Agni Purana · Chapter 343
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre śabdālaṅkāranirūpaṇaṃ
nāma dvicatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
% chapter {343}
:ś atha tricatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
arthālaṅkārāḥ
agnir uvāca
alaṅkaraṇamarthānāmarthālaṅkāra iṣyate /AP_343.001ab/
taṃ vinā śabdasaundaryamapi nāsti manoharam
arthālaṅkārarahitā vidhaveva(1) sarasvatī /AP_343.002ab/
svarūpamatha sādṛśyamutprekṣātiśayāvapi
vibhāvanā virodhaś ca hetuś ca samamaṣṭadhā /AP_343.003ab/
svabhāva eva bhāvānāṃ svarūpamabhidhīyate
nijamāgantukañceti dvividhaṃ tadudāhṛtam /AP_343.004ab/
sāṃsiddhikaṃ niyaṃ naimittikamāgantukaṃ tathā
:n
1 vidhureveti kha.. , ṭa.. ca
:p 224
sādṛśyaṃ dharmasāmānyamupamā rūpakaṃ tathā /AP_343.005ab/
mahoktyarthāntaranyāsāviti syāttu caturvidham
upamā nāma sā yasyāmupamānopameyayoḥ /AP_343.006ab/
sattā cāntarasāmānyayogitvepi vivakṣitaṃ
kiñcidādāya sārūpyaṃ lokayātrā pravartate /AP_343.007ab/
samāsenāsamāsena sā dvidhā pratiyoginaḥ
vigrahādabhidhānasya sasamāsānyathottarā /AP_343.008ab/
upamādyotakapadenopameyapadenaca
tābhyāñca vigrahāttredhā sasamāsāntimāt tridhā /AP_343.009ab/
viśiṣyamāṇā upamā bhavantyaṣṭādaśa sphuṭāḥ
yatra sādhāraṇo dharmaḥ kathyate gamyate 'pi vā /AP_343.010ab/
te dharmavastuprādhānyāddharmavastūpame ubhe
tulyamevopamīyete yatrānyonyena dharmiṇau /AP_343.011ab/
parasparopamā sā syāt prasiddheranyathā tayoḥ
viparītopamā sā syādvyāvṛtter niyamopamā /AP_343.012ab/
anyatrāpyanuvṛttestu bhavedaniyamopamā
samuccayopamāto 'nyadharmavāhulyakīrtanāt /AP_343.013ab/
vahordhammasya sāmyepi vailakṣṇyaṃ vivakṣitaṃ
yaducyate 'tiriktatvaṃ vyatirekopamā tu sā /AP_343.014ab/
yatropamā syādvahubhiḥ sadṛśaiḥ sā bahūpamā
dharmāḥ pratyupamānañcedanye mālopamaiva sāAP_343.015ab/
upamānavikāreṇa tulanā vikriyopamā
trilokyāsambhavi kimapyāropya pratiyogini /AP_343.016ab/
:p 225
kavinopamīyate yā prathate sādbhutopamā
pratiyoginamāropya tadabhedena kīrtanam /AP_343.017ab/
upameyasya sā mohopamāsau bhrāntimadvacaḥ
ubhayordharmiṇostathyāniś cayāt saṃśayopamā /AP_343.018ab/
upameyasya saṃśayya niś cayānniś cayopamā
vākyārthanaiva vākyārthopamā syādupamānataḥ /AP_343.019ab/
ātmanopamānādupamā sādhāraṇyatiśāyinī
upameyaṃ yadnyasya tadnyasyopamā matā /AP_343.020ab/
yadyuttarottaraṃ yāti tadāsau gaganopamā(1)
praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā /AP_343.021ab/
kiñcicca sadṛśī jñeyā upamā pañcadhā puraḥ
upamānena yattatvamupameyasya rūpyate /AP_343.022ab/
guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ
upamaiva tirobhūtabhedā rūpakameva vā /AP_343.023ab/
sahoktiḥ sahabhāvena kathanaṃ tulyadharmiṇāṃ
bhavedarthāntaranyāsaḥ sādṛśyenottareṇa saḥ /AP_343.024ab/
anyathopasthitā vṛttiścetanasyetarasya ca
anyathā manyate yatra tāmutprekṣāṃ pracakṣate /AP_343.025ab/
lokasīmānvṛttasya vastudharmasya kīrtanam
bhavedatiśayo nāma sambhavāsambhavāddvidhā /AP_343.026ab/
guṇajātikriyādīnāṃ yatra vaikalyardarśanaṃ
viśeṣadarśanāyaiva sā viśeṣoktirucyate /AP_343.027ab/
:n
1 pavanopameti kha.. / gamanopameti ka.. , ṭa.. ca
:p 226
prasiddhahetuvyāvṛtyā yat kiñcit kāraṇāntaram
yatra svābhāvikatvaṃ vā vibhāvyaṃ sā vibhāvanā /AP_343.028ab/
saṅgatīkaraṇaṃ yuktyā yadasaṃgacchamānayoḥ
virodhapūrvakatvena tadvirodha iti smṛtaṃ /AP_343.029ab/
sisādhayiṣitārthasya heturbhavati sādhakaḥ
kārako jñāpaka iti dvidhā so 'pyupajāyate /AP_343.030ab/
pravartate kārakākhyaḥ prāk paścāt kāryajanmanaḥ
pūrvaśeṣa iti khyātastayoreva viśeṣayoḥ /AP_343.031ab/
kāryakāraṇabhāvādvā svamāvādvā niyāmakāt
jñāpakākhyasya bhedo 'sti nadīpūrādidarśanāt /AP_343.032ab/
avinābhāvaniyamo hy avinābhāvadarśanāt
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0