અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 59

:એ ઇત્ય્ આદિમહાપુરાણે આગ્નેયે સ્નપનાદિવિધાનં નામ
અષ્ટપઞ્ચાશો ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {59}
:શ્ અથોનષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
અધિવાસનકથનં
ભગવાનુવાચ
હરેઃ સાન્નિધ્યકરણમધિવાસનમુચ્યતે ।અપ્_59.001અબ્।
સર્વજ્ઞં સર્વગં ધ્યાત્વા આત્માનં પુરુષોત્તમં

ઓંકારેણ સમાયોજ્ય ચિચ્છક્તિમભિમાનિનીં(1) ।અપ્_59.002અબ્।
નિઃસાર્યાત્મૈકતાં કૃત્વા સ્વસ્મિન્(2) સર્વગતે વિભૌ

યોજયેન્મરુતાં પૃથ્વીં વહ્નિવીજેન દીપયેત્ ।અપ્_59.003અબ્।
સંહરેદ્વાયુના ચાગ્નિં વાયુમાકાશતો નયેત્

:ન્
1 મતિશાલિનીમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 કૃત્વા પુંસીતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 167
અધિભૂતાદિદેવૈસ્તુ સાધ્યાખ્યૈર્ વિભવૈઃ(1) સહ ।અપ્_59.004અબ્।
તન્માત્રપાત્રકાન્ કૃત્વા સંહરેત્તત્ ક્રમાદ્ બુધઃ

આકાશં મનસાહત્ય મનોહઙ્કરણે કુરુ(2) ।અપ્_59.005અબ્।
અહઙ્કારઞ્ચ મહતિ તઞ્ચાપ્યવ્યાકૃતે નયેત્

અવ્યાકૃતં જ્ઞાનરૂપે વાસુદેવઃ સ ઈરિતઃ(3) ।અપ્_59.006અબ્।
સ તામવ્યાકૃતિં માયામભ્યષ્ટ સિસૃક્ષયા

સઙ્કર્ષણં સં શબ્દાત્મા સ્પર્શાખ્યમસૃજત્ પ્રભુઃ ।અપ્_59.007અબ્।
ક્ષોભ્ય માયાં સ પ્રદ્યુમ્નં તેજોરૂપં સ ચાસૃજત્

અનિરુદ્ધં રસમાત્રં બ્રહ્માણં ગન્ધરૂપકં ।અપ્_59.008અબ્।
અનિરુદ્ધઃ સ ચ બ્રહ્મા અપ આદૌ સસર્જ હ

તસ્મિન્ હિરણ્મયઞ્ચાણ્ડં સો ઽસૃજત્ પઞ્ચભૂતવત્ ।અપ્_59.009અબ્।
તસ્મિન્ સઙ્ક્રામિતે જીવે(4) શક્તિરાત્મોપસંહૃતા

પ્રાણો જીવેન સંયુક્તો વૃત્તિમાનિતિ શબ્દ્યતે ।અપ્_59.010અબ્।
જીવોવ્યાહૃતિસઞ્જ્ઞસ્તુ પ્રાણેષ્વાધ્યાત્મિકઃ સ્મૃતઃ

પ્રાણૈર્ યુક્તા તતો બુદ્ધિઃ સઞ્જાતા ચાષ્ટમૂર્તિકી(5) ।અપ્_59.011અબ્।
અહઙ્કારસ્તતો જજ્ઞે મનસ્તસ્માદજાયત

અર્થાઃ પ્રજજ્ઞિરે પઞ્ચ સઙ્કલ્પાદિયુતાસ્તતઃ ।અપ્_59.012અબ્।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ ચ રૂપઞ્ચ રસો ગન્ધ ઇતિ સ્મૃતા

જ્ઞાનશક્તિયુતાન્યેતૈર્ આરબ્ધાનીન્દ્રિયાણિ તુ ।અપ્_59.013અબ્।
:ન્
1 સાધ્યાર્થૈર્ વિભવૈર્ ઇતિ ખ, ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
સાધ્યાદ્યૈર્ વિભવૈર્ ઇતિ ઙ, ચિહિનિતપુસ્તકપાઠઃ
2 મનસાહૃત્ય મનો ઽહઙ્કરણે ક્ષરે ઇતિ ઘ,
ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 વાસુદેવે સમાહિત ઇતિ ઙ, ઇતિ ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 સઙ્ક્રમતે જીવ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 ચાષ્ટવૃત્તિકીતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 168
ત્વક્શ્રોત્રઘ્રાણચક્ષૂંષિ જિહ્વાબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તુ

પાદૌ પાયુઃસ્ તથા પાણી વાગુપસ્થશ્ ચ પઞ્ચમઃ ।અપ્_59.014અબ્।
કર્મેન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ પઞ્ચભૂતાન્યતઃ શૃણુ

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા ।અપ્_59.015અબ્।
સ્થૂલમેભિઃ શરીરન્તુ સર્વાધારં પ્રજાયતે

એતેષાં વાચકા મન્ત્રા ન્યાસાયોચ્યન્ત ઉત્તમાઃ ।અપ્_59.016અબ્।
જીવભૂતં મકારન્તુ દેવસ્ય(1) વ્યાપકં ન્યસેત્

પ્રાણતત્ત્વં ભકારન્તુ જીવોપાધિગતં ન્યસેત્ ।અપ્_59.017અબ્।
હૃદયસ્થં બકારન્તુ બુદ્ધિતત્ત્વં ન્યસેદ્ બુધઃ

ફકારમપિ તત્રૈવ અહઙ્કારમયં ન્યસેત્ ।અપ્_59.018અબ્।
મનસ્તત્ત્વં પકારન્તુ ન્યસેત્સઙ્કલ્પસમ્ભવં

શબ્દતન્માત્રતત્ત્વન્તુ નકારં મસ્તકે ન્યસેત્ ।અપ્_59.019અબ્।
સ્પર્શાત્મકં ધકારન્તુ વક્ત્રદેશે તુ વિન્યસેત્

દકારં રૂપતત્ત્વન્તુ હૃદ્દેશે વિનિવેશયેત્(2) ।અપ્_59.020અબ્।
થકારં વસ્તિદેશે તુ રસતન્માત્રકં ન્યસેત્

તકારં ગન્ધતન્માત્રં જઙ્ઘયોર્વિનિવેશયેત્ ।અપ્_59.021અબ્।
ણકારં શ્રોત્રયોર્ ન્યસ્ય ઢકારં વિન્યસેત્ત્વચિ

ડકારં નેત્રયુગ્મે તુ રસનાયાં ઠકારકં ।અપ્_59.022અબ્।
ટકારં નાસિકાયાન્તુ ઞકારં વાચિ વિન્યસેત્

ઝકારં કરયોર્ ન્યસ્ય પાણિતત્ત્વં વિચક્ષણઃ ।અપ્_59.023અબ્।
જકારં પદયોર્ ન્યસ્ય છં પાયૌ ચમુપસ્થકે

વિન્યસેત્ પૃથિવીતત્ત્વં ઙકારં પાદયુગ્મકે ।અપ્_59.024અબ્।
વસ્તૌ ઘકારં ગં તત્ત્વં તૈજસં હૃદિ વિન્યસેત્

:ન્
1 મકારન્તદ્દેહસ્યેતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 વિનિયોજયેદિતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 169
ખકારં વાયુતત્ત્વઞ્ચ નાસિકાયાં નિવેશયેત્ ।અપ્_59.025અબ્।
કકારં વિન્યસેન્નિત્યં ખતત્ત્વં મસ્તકે બુધઃ

હૃત્પુણ્ડરીકે વિન્યસ્ય યકારં સૂર્યદૈવતં ।અપ્_59.026અબ્।
દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ હૃદયાદભિનિઃસૃતાઃ

કલાષોડશસંયુક્તં મકારં તત્ર વિન્યસેત્ ।અપ્_59.027અબ્।
તન્મધ્યે ચિન્તયેન્મન્ત્રી વિન્દું વહ્નેસ્તુ મણ્ડલં

હકારં(1) વિન્યસેત્તત્ર પ્રણવેન સુરોત્તમઃ ।અપ્_59.028અબ્।
ઓં આં પરમેષ્ઠ્યાત્મને આં નમઃ પુરુષાત્મને

ઓં વાં મનોનિવૃત્ત્યાત્મને નાઞ્ચ વિશ્વાત્મને નમઃ ।અપ્_59.029અબ્।
ઓં વં નમઃ સર્વાત્મને ઇત્ય્ ઉક્તાઃ પઞ્ચ શક્તયઃ(2)

સ્થાને તુ પ્રથમા યોજ્યા દ્વિતીયા આસને મતા ।અપ્_59.030અબ્।
તૃતીયા શયને તદ્વચ્ચતુર્થી પાનકર્મણિ(3)

પ્રત્યર્ચાયાં(4) પઞ્ચમી સ્યાત્પઞ્ચોપનિષદઃ સ્મૃતાઃ ।અપ્_59.031અબ્।
હૂઙ્કારં(5) વિન્યસેન્મધ્યે ધ્યાત્વા મન્ત્રમયં હરિં

યાં મૂર્તિં સ્થાપયેત્તસ્માત્(6) મૂલમન્ત્રં ન્યસેત્તતઃ ।અપ્_59.032અબ્।
ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય મૂલકં

શિરોઘ્રાણલલાટેષુ મુખકણ્ઠહૃદિ ક્રમાત્ ।અપ્_59.033અબ્।
ભુજયોર્જઙ્ઘયોરઙ્ઘ્ય્રોઃ કેશવં શિરસિ ન્યસેત્

નારાયણં ન્યસેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાયાં માધવં ન્યસેત્ ।અપ્_59.034અબ્।
:ન્
1 ક્રૂંકારમિતિ ઙ, ચિહ્નિતઓપુસ્તકપાઠઃ
2 ઓં ષં પરમેષ્ટ્યાત્મને યન્નમઃ પુરુષાત્મને । લં નમો
વિશ્વાત્મને નમઃ ॥ નં નમઃ સર્વાત્મને ઇત્ય્ ઉક્તાઃ
પઞ્ચશક્તયઃ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 દાનકર્મણિ ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 અભ્યર્ચાયામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
5 ક્ષકારમિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
6 યા મૂર્તિઃ સ્થાપ્યતે તસ્યામિતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 170
ગોવિન્દં ભુજયોર્ન્યસ્ય વિષ્ણું ચ હૃદયે ન્યસેત્

મધુસૂદનકં પૃષ્ઠે વામનં જઠરે ન્યસેત્ ।અપ્_59.035અબ્।
કક્ષ્યાન્ત્રિવિક્રમં ન્યસ્ય જઙ્ઘાયાં શ્રીધરં ન્યસેત્

હૃષીકેશં દક્ષિણાયાં પદ્મનાભં તુ ગુલ્ફકે ।અપ્_59.036અબ્।
દામોદરં પાદયોશ્ ચ હૃદયાદિષડઙ્ગકં

એતત્ સાધારણં પ્રોક્તમાદિર્મૂર્તેસ્તુ સત્તમ ।અપ્_59.037અબ્।
અથવા યસ્ય દેવસ્ય પ્રારબ્ધં સ્થાપનં ભવેત્

તસ્યૈવ મૂલમન્ત્રેણ સજીવકરણં ભવેત્ ।અપ્_59.038અબ્।
યસ્યા મૂર્તેસ્તુ યન્નામ તસ્યાદ્યં ચાક્ષરં ચ યત્

તત્ સ્વૈરૈર્ દ્વાદશૈર્ ભેદ્ય હ્ય્ અઙ્ગાનિ પરિકલ્પયેત્ ।અપ્_59.039અબ્।
હૃદયાદીનિ દેવેશ મૂલઞ્ચ દશમાક્ષરં

યથા દેવે તથા દેહે(1) તત્ત્વાનિ વિનિયોજયેત્ ।અપ્_59.040અબ્।
ચક્રાબ્જમણ્દલે વિષ્ણું યજેદ્ગન્ધાદિના તથા(2)

પૂર્વવચ્ચાસનં ધ્યાયેત્સગાત્રં(3) સપરિચ્છદં ।અપ્_59.041અબ્।
શુભઞ્ચક્રં દ્વાદશારં હ્ય્ ઉપરિષ્ટાદ્વિચિન્તયેત્

ત્રિનાભિચક્રં દ્વિનેમિ સ્વરૈસ્તચ્ચ સમન્વિતં ।અપ્_59.042અબ્।
પૃષ્ઠદેશે તતઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રકૃત્યાદીન્નિવેશયેત્

પૂજયેદારકાગ્રેષુ(4) સૂર્યં દ્વાદશધા પુનઃ ।અપ્_59.043અબ્।
:ન્
1 યથા તત્ત્વે તથા દેહે ઇતિ ખ, ગ, ઘ, ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 યજેદ્ ગન્ધાદિના તત ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । યજેદાહુતિભિસ્
તથા ઇતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
3 ધ્યાયેત્ તન્માત્રમિતિ ગ, ચિહ્હ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । ધ્યાયેત્ સમાત્રમિતિ
ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
4 પૂજયેદ્ દ્વાદશાગ્રેષુ ઇતિ ખ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ । પૂજયેદ્
દ્વાદશારેષુ ઇતિ ઘ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 171
કલાષોડશસંયુક્તં સોમન્તત્ર વિચિન્તયેત્

સબલં ત્રિતયં નાભૌ ચિન્તયેદ્દેશિકોત્તમઃ ।અપ્_59.044અબ્।
પદ્મઞ્ચ દ્વાદશદલં પદ્મમધ્યે વિચિન્તયેત્

તન્મધ્યે પૌરુષીં શક્તિં ધ્યાત્વાભ્યર્ચ્ય ચ દિશિકઃ(1) ।અપ્_59.045અબ્।
પ્રતિમાયાં હરિં ન્યસ્ય તત્ર તં પૂજયેત્ સુરાન્(2)

ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ સમ્યક્ સાઙ્ગં સાવરણં ક્રમાત્ ।અપ્_59.046અબ્।
દ્વાદશાક્ષરવીજૈસ્તુ કેશવાદીન્ સમર્ચયેત્

દ્વાદશારે મણ્ડલે તુ લૌકપાલાદિકં ક્રમાત્ ।અપ્_59.047અબ્।
પ્રતિમામર્ચયેત્ પશ્ચાદ્ગન્ધપુષ્પાદિભિર્દ્વિજઃ

પૌરુષેણ તુ સૂક્તેન શ્રિયાઃ સૂક્તેન પિણ્ડિકાં ।અપ્_59.048અબ્।
જનનાદિક્રમાત્ પશ્ચાજ્જનયેદ્વૈષ્ણવાનલં

હુત્વાગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ ।અપ્_59.049અબ્।
અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્ય્ અગ્નિરુચ્યતે

દક્ષિણેગ્નિં હુતમિતિ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ ।અપ્_59.050અબ્।
અગ્નિમગ્નીતિ પૂર્વે તુ કુણ્ડેગ્નિં પ્રણયેદ્બુધઃ

ઉત્તરે પ્રણયેદગ્નિમગ્નિમગ્ની હવામહે ।અપ્_59.051અબ્।
અગ્નિપ્રણયને મન્ત્રસ્ત્વમગ્ને હ્ય્ અગ્નિરુચ્યતે

પલાશસમિધાનાન્તુ અષ્ટોત્તરસહસ્રકં ।અપ્_59.052અબ્।
કુણ્ડે કુણ્ડે હોમયેચ્ચ વ્રીહીન્ વેદાદિકૈસ્ તથા

સાજ્યાંસ્તિલાન્ વ્યાહૃતિભિર્મૂલમન્ત્રેણ વૈ ઘૃતં ।અપ્_59.053અબ્।
કુર્યાત્તતઃ શાન્તિહોમં મધુરત્રિતયેન ચ

દ્વાદશાર્ણૈઃ સ્પૃશેત્ પાદૌ નાભિં હૃન્ મસ્તકં તતઃ ।અપ્_59.054અબ્।
ઘૃતં દધિ પયો હુત્વા સ્પૃશેન્મૂર્ધન્યથો તતઃ

:ન્
1 ધ્યાત્વા પશ્ચાત્તુ દેશિક ઇતિ ઙ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
2 તત્ર તાન્ પૂજયેત્ સુરામિતિ ગ, ચિહ્નિતપુસ્તકપાઠઃ
:પ્ 172
સ્પૃષ્ટ્વા શિરોનાભિપાદાંશ્ ચતસ્રઃ સ્થાપયેન્નદીઃ(1) ।અપ્_59.055અબ્।
ગઙ્ગા ચ યમુના ગોદા ક્રમાન્નામ્ના સરસ્વતી

દહેત્તુ વિષ્ણુગાયત્ર્યા ગાયત્ર્યા શ્રપયેચ્ચરું ।અપ્_59.056અબ્।
હોમયેચ્ચ બલિં દદ્યાદુત્તરે ભોજયેદ્દ્વિજાન્

સામાધિપાનાં તુષ્ટ્યર્થં હેમગાં ગુરવે દદેત્ ।અપ્_59.057અબ્।
દિક્પતિભ્યો બલિં દત્ત્વા રાત્રૌ કુર્યાચ્ચ જાગરં ।અપ્_59.057ચ્દ્।
બ્રહ્મગીતાદિશબ્દેન સર્વભાગધિવાસનાત્