bhadraśabdena trayaḥ,
mṛtyumṛtyuśabdena dvau, iti jvaladādīnāṃ ṣaṇṇāṃ
śabdānāmekonacatvāriṃśadavatāraparatvaṃ prapañcitam /
p. ५६९) mṛtyuvarṇasamuddiṣṭaḥ pūrvasmād bhuvanādapi // ५६-

iti varṇāśrayā rītiḥ parā te saṃpradarśitā /
adhyāyaśeṣeṇa mantrasya mahimāntaranirūpaṇam
śṛṇu mantrasya māhātmyaṃ bhūyo'pi munisattama // ५६-

pādaśaḥ pratilomo'yaṃ vaikuṇṭhāstraṃ nigadyate /
akṣarapratilomo'yaṃ smṛtaṃ nārāyaṇāstrakam // ५६-

svarāṇāṃ pratilomo yaḥ saṃhitāśabdarūpavān /
nārasiṃhamahāstraṃ tannakhakrakacasaṃjñitam // ५६-

pramityapeto varuṇaḥ kālapāvakasaṃsthitaḥ /
aprameyaḥ punastādṛk tṛtīyākṣaramīritam // ५६-

sūkṣmasthaḥ prathamaḥ sūkṣmaḥ saṃsthitaḥ kālapāvakaḥ /
varuṇaḥ sūkṣmayordvandvaṃ saptamākṣaramīritam // ५६-

sūkṣmastho gopanaḥ paścādvaruṇo bhuvanāśrayaḥ /
varajādāra ityetannārasiṃhāstramīritam // ५६-

p. ५७०) navākṣaramidaṃ śreṣṭhaṃ tatra yat pratilomajam /
astramakṣaraśastattu nārasiṃhaṃ mahādikam // ५६-

tatra svaraprātilomyādastraṃ tvatimahādikam /
vyāpakaḥ sāmṛtādhāro gopano dvyakṣaraṃ tu tat // ५६-

tatra svaraprātilomye gopano gopanaḥ satām /
sarvatra prātilomyena yadyadastramudīritam /
tatra tatrānulomyena tattacchāntirudīritā // ५६-

iti śrīpāñcarātre tantrarahasye ahirbudhnyasaṃhitāyāṃ
nārasiṃhānuṣṭubhamantrārthanirūpaṇam nāma
ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ

āditaḥ ślokāḥ