Agni Purana · Chapter 379
:e ity āgneye mahāpurāṇe brahmajñānaṃ
nāmāṣṭasaptatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ ||
:p 338
% chapter {379}
:ś athonāśītyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
advaitabrahmavijñānaṃ
agnir uvāca
advaitabrahmavijñānaṃ vakṣye yadbhavato 'gadat /AP_379.001ab/
śālagrāne tapaś cakre vāsudevārcanādikṛt
mṛgasaṅgāmmṛgo bhūtvā hy antakāle smaran mṛgaṃ /AP_379.002ab/
jātismaro mṛgastyaktvā dehaṃ yogātsvato 'bhavat
advaitabrahmabhūtaś ca jaḍavallokamācarat /AP_379.003ab/
kṣattāsau vīrarājasya viṣṭiyogamamanyata
uvāha śivikrāmasya kṣatturvacanacoditaḥ /AP_379.004ab/
gṛhīto viṣṭinā jñānī uvāhātmakṣayāya taṃ
yayau jaḍagatiḥ paścāt ye tvanye tvaritaṃ yayuḥ /AP_379.005ab/
śīghrān śīghragatīn dṛṣṭvā aśīghraṃ taṃ nṛpo'bravīt
rājovāca
kiṃ śrānto 'syalpamadhvānaṃ tvayoḍhā śivikā mama /AP_379.006ab/
kimāyāsasaho na tvaṃ pīvānasi nirīkṣyase
brāhmaṇa uvāca
nāhaṃ pīvānna vaiṣoḍhā śivikā bhavato mayā /AP_379.007ab/
na śrānto 'smi na vāyāso voḍhavyo 'si mahīpate
bhūmau pādayugantasthau jaṅghe pādadvaye sthite /AP_379.008ab/
urū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram
vakṣaḥsthalaṃ tathā vāhū skandhau codarasaṃsthitau /AP_379.009ab/
skandhasthiteyaṃ śivikā mama bhāvo 'tra kiṃ kṛtaḥ
:p 339
śivikāyāṃ sthitañcedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitaṃ /AP_379.010ab/
tatra tvamahamapyatra procyate cedamanyathā
ahaṃ tvañca tathānye ca bhūtairuhyāma(1) pārthiva /AP_379.011ab/
guṇapravāhapatito guṇavargo hi yātyayaṃ
karmavaśyā guṇāś caite sattvādyāḥ pṛthivīpate /AP_379.012ab/
avidyāsañcitaṃ karma taccāśeṣeṣu jantuṣu
ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ /AP_379.013ab/
pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu
yadā nopacayastasya yadā nāpacayo nṛpa /AP_379.014ab/
tadā pīvānasīti tvaṃ kayā yuktyā tvayeritaṃ
bhūjaṅghāpādakaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthitā /AP_379.015ab/
śivikeyaṃ tathā skandhe tadā bhāvaḥsamastvayā
tadanyajantubhirbhūpa śivikotthānakarmaṇā /AP_379.016ab/
śailadravyagṛhotthopi pṛthivīsambhavopi vā
yathā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ karaṇair nṛpa /AP_379.017ab/
soḍhavyaḥ sa mahābhāraḥ kataro nṛpate mayā
yaddravyā śivikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ /AP_379.018ab/
bhavato me 'khilasyāsya samatvenopavṛṃhitaḥ
tacchrutvovāca rājā taṃ gṛhītvāṅghrī kṣamāpya ca /AP_379.019ab/
prasādaṃ kuru tyaktvemāṃ śivikāṃ brūhi śṛṇvate /AP_379.019cd/
yo bhavān yannimittaṃ vā yadāgamanakāraṇam
brāhmaṇa uvāca
śrūyatāṃ kohamityetadvaktuṃ naiva ca śakyate /AP_379.020ab/
:n
1 pāṭho 'yaṃ na samīcīnaḥ
:p 340
upabhoganimittañca sarvatrāgamanakriyā
sukhaduḥkhopabhogau tu tau deśādyupapādakau /AP_379.021ab/
dharmādharmodbhavau bhoktuṃ janturdeśādimṛcchati
rajovāca
yo 'sti sohamiti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate /AP_379.022ab/
ātmanyeṣu na doṣāya śabdohamiti yo dvija
brāhmaṇa uvāca
śabdohamiti doṣāya nātmanyeṣa tathaiva tat /AP_379.023ab/
anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ
yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ /AP_379.024ab/
tadā hi ko bhavān kohamityetadviphalaṃ vacaḥ
tvaṃ rājā śivikā ceyaṃ vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ /AP_379.025ab/
ayañca bhavato loko na sadetannṛpocyate
vṛkṣāddāru tataśceyaṃ śivikā tvadadhiṣṭhitā /AP_379.026ab/
kā vṛkṣasaṃjñā jātasya dārusaṃjñātha vā nṛpa
vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati cetanaḥ /AP_379.027ab/
na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravīti śivikāgataṃ
śivikādārusaṅghāto racanāsthitisaṃsthitaḥ /AP_379.028ab/
anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śivikā tvayā
pumān strī gaurayaṃ vājī kuñcaro vihagastaruḥ /AP_379.029ab/
deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu
jihvā bravītyahamiti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa /AP_379.030ab/
ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅnipādanahetavaḥ
kiṃ hetubhirvadatyeṣā vāgevāhamiti svayaṃ /AP_379.031ab/
tathāpi vāṅnāhametaduktaṃ mithyā na yujyate
:p 341
piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāyvādilakṣaṇaḥ /AP_379.032ab/
tato 'hamiti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomyahaṃ
yadanyo 'sti paraḥ kopi mattaḥ pārthivasattama /AP_379.033ab/
tadeṣohamayaṃ cānyo vaktum evamapīṣyate
paramārthabhedo na nago na paśurnaca pādapaḥ /AP_379.034ab/
śarīrāś ca vibhedāś ca ya ete karmayonayaḥ
yastu rājeti yalloke yacca rājabhaṭātmakam /AP_379.035ab/
taccānyacca nṛpetthantu na sat samyaganāmayaṃ
tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro riporipuḥ/AP_379.036ab/
patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kastvāṃ bhūpa vadāmyahaṃ
tvaṃ kimetacchiraḥ kinnu śirastava tathodaraṃ /AP_379.037ab/
kimu pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate
samastāvayebhyastvaṃ pṛthagbhūto vyavasthitaḥ /AP_379.038ab/
kohamityatra nipuṇaṃ bhūtvā cintaya pārthiva /AP_379.038cd/
tacchratvovāca rājā tamavadhūtaṃ dvijaṃ hariṃ
rajovāca
śreyo 'rthamudyataḥ praṣṭuṃ kapilarṣimahaṃ dvija /AP_379.039ab/
tasyāṃśaḥ kapilarṣestvaṃ mat kṛte jñānado bhuvi /AP_379.039cd/
jñānavīcyudacheryasmādyacchreyastacca me vada
brāhmaṇa uvāca
bhūyaḥ pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthanna pṛcchasi /AP_379.040ab/
śreyāṃsyaparamārthāni aśeṣāṇyeva bhūpate
devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasampattimicchati /AP_379.041ab/
putrānicchati rājyañca śreyastasyaiva kiṃ nṛpa
vivekinastu saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ /AP_379.042ab/
:p 342
yajñādikā kriyā na syāt nāsti dravyopapattitā
paramārthātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate /AP_379.043ab/
eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ
janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ /AP_379.044ab/
paraṃ jñānamayo 'saṅgī guṇajātyādibhirvibhuḥ
nidādhaṛtusaṃvādaṃ vadāmi dvija taṃ śṛṇu(1) /AP_379.045ab/
ṛturbrahmasuto jñānī tacchiṣyo 'bhūt pulastyajaḥ
nidāghaḥ prāptavidyo 'smānnagare vai pure sthitaḥ /AP_379.046ab/
devikāyāstaṭe tañca tarkayāmāsa vai ṛtuḥ
divye varṣasahasre 'gānnidāghamavalokituṃ /AP_379.047ab/
nidāgho vaiśvadevānte bhuktvānnaṃ śiṣyamabravīt /AP_379.047cd/
bhuktante tṛptirutpannā tuṣṭidā sākṣayā yataḥ
ṛtur uvāca
kṣudasti yasya bhute 'nne tuṣṭirbrāhmaṇa jāyate /AP_379.048ab/
na me kṣudabhavattṛptiṃ kasmāttvaṃ paripṛcchasi
kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija /AP_379.049ab/
pṛṣṭohaṃ yattvayā brūyāṃ(2) tṛptirastye va me sadā
pumān sarvagato vyāpī ākāśavadayaṃ yataḥ /AP_379.050ab/
ato 'haṃ pratyagātmāsmītyetadarthe bhavet kathaṃ(3)
so 'haṃ gantā(4) na cāgantā naikadeśaniketanaḥ /AP_379.051ab/
tvaṃ cānyo na bhavennāpi nānyastvatto 'smi vā pyahaṃ
:n
1 nidāghaṛtusaṃvādamadvaitabuddhaye śṛṇviti kha.. , ña.. ca
2 tataḥ kṣutsambhavābhāvāditi kha.. , ña.. ca
3 kutaḥ kutra kva gantāsītyetadapyarthavat kathamiti kha.. , ña.. ca
4 bhokteti ka..
:p 343
mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvanmṛdāliptaṃ sthirībhavet /AP_379.052ab/
pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ
ṛturasmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija /AP_379.053ab/
ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthastavoditaḥ
ekamevamidaṃ viddhi na bhedaḥ sakalaṃ jagat /AP_379.054ab/
vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ
ṛturvarṣasahasrānte punastannagaraṃ yayau /AP_379.055ab/
nidāghaṃ nagaraprānte ekānte sthitamabravīt /AP_379.055cd/
ekānte sthīyate kasmānnidāghaṃ ṛturabravīt
nidāgha uvāca
bho vipra janasaṃvādo mahāneṣa nareśvara /AP_379.056ab/
pravivīkṣya puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā
ṛtur uvāca
narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ /AP_379.057ab/
kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño dvijottama
yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamutthitaṃ /AP_379.058ab/
adhirūḍho narendro 'yaṃ parivārastathetaraḥ(1)
gajo yo 'yamadho brahmannuparyeṣa sa bhūpatiḥ /AP_379.059ab/
ṛturāha gajaḥ ko 'tra rājā cāha nidāghakaḥ
ṛturnidāgha ārūḍho dṛṣṭāntaṃ paśya vāhanaṃ /AP_379.060ab/
uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥ kuñjaro yathā
ṛtuḥ(2) prāha nidāghantaṃ katamastvāmahaṃ vade /AP_379.061ab/
ukto nidāghastannatvā prāha me tvaṃ gururdhruvam
:n
1 ārūḍho 'yaṃ gajaṃ rājā paralokastathetara iti kha.. , ña.. ca
2 ka.. pustake sarvatra ṛbhuriti ṛtusthānīyaḥ pāṭhaḥ
:p 344
nānyasmāddvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā /AP_379.062ab/
ṛtuḥ prāha nidāghantaṃ brahmajñānāya cāgataḥ /AP_379.062cd/
paramārthaṃ sārabhūtamadvaitaṃ darśitaṃ mayā
brāhmaṇa uvāca
nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat /AP_379.063ab/
sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmani
avāpa muktiṃ jñānātsa tathā tvaṃ muktimāpsyasi /AP_379.064ab/
ekaḥ samastaṃ tvañcāhaṃ viṣṇuḥ sarvagato yataḥ
pītanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ /AP_379.065ab/
bhrāntidṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sa pṛthak pṛthak
agnir uvāca
muktiṃ hy avāpa bhavato jñānasāreṇa bhūpatiḥ(1) /AP_379.066ab/
saṃsārājñānavṛkṣārijñānaṃ brahmeti cintaya
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0