Agni Purana · Chapter 59
:e ity ādimahāpurāṇe āgneye snapanādividhānaṃ nāma
aṣṭapañcāśo 'dhyāyaḥ ||
% Chapter {59}
:ś athonaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ
adhivāsanakathanaṃ
bhagavānuvāca
hareḥ sānnidhyakaraṇamadhivāsanamucyate /AP_59.001ab/
sarvajñaṃ sarvagaṃ dhyātvā ātmānaṃ puruṣottamaṃ
oṃkāreṇa samāyojya cicchaktimabhimāninīṃ(1) /AP_59.002ab/
niḥsāryātmaikatāṃ kṛtvā svasmin(2) sarvagate vibhau
yojayenmarutāṃ pṛthvīṃ vahnivījena dīpayet /AP_59.003ab/
saṃharedvāyunā cāgniṃ vāyumākāśato nayet
:n
1 matiśālinīmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 kṛtvā puṃsīti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 167
adhibhūtādidevaistu sādhyākhyair vibhavaiḥ(1) saha /AP_59.004ab/
tanmātrapātrakān kṛtvā saṃharettat kramād budhaḥ
ākāśaṃ manasāhatya manohaṅkaraṇe kuru(2) /AP_59.005ab/
ahaṅkārañca mahati tañcāpyavyākṛte nayet
avyākṛtaṃ jñānarūpe vāsudevaḥ sa īritaḥ(3) /AP_59.006ab/
sa tāmavyākṛtiṃ māyāmabhyaṣṭa sisṛkṣayā
saṅkarṣaṇaṃ saṃ śabdātmā sparśākhyamasṛjat prabhuḥ /AP_59.007ab/
kṣobhya māyāṃ sa pradyumnaṃ tejorūpaṃ sa cāsṛjat
aniruddhaṃ rasamātraṃ brahmāṇaṃ gandharūpakaṃ /AP_59.008ab/
aniruddhaḥ sa ca brahmā apa ādau sasarja ha
tasmin hiraṇmayañcāṇḍaṃ so 'sṛjat pañcabhūtavat /AP_59.009ab/
tasmin saṅkrāmite jīve(4) śaktirātmopasaṃhṛtā
prāṇo jīvena saṃyukto vṛttimāniti śabdyate /AP_59.010ab/
jīvovyāhṛtisañjñastu prāṇeṣvādhyātmikaḥ smṛtaḥ
prāṇair yuktā tato buddhiḥ sañjātā cāṣṭamūrtikī(5) /AP_59.011ab/
ahaṅkārastato jajñe manastasmādajāyata
arthāḥ prajajñire pañca saṅkalpādiyutāstataḥ /AP_59.012ab/
śabdaḥ sparśaś ca rūpañca raso gandha iti smṛtā
jñānaśaktiyutānyetair ārabdhānīndriyāṇi tu /AP_59.013ab/
:n
1 sādhyārthair vibhavair iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
sādhyādyair vibhavair iti ṅa, cihinitapustakapāṭhaḥ
2 manasāhṛtya mano 'haṅkaraṇe kṣare iti gha,
cihnitapustakapāṭhaḥ
3 vāsudeve samāhita iti ṅa, iti cihnitapustakapāṭhaḥ
4 saṅkramate jīva iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
5 cāṣṭavṛttikīti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 168
tvakśrotraghrāṇacakṣūṃṣi jihvābuddhīndriyāṇi tu
pādau pāyuḥs tathā pāṇī vāgupasthaś ca pañcamaḥ /AP_59.014ab/
karmendriyāṇi caitāni pañcabhūtānyataḥ śṛṇu
ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā /AP_59.015ab/
sthūlamebhiḥ śarīrantu sarvādhāraṃ prajāyate
eteṣāṃ vācakā mantrā nyāsāyocyanta uttamāḥ /AP_59.016ab/
jīvabhūtaṃ makārantu devasya(1) vyāpakaṃ nyaset
prāṇatattvaṃ bhakārantu jīvopādhigataṃ nyaset /AP_59.017ab/
hṛdayasthaṃ bakārantu buddhitattvaṃ nyased budhaḥ
phakāramapi tatraiva ahaṅkāramayaṃ nyaset /AP_59.018ab/
manastattvaṃ pakārantu nyasetsaṅkalpasambhavaṃ
śabdatanmātratattvantu nakāraṃ mastake nyaset /AP_59.019ab/
sparśātmakaṃ dhakārantu vaktradeśe tu vinyaset
dakāraṃ rūpatattvantu hṛddeśe viniveśayet(2) /AP_59.020ab/
thakāraṃ vastideśe tu rasatanmātrakaṃ nyaset
takāraṃ gandhatanmātraṃ jaṅghayorviniveśayet /AP_59.021ab/
ṇakāraṃ śrotrayor nyasya ḍhakāraṃ vinyasettvaci
ḍakāraṃ netrayugme tu rasanāyāṃ ṭhakārakaṃ /AP_59.022ab/
ṭakāraṃ nāsikāyāntu ñakāraṃ vāci vinyaset
jhakāraṃ karayor nyasya pāṇitattvaṃ vicakṣaṇaḥ /AP_59.023ab/
jakāraṃ padayor nyasya chaṃ pāyau camupasthake
vinyaset pṛthivītattvaṃ ṅakāraṃ pādayugmake /AP_59.024ab/
vastau ghakāraṃ gaṃ tattvaṃ taijasaṃ hṛdi vinyaset
:n
1 makārantaddehasyeti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 viniyojayediti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 169
khakāraṃ vāyutattvañca nāsikāyāṃ niveśayet /AP_59.025ab/
kakāraṃ vinyasennityaṃ khatattvaṃ mastake budhaḥ
hṛtpuṇḍarīke vinyasya yakāraṃ sūryadaivataṃ /AP_59.026ab/
dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayādabhiniḥsṛtāḥ
kalāṣoḍaśasaṃyuktaṃ makāraṃ tatra vinyaset /AP_59.027ab/
tanmadhye cintayenmantrī vinduṃ vahnestu maṇḍalaṃ
hakāraṃ(1) vinyasettatra praṇavena surottamaḥ /AP_59.028ab/
oṃ āṃ parameṣṭhyātmane āṃ namaḥ puruṣātmane
oṃ vāṃ manonivṛttyātmane nāñca viśvātmane namaḥ /AP_59.029ab/
oṃ vaṃ namaḥ sarvātmane ity uktāḥ pañca śaktayaḥ(2)
sthāne tu prathamā yojyā dvitīyā āsane matā /AP_59.030ab/
tṛtīyā śayane tadvaccaturthī pānakarmaṇi(3)
pratyarcāyāṃ(4) pañcamī syātpañcopaniṣadaḥ smṛtāḥ /AP_59.031ab/
hūṅkāraṃ(5) vinyasenmadhye dhyātvā mantramayaṃ hariṃ
yāṃ mūrtiṃ sthāpayettasmāt(6) mūlamantraṃ nyasettataḥ /AP_59.032ab/
oṃ namo bhagavate vāsudevāya mūlakaṃ
śiroghrāṇalalāṭeṣu mukhakaṇṭhahṛdi kramāt /AP_59.033ab/
bhujayorjaṅghayoraṅghyroḥ keśavaṃ śirasi nyaset
nārāyaṇaṃ nyasedvaktre grīvāyāṃ mādhavaṃ nyaset /AP_59.034ab/
:n
1 krūṃkāramiti ṅa, cihnitaopustakapāṭhaḥ
2 oṃ ṣaṃ parameṣṭyātmane yannamaḥ puruṣātmane / laṃ namo
viśvātmane namaḥ // naṃ namaḥ sarvātmane ity uktāḥ
pañcaśaktayaḥ iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 dānakarmaṇi iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 abhyarcāyāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
5 kṣakāramiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
6 yā mūrtiḥ sthāpyate tasyāmiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 170
govindaṃ bhujayornyasya viṣṇuṃ ca hṛdaye nyaset
madhusūdanakaṃ pṛṣṭhe vāmanaṃ jaṭhare nyaset /AP_59.035ab/
kakṣyāntrivikramaṃ nyasya jaṅghāyāṃ śrīdharaṃ nyaset
hṛṣīkeśaṃ dakṣiṇāyāṃ padmanābhaṃ tu gulphake /AP_59.036ab/
dāmodaraṃ pādayoś ca hṛdayādiṣaḍaṅgakaṃ
etat sādhāraṇaṃ proktamādirmūrtestu sattama /AP_59.037ab/
athavā yasya devasya prārabdhaṃ sthāpanaṃ bhavet
tasyaiva mūlamantreṇa sajīvakaraṇaṃ bhavet /AP_59.038ab/
yasyā mūrtestu yannāma tasyādyaṃ cākṣaraṃ ca yat
tat svairair dvādaśair bhedya hy aṅgāni parikalpayet /AP_59.039ab/
hṛdayādīni deveśa mūlañca daśamākṣaraṃ
yathā deve tathā dehe(1) tattvāni viniyojayet /AP_59.040ab/
cakrābjamaṇdale viṣṇuṃ yajedgandhādinā tathā(2)
pūrvavaccāsanaṃ dhyāyetsagātraṃ(3) saparicchadaṃ /AP_59.041ab/
śubhañcakraṃ dvādaśāraṃ hy upariṣṭādvicintayet
trinābhicakraṃ dvinemi svaraistacca samanvitaṃ /AP_59.042ab/
pṛṣṭhadeśe tataḥ prājñaḥ prakṛtyādīnniveśayet
pūjayedārakāgreṣu(4) sūryaṃ dvādaśadhā punaḥ /AP_59.043ab/
:n
1 yathā tattve tathā dehe iti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 yajed gandhādinā tata iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / yajedāhutibhis
tathā iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
3 dhyāyet tanmātramiti ga, cihhnitapustakapāṭhaḥ / dhyāyet samātramiti
kha, cihnitapustakapāṭhaḥ
4 pūjayed dvādaśāgreṣu iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / pūjayed
dvādaśāreṣu iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 171
kalāṣoḍaśasaṃyuktaṃ somantatra vicintayet
sabalaṃ tritayaṃ nābhau cintayeddeśikottamaḥ /AP_59.044ab/
padmañca dvādaśadalaṃ padmamadhye vicintayet
tanmadhye pauruṣīṃ śaktiṃ dhyātvābhyarcya ca diśikaḥ(1) /AP_59.045ab/
pratimāyāṃ hariṃ nyasya tatra taṃ pūjayet surān(2)
gandhapuṣpādibhiḥ samyak sāṅgaṃ sāvaraṇaṃ kramāt /AP_59.046ab/
dvādaśākṣaravījaistu keśavādīn samarcayet
dvādaśāre maṇḍale tu laukapālādikaṃ kramāt /AP_59.047ab/
pratimāmarcayet paścādgandhapuṣpādibhirdvijaḥ
pauruṣeṇa tu sūktena śriyāḥ sūktena piṇḍikāṃ /AP_59.048ab/
jananādikramāt paścājjanayedvaiṣṇavānalaṃ
hutvāgniṃ hutamiti kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ /AP_59.049ab/
agnipraṇayane mantrastvamagne hy agnirucyate
dakṣiṇegniṃ hutamiti kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ /AP_59.050ab/
agnimagnīti pūrve tu kuṇḍegniṃ praṇayedbudhaḥ
uttare praṇayedagnimagnimagnī havāmahe /AP_59.051ab/
agnipraṇayane mantrastvamagne hy agnirucyate
palāśasamidhānāntu aṣṭottarasahasrakaṃ /AP_59.052ab/
kuṇḍe kuṇḍe homayecca vrīhīn vedādikais tathā
sājyāṃstilān vyāhṛtibhirmūlamantreṇa vai ghṛtaṃ /AP_59.053ab/
kuryāttataḥ śāntihomaṃ madhuratritayena ca
dvādaśārṇaiḥ spṛśet pādau nābhiṃ hṛn mastakaṃ tataḥ /AP_59.054ab/
ghṛtaṃ dadhi payo hutvā spṛśenmūrdhanyatho tataḥ
:n
1 dhyātvā paścāttu deśika iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ
2 tatra tān pūjayet surāmiti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ
:p 172
spṛṣṭvā śironābhipādāṃś catasraḥ sthāpayennadīḥ(1) /AP_59.055ab/
gaṅgā ca yamunā godā kramānnāmnā sarasvatī
dahettu viṣṇugāyatryā gāyatryā śrapayeccaruṃ /AP_59.056ab/
homayecca baliṃ dadyāduttare bhojayeddvijān
sāmādhipānāṃ tuṣṭyarthaṃ hemagāṃ gurave dadet /AP_59.057ab/
dikpatibhyo baliṃ dattvā rātrau kuryācca jāgaraṃ /AP_59.057cd/
brahmagītādiśabdena sarvabhāgadhivāsanāt
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0