Agni Purana · Chapter 345
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre śabdarthālaṅkāranirūpaṇaṃ
nāma catuś catvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ ||
% chapter {345}
:ś atha pañcacatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
kāvyaguṇavivekaḥ
agnir uvāca
alaṃkṛtamapi prītyai na kāvyaṃ nirguṇaṃ bhavet /AP_345.001ab/
vapuṣyalalite strīṇāṃ hāro bhārāyate paraṃ
na ca vācyaṃ guṇo doṣo bhāva eva bhaviṣyati /AP_345.002ab/
guṇāḥ śleṣādayo doṣā gūḍārthādyāḥ pṛthakkṛtāḥ
yaḥ kāvye mahatīṃ chāyāmanugṛhṇātyasau guṇaiḥ /AP_345.003ab/
sambhavatyeṣa sāmānyo vaiśeṣika iti dvidhā
sarvasādhāraṇībhūtaḥ sāmanya iti manyate /AP_345.004ab/
śabdamarthamubhau prāptaḥ sāmānyo bhavati tridhā
śabdamāśrayate kāvyaṃ śarīraṃ yaḥ sa tadguṇaḥ /AP_345.005ab/
:p 229
śloṣo lālityāgāmbhīryasaukumāryamudāratā
satyeva yaugikī ceti guṇāḥ śabdasya saptadhā /AP_345.006ab/
suśliṣṭasanniveśatvaṃ śabdānāṃ śleṣa ucyate
guṇādeśādinā pūrvaṃ padasambaddhamakṣaraṃ /AP_345.007ab/
yatrasandhīyate naiva tallālityamudāhṛtaṃ
viśiṣṭalakṣaṇollekhalekhyamuttānaśabdakam /AP_345.008ab/
gāmbhīryaṃ kathayantyāryāstadevānyeṣu śabdatāṃ
aniṣṭhurākṣaraprāyaśabdatā sukumāratā /AP_345.009ab/
uttānapadataudaryayutaślāghyair viśeṣaṇaiḥ
ojaḥ samāsabhūyastvametatpadyādijīvitaṃ /AP_345.010ab/
ābrahma stambhaparyantamojasaikena pauruṣaṃ
ucyamānasya śabdena yena kenāpi vastunaḥ /AP_345.011ab/
utkarṣamāvahannartho guṇa ity abhidhīyate
mādhuryaṃ sambidhānañca komalatvamudāratā /AP_345.012ab/
prauḍhiḥ sāmayikatvañca tadbhedāḥ ṣaṭcakāśati
krodherṣyākāragāmbhīryātmādhuryaṃ dhairyagāhitā /AP_345.013ab/
sambidhānaṃ parikaraḥ syādapekṣitasiddhaye
yatkāṭhinyādinirmuktasanniveśaviśiṣṭatā /AP_345.014ab/
tiraskṛtyaiva mṛdutā bhāti komalateti sā
lakṣyate sthūlalakṣatvapravṛtteryatra lakṣaṇam /AP_345.015ab/
guṇasya tadudāratvamāśayasyātisauṣṭhavaṃ
abhipretaṃ prati yato nirvāhasyopapādikāḥ /AP_345.016ab/
yuktayo hetugarbhiṇyaḥ prauḍhāprauḍhirudāhṛtā
:p 230
svatantrasyānyatantrasya vāhyāntaḥsamayogataḥ /AP_345.017ab/
tatra vyutpattirarthasya yā sāmayikateti sā
śabdārthavupakurvāṇo nāmnobhayaguṇaḥ smṛtaḥ /AP_345.018ab/
tasya prasādaḥ saubhāgyaṃ yathāsaṅkhyaṃ praśastatā
pāko rāga iti prājñaiḥ ṣaṭprapañcavipañcitāḥ /AP_345.019ab/
suprasiddharthapadatā prasāda iti gīyate
utkarṣavān guṇaḥ kaścidyasminnukte pratīyate /AP_345.020ab/
tatsaubhāgyamudāratvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
yathāsaṅkhyamanuddeśaḥ sāmanyamatidiśyate /AP_345.021ab/
samaye varṇanīyasya dāruṇasyāpi vastunaḥ
adāruṇena śabdena prāśastyamupavarṇanaṃ /AP_345.022ab/
uccaiḥ pariṇatiḥ kāpi pāka ity abhidhīyate
mṛdvīkānārikelāmbupākabhedāccaturvidhaḥ /AP_345.023ab/
ādāvante ca saurasyaṃ mṛdvīkāpāka eva saḥ
kāvyecchayā viśeṣo yaḥ sarāga iti gīyate /AP_345.024ab/
abhyāsopahitaḥ kāntiṃ sahajāmapi vartate
hāridraś caiva kausumbho nīlī rāgaś ca sa tridhā /AP_345.025ab/
vaiśeṣikaḥ parijñeyo yaḥ svalakṣaṇagocaraḥ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0