Agni Purana · Chapter 346
:e ity āgneye mahāpurāṇe kāvyaguṇaviveko nāma
pañcacatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
:p 231
% chapter {346}
:ś atha ṣaṭcatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
kāvyadoṣavivekaḥ
agnir uvāca
udvegajanako doṣaḥ sabhyānāṃ sa ca saptadhā /AP_346.001ab/
vaktṛvācakavācyānāmekadvitriniyogataḥ
tatra vaktā kavirnāma prathate sa ca bhedataḥ /AP_346.002ab/
sandihāno 'vinītaḥ sannajño jñātā caturvidhaḥ
nimittaparibhāṣābhyāmarthasaṃsparśivācakam /AP_346.003ab/
tadbhedo padavākye dve kathitaṃ lakṣaṇaṃ dvayoḥ
asādhutvāprayuktve dvāveva padanigrahau /AP_346.004ab/
śabdaśāstraviruddhatvamasādhutvaṃ vidurbudhāḥ
vyutpannair anibadvatvamaprayuktatvamucyate /AP_346.005ab/
chāndasatvamavispaṣṭatvañca kaṣṭatvameva ca
tadasāmayikatvañca grāmyatvañceti pañcadhā /AP_346.006ab/
chāndasatvaṃ na bhāṣāyāmavispaṣṭamabodhataḥ
gūḍārthatā viparyastārthatā saṃśayitārthatā /AP_346.007ab/
aviṣpaṣṭārthatā bhedāstatra gūḍhārthateti sā
yatrārtho duḥkhasavedyo viparyastārthatā punaḥ /AP_346.008ab/
vivakṣitānyaśabdārthapratipātirmalīmasā(1)
anyārthatvāsamarthatve etāmevopasarpataḥ /AP_346.009ab/
:n
1 manīṣayeti ja..
:p 232
sandihyamānavācyatvamāhuḥ saṃśayitārthatāṃ
doṣatvamanubadhnāti sajjanodvejanādṛte /AP_346.010ab/
asukhoccāryamāṇatvaṃ kaṣṭatvaṃ samayācyutiḥ
asāmayikatā neyāmetāñca munayo jaguḥ /AP_346.011ab/
grāmyatā tu jaghanyārthapratipātiḥ khalīkṛtā
vaktavyagrāmyavācyasya vacanātsmaraṇādapi /AP_346.012ab/
tadvācakapadenābhisāmyādbhavati sā tridhā
doṣaḥ sādhāraṇaḥ prātisviko 'rthasya sa tu dvidhā /AP_346.013ab/
anekabhāgupālambhaḥ sādhāraṇa iti smṛtaḥ
kriyākārakayorbhraṃśo visandhiḥ punaruktā /AP_346.014ab/
vyastasambandhatā ceti pañca sādhāraṇā matāḥ(1)
akriyatvaṃ kriyābhraṃśo bhraṣṭakārakatā punaḥ /AP_346.015ab/
kartryādikārakābhāvo visandhiḥsandhidūṣaṇam
vigato vā viruddho vā sandhiḥ sa bhavati dvidhā /AP_346.016ab/
sandherviruddhatā kaṣṭapādādarthāntarāgamāt(2)
punaruktatvamābhīkṣṇyādabhidhānaṃ dvidhaiva tat /AP_346.017ab/
arthāvṛttiḥ padāvṛttirarthāvṛttirapi dvidhā
prayuktavaraśabdena(3) tathā śabdāntareṇa ca /AP_346.018ab/
nāvartate padāvṛttau vācyamāvartate padam
vyastasambandhatā suṣṭhusambandho vyavadhānataḥ /AP_346.019ab/
sambandhāntaranirbhāṣāt sambandhāntarajanmanaḥ
:n
1 malā iti ka.. , ja.. ca
2 kaṣṭapādādarthāntarakramāditi ṭa..
3 prayuktacaraśabdeneti ja.. , ña.. ca
:p 233
abhāvepi tayorantarvyavadhānāstridhaiva sā /AP_346.020ab/
antarā padavākyābhyāṃ pratibhedaṃ punardvidhā
vācyamarthārthyamānatvāttaddvidhā padavākyayoḥ /AP_346.021ab/
vyutpāditapūrvavācyaṃ vyutpādyañceti bhidyate
iṣṭavyāghātakāritvaṃ hetoḥ syādasamarthatā /AP_346.022ab/
asiddhatvaṃ viruddhatvamanaikāntikatā tathā
evaṃ satpratipakṣatvaṃ kālātītatvasaṅkaraḥ /AP_346.023ab/
pakṣe sapakṣenāstitatvaṃ vipakṣe 'stitvameva tat
kāvyeṣu pariṣadyānāṃ na bhavedapyaruntudam /AP_346.024ab/
ekādaśanirarthatvaṃ(1) duṣkarādau na duṣyati
duḥkhīkaroti doṣajñāngūḍhārthatvaṃ na duṣkare /AP_346.025ab/
na grāmyatodvegakārī prasiddher lokaśāstrayoḥ
kriyābhraṃśena lakṣmāsti kriyādhyāhārayogataḥ /AP_346.026ab/
bhraṣṭakārakatākṣepabalādhyāhṛtakārake
pragṛhye gṛhyate naiva kṣataṃ vigatasandhinā /AP_346.027ab/
kaṣṭapāṭhādvisandhitvaṃ durvacādau na durbhagam
anuprāse padāvṛttirvyastasambandhatā śubhā /AP_346.028ab/
nārthasaṃgrahaṇe doṣo vyutkramādyair na lipyate
vibhaktisaṃjñāliṅgānāṃ yatrodvego na dhīmatāṃ /AP_346.029ab/
saṃkhyāyāstatra bhinnatvamupamānopameyayoḥ
anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhiḥ śubhā /AP_346.030ab/
kavīmāṃ samudācāraḥ samayo nāma gīyate
:n
1 ekādaśanirastatvamiti ña..
:p 234
samānyaś ca viśiṣṭaś ca dharmavadbhavati dvidhā /AP_346.031ab/
siddhasaiddhāntikānāñca kavīnāñcāvivādataḥ
yaḥ prasidhyati sāmānya ity asau samayo mataḥ /AP_346.032ab/
sarvesiddhāntikā yena sañcaranti niratyayaṃ
kiyanta eva vā yena sāmānyastena sadvidhā /AP_346.033ab/
chedasiddhantato 'nyaḥ syāt keṣāñcidbhrāntito yathā
tarkajñānaṃ muneḥ kasya kasyacit kṣaṇabhaṅgikā /AP_346.034ab/
bhūtacaitanyatā kasya jñānasya suprakāśatā
prajñātasthūlatāśabdānekāntatvaṃ tathārhataḥ /AP_346.035ab/
śaivavaiṣṇavaśākteyasaurasiddhāntināṃ matiḥ
jagataḥ kāraṇaṃ brahma sāṅkhyānāṃ sapradhānakaṃ /AP_346.036ab/
asmin sarasvatīloke sañcarantaḥ parasparam
badhnanti vyatipaśyanto yadviśiṣṭaiḥ sa ucyate /AP_346.037ab/
parigrahādapyasatāṃ satāmevāparigrahāt
bhidyamānasya tasyāyaṃ dvaividhyamupagīyate /AP_346.038ab/
pratyakṣādipramāṇair yad bādhitaṃ tadasadviduḥ
kavibhistat pratigrāhyaṃ jñānasya dyotamānatā /AP_346.039ab/
yadevārthakriyākāri tadeva paramārthasat
ajñānājjñānatastvekaṃ brahmaiva paramārthasat /AP_346.040ab/
viṣṇuḥ svargādihetuḥ sa śabdālaṅkārarūpavān /AP_346.040cd/
aparā ca parā vidyā tāṃ jñātvā mucyate bhavāt
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0