અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 379

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે બ્રહ્મજ્ઞાનં
નામાષ્ટસપ્તત્યધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
:પ્ 338
% છપ્તેર્ {379}
:શ્ અથોનાશીત્યધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
અદ્વૈતબ્રહ્મવિજ્ઞાનં
અગ્નિર્ ઉવાચ
અદ્વૈતબ્રહ્મવિજ્ઞાનં વક્ષ્યે યદ્ભવતો ઽગદત્ ।અપ્_379.001અબ્।
શાલગ્રાને તપશ્ ચક્રે વાસુદેવાર્ચનાદિકૃત્

મૃગસઙ્ગામ્મૃગો ભૂત્વા હ્ય્ અન્તકાલે સ્મરન્ મૃગં ।અપ્_379.002અબ્।
જાતિસ્મરો મૃગસ્ત્યક્ત્વા દેહં યોગાત્સ્વતો ઽભવત્

અદ્વૈતબ્રહ્મભૂતશ્ ચ જડવલ્લોકમાચરત્ ।અપ્_379.003અબ્।
ક્ષત્તાસૌ વીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગમમન્યત

ઉવાહ શિવિક્રામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ ।અપ્_379.004અબ્।
ગૃહીતો વિષ્ટિના જ્ઞાની ઉવાહાત્મક્ષયાય તં

યયૌ જડગતિઃ પશ્ચાત્ યે ત્વન્યે ત્વરિતં યયુઃ ।અપ્_379.005અબ્।
શીઘ્રાન્ શીઘ્રગતીન્ દૃષ્ટ્વા અશીઘ્રં તં નૃપોઽબ્રવીત્

રાજોવાચ
કિં શ્રાન્તો ઽસ્યલ્પમધ્વાનં ત્વયોઢા શિવિકા મમ ।અપ્_379.006અબ્।
કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવાનસિ નિરીક્ષ્યસે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
નાહં પીવાન્ન વૈષોઢા શિવિકા ભવતો મયા ।અપ્_379.007અબ્।
ન શ્રાન્તો ઽસ્મિ ન વાયાસો વોઢવ્યો ઽસિ મહીપતે

ભૂમૌ પાદયુગન્તસ્થૌ જઙ્ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે ।અપ્_379.008અબ્।
ઉરૂ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્

વક્ષઃસ્થલં તથા વાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ ।અપ્_379.009અબ્।
સ્કન્ધસ્થિતેયં શિવિકા મમ ભાવો ઽત્ર કિં કૃતઃ

:પ્ 339
શિવિકાયાં સ્થિતઞ્ચેદં દેહં ત્વદુપલક્ષિતં ।અપ્_379.010અબ્।
તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા

અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યે ચ ભૂતૈરુહ્યામ(1) પાર્થિવ ।અપ્_379.011અબ્।
ગુણપ્રવાહપતિતો ગુણવર્ગો હિ યાત્યયં

કર્મવશ્યા ગુણાશ્ ચૈતે સત્ત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે ।અપ્_379.012અબ્।
અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ તચ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ

આત્મા શુદ્ધો ઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।અપ્_379.013અબ્।
પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ નાસ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ

યદા નોપચયસ્તસ્ય યદા નાપચયો નૃપ ।અપ્_379.014અબ્।
તદા પીવાનસીતિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતં

ભૂજઙ્ઘાપાદકટ્યૂરુજઠરાદિષુ સંસ્થિતા ।અપ્_379.015અબ્।
શિવિકેયં તથા સ્કન્ધે તદા ભાવઃસમસ્ત્વયા

તદન્યજન્તુભિર્ભૂપ શિવિકોત્થાનકર્મણા ।અપ્_379.016અબ્।
શૈલદ્રવ્યગૃહોત્થોપિ પૃથિવીસમ્ભવોપિ વા

યથા પુંસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કરણૈર્ નૃપ ।અપ્_379.017અબ્।
સોઢવ્યઃ સ મહાભારઃ કતરો નૃપતે મયા

યદ્દ્રવ્યા શિવિકા ચેયં તદ્દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ ।અપ્_379.018અબ્।
ભવતો મે ઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપવૃંહિતઃ

તચ્છ્રુત્વોવાચ રાજા તં ગૃહીત્વાઙ્ઘ્રી ક્ષમાપ્ય ચ ।અપ્_379.019અબ્।
પ્રસાદં કુરુ ત્યક્ત્વેમાં શિવિકાં બ્રૂહિ શૃણ્વતે ।અપ્_379.019ચ્દ્।
યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
શ્રૂયતાં કોહમિત્યેતદ્વક્તું નૈવ ચ શક્યતે ।અપ્_379.020અબ્।
:ન્
1 પાઠો ઽયં ન સમીચીનઃ
:પ્ 340
ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેશાદ્યુપપાદકૌ ।અપ્_379.021અબ્।
ધર્માધર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેશાદિમૃચ્છતિ

રજોવાચ
યો ઽસ્તિ સોહમિતિ બ્રહ્મન્ કથં વક્તું ન શક્યતે ।અપ્_379.022અબ્।
આત્મન્યેષુ ન દોષાય શબ્દોહમિતિ યો દ્વિજ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
શબ્દોહમિતિ દોષાય નાત્મન્યેષ તથૈવ તત્ ।અપ્_379.023અબ્।
અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ ।અપ્_379.024અબ્।
તદા હિ કો ભવાન્ કોહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ

ત્વં રાજા શિવિકા ચેયં વયં વાહાઃ પુરઃસરાઃ ।અપ્_379.025અબ્।
અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેતન્નૃપોચ્યતે

વૃક્ષાદ્દારુ તતશ્ચેયં શિવિકા ત્વદધિષ્ઠિતા ।અપ્_379.026અબ્।
કા વૃક્ષસંજ્ઞા જાતસ્ય દારુસંજ્ઞાથ વા નૃપ

વૃક્ષારૂઢો મહારાજો નાયં વદતિ ચેતનઃ ।અપ્_379.027અબ્।
ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિવિકાગતં

શિવિકાદારુસઙ્ઘાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ ।અપ્_379.028અબ્।
અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ઠ તદ્ભેદે શિવિકા ત્વયા

પુમાન્ સ્ત્રી ગૌરયં વાજી કુઞ્ચરો વિહગસ્તરુઃ ।અપ્_379.029અબ્।
દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ

જિહ્વા બ્રવીત્યહમિતિ દન્તૌષ્ઠૌ તાલુકં નૃપ ।અપ્_379.030અબ્।
એતે નાહં યતઃ સર્વે વાઙ્નિપાદનહેતવઃ

કિં હેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયં ।અપ્_379.031અબ્।
તથાપિ વાઙ્નાહમેતદુક્તં મિથ્યા ન યુજ્યતે

:પ્ 341
પિણ્ડઃ પૃથગ્ યતઃ પુંસઃ શિરઃપાય્વાદિલક્ષણઃ ।અપ્_379.032અબ્।
તતો ઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્ કરોમ્યહં

યદન્યો ઽસ્તિ પરઃ કોપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ ।અપ્_379.033અબ્।
તદેષોહમયં ચાન્યો વક્તુમ્ એવમપીષ્યતે

પરમાર્થભેદો ન નગો ન પશુર્નચ પાદપઃ ।અપ્_379.034અબ્।
શરીરાશ્ ચ વિભેદાશ્ ચ ય એતે કર્મયોનયઃ

યસ્તુ રાજેતિ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ ।અપ્_379.035અબ્।
તચ્ચાન્યચ્ચ નૃપેત્થન્તુ ન સત્ સમ્યગનામયં

ત્વં રાજા સર્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપોરિપુઃ।અપ્_379.036અબ્।
પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વાં ભૂપ વદામ્યહં

ત્વં કિમેતચ્છિરઃ કિન્નુ શિરસ્તવ તથોદરં ।અપ્_379.037અબ્।
કિમુ પાદાદિકં ત્વં વૈ તવૈતત્ કિં મહીપતે

સમસ્તાવયેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ભૂતો વ્યવસ્થિતઃ ।અપ્_379.038અબ્।
કોહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ ।અપ્_379.038ચ્દ્।
તચ્છ્રત્વોવાચ રાજા તમવધૂતં દ્વિજં હરિં

રજોવાચ
શ્રેયો ઽર્થમુદ્યતઃ પ્રષ્ટું કપિલર્ષિમહં દ્વિજ ।અપ્_379.039અબ્।
તસ્યાંશઃ કપિલર્ષેસ્ત્વં મત્ કૃતે જ્ઞાનદો ભુવિ ।અપ્_379.039ચ્દ્।
જ્ઞાનવીચ્યુદછેર્યસ્માદ્યચ્છ્રેયસ્તચ્ચ મે વદ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
ભૂયઃ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થન્ન પૃચ્છસિ ।અપ્_379.040અબ્।
શ્રેયાંસ્યપરમાર્થાનિ અશેષાણ્યેવ ભૂપતે

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસમ્પત્તિમિચ્છતિ ।અપ્_379.041અબ્।
પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યઞ્ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ કિં નૃપ

વિવેકિનસ્તુ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ ।અપ્_379.042અબ્।
:પ્ 342
યજ્ઞાદિકા ક્રિયા ન સ્યાત્ નાસ્તિ દ્રવ્યોપપત્તિતા

પરમાર્થાત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે ।અપ્_379.043અબ્।
એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ

જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતો ઽવ્યયઃ ।અપ્_379.044અબ્।
પરં જ્ઞાનમયો ઽસઙ્ગી ગુણજાત્યાદિભિર્વિભુઃ

નિદાધઋતુસંવાદં વદામિ દ્વિજ તં શૃણુ(1) ।અપ્_379.045અબ્।
ઋતુર્બ્રહ્મસુતો જ્ઞાની તચ્છિષ્યો ઽભૂત્ પુલસ્ત્યજઃ

નિદાઘઃ પ્રાપ્તવિદ્યો ઽસ્માન્નગરે વૈ પુરે સ્થિતઃ ।અપ્_379.046અબ્।
દેવિકાયાસ્તટે તઞ્ચ તર્કયામાસ વૈ ઋતુઃ

દિવ્યે વર્ષસહસ્રે ઽગાન્નિદાઘમવલોકિતું ।અપ્_379.047અબ્।
નિદાઘો વૈશ્વદેવાન્તે ભુક્ત્વાન્નં શિષ્યમબ્રવીત્ ।અપ્_379.047ચ્દ્।
ભુક્તન્તે તૃપ્તિરુત્પન્ના તુષ્ટિદા સાક્ષયા યતઃ

ઋતુર્ ઉવાચ
ક્ષુદસ્તિ યસ્ય ભુતે ઽન્ને તુષ્ટિર્બ્રાહ્મણ જાયતે ।અપ્_379.048અબ્।
ન મે ક્ષુદભવત્તૃપ્તિં કસ્માત્ત્વં પરિપૃચ્છસિ

ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ ।અપ્_379.049અબ્।
પૃષ્ટોહં યત્ત્વયા બ્રૂયાં(2) તૃપ્તિરસ્ત્યે વ મે સદા

પુમાન્ સર્વગતો વ્યાપી આકાશવદયં યતઃ ।અપ્_379.050અબ્।
અતો ઽહં પ્રત્યગાત્માસ્મીત્યેતદર્થે ભવેત્ કથં(3)

સો ઽહં ગન્તા(4) ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ ।અપ્_379.051અબ્।
ત્વં ચાન્યો ન ભવેન્નાપિ નાન્યસ્ત્વત્તો ઽસ્મિ વા પ્યહં

:ન્
1 નિદાઘઋતુસંવાદમદ્વૈતબુદ્ધયે શૃણ્વિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
2 તતઃ ક્ષુત્સમ્ભવાભાવાદિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
3 કુતઃ કુત્ર ક્વ ગન્તાસીત્યેતદપ્યર્થવત્ કથમિતિ ખ.. , ઞ.. ચ
4 ભોક્તેતિ ક..
:પ્ 343
મૃણ્મયં હિ ગૃહં યદ્વન્મૃદાલિપ્તં સ્થિરીભવેત્ ।અપ્_379.052અબ્।
પાર્થિવો ઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ

ઋતુરસ્મિ તવાચાર્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ ।અપ્_379.053અબ્।
ઇહાગતો ઽહં યાસ્યામિ પરમાર્થસ્તવોદિતઃ

એકમેવમિદં વિદ્ધિ ન ભેદઃ સકલં જગત્ ।અપ્_379.054અબ્।
વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ

ઋતુર્વર્ષસહસ્રાન્તે પુનસ્તન્નગરં યયૌ ।અપ્_379.055અબ્।
નિદાઘં નગરપ્રાન્તે એકાન્તે સ્થિતમબ્રવીત્ ।અપ્_379.055ચ્દ્।
એકાન્તે સ્થીયતે કસ્માન્નિદાઘં ઋતુરબ્રવીત્

નિદાઘ ઉવાચ
ભો વિપ્ર જનસંવાદો મહાનેષ નરેશ્વર ।અપ્_379.056અબ્।
પ્રવિવીક્ષ્ય પુરં રમ્યં તેનાત્ર સ્થીયતે મયા

ઋતુર્ ઉવાચ
નરાધિપો ઽત્ર કતમઃ કતમશ્ચેતરો જનઃ ।અપ્_379.057અબ્।
કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો દ્વિજોત્તમ

યો ઽયં ગજેન્દ્રમુન્મત્તમદ્રિશૃઙ્ગસમુત્થિતં ।અપ્_379.058અબ્।
અધિરૂઢો નરેન્દ્રો ઽયં પરિવારસ્તથેતરઃ(1)

ગજો યો ઽયમધો બ્રહ્મન્નુપર્યેષ સ ભૂપતિઃ ।અપ્_379.059અબ્।
ઋતુરાહ ગજઃ કો ઽત્ર રાજા ચાહ નિદાઘકઃ

ઋતુર્નિદાઘ આરૂઢો દૃષ્ટાન્તં પશ્ય વાહનં ।અપ્_379.060અબ્।
ઉપર્યહં યથા રાજા ત્વમધઃ કુઞ્જરો યથા

ઋતુઃ(2) પ્રાહ નિદાઘન્તં કતમસ્ત્વામહં વદે ।અપ્_379.061અબ્।
ઉક્તો નિદાઘસ્તન્નત્વા પ્રાહ મે ત્વં ગુરુર્ધ્રુવમ્

:ન્
1 આરૂઢો ઽયં ગજં રાજા પરલોકસ્તથેતર ઇતિ ખ.. , ઞ.. ચ
2 ક.. પુસ્તકે સર્વત્ર ઋભુરિતિ ઋતુસ્થાનીયઃ પાઠઃ
:પ્ 344
નાન્યસ્માદ્દ્વૈતસંસ્કારસંસ્કૃતં માનસં તથા ।અપ્_379.062અબ્।
ઋતુઃ પ્રાહ નિદાઘન્તં બ્રહ્મજ્ઞાનાય ચાગતઃ ।અપ્_379.062ચ્દ્।
પરમાર્થં સારભૂતમદ્વૈતં દર્શિતં મયા

બ્રાહ્મણ ઉવાચ
નિદાઘો ઽપ્યુપદેશેન તેનાદ્વૈતપરો ઽભવત્ ।અપ્_379.063અબ્।
સર્વભૂતાન્યભેદેન દદૃશે સ તદાત્મનિ

અવાપ મુક્તિં જ્ઞાનાત્સ તથા ત્વં મુક્તિમાપ્સ્યસિ ।અપ્_379.064અબ્।
એકઃ સમસ્તં ત્વઞ્ચાહં વિષ્ણુઃ સર્વગતો યતઃ

પીતનીલાદિભેદેન યથૈકં દૃશ્યતે નભઃ ।અપ્_379.065અબ્।
ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિરાત્માપિ તથૈકઃ સ પૃથક્ પૃથક્

અગ્નિર્ ઉવાચ
મુક્તિં હ્ય્ અવાપ ભવતો જ્ઞાનસારેણ ભૂપતિઃ(1) ।અપ્_379.066અબ્।
સંસારાજ્ઞાનવૃક્ષારિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ ચિન્તય