અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 343

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે અલઙ્કારે શબ્દાલઙ્કારનિરૂપણં
નામ દ્વિચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
% છપ્તેર્ {343}
:શ્ અથ ત્રિચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
અર્થાલઙ્કારાઃ
અગ્નિર્ ઉવાચ
અલઙ્કરણમર્થાનામર્થાલઙ્કાર ઇષ્યતે ।અપ્_343.001અબ્।
તં વિના શબ્દસૌન્દર્યમપિ નાસ્તિ મનોહરમ્

અર્થાલઙ્કારરહિતા વિધવેવ(1) સરસ્વતી ।અપ્_343.002અબ્।
સ્વરૂપમથ સાદૃશ્યમુત્પ્રેક્ષાતિશયાવપિ

વિભાવના વિરોધશ્ ચ હેતુશ્ ચ સમમષ્ટધા ।અપ્_343.003અબ્।
સ્વભાવ એવ ભાવાનાં સ્વરૂપમભિધીયતે

નિજમાગન્તુકઞ્ચેતિ દ્વિવિધં તદુદાહૃતમ્ ।અપ્_343.004અબ્।
સાંસિદ્ધિકં નિયં નૈમિત્તિકમાગન્તુકં તથા

:ન્
1 વિધુરેવેતિ ખ.. , ટ.. ચ
:પ્ 224
સાદૃશ્યં ધર્મસામાન્યમુપમા રૂપકં તથા ।અપ્_343.005અબ્।
મહોક્ત્યર્થાન્તરન્યાસાવિતિ સ્યાત્તુ ચતુર્વિધમ્

ઉપમા નામ સા યસ્યામુપમાનોપમેયયોઃ ।અપ્_343.006અબ્।
સત્તા ચાન્તરસામાન્યયોગિત્વેપિ વિવક્ષિતં

કિઞ્ચિદાદાય સારૂપ્યં લોકયાત્રા પ્રવર્તતે ।અપ્_343.007અબ્।
સમાસેનાસમાસેન સા દ્વિધા પ્રતિયોગિનઃ

વિગ્રહાદભિધાનસ્ય સસમાસાન્યથોત્તરા ।અપ્_343.008અબ્।
ઉપમાદ્યોતકપદેનોપમેયપદેનચ

તાભ્યાઞ્ચ વિગ્રહાત્ત્રેધા સસમાસાન્તિમાત્ ત્રિધા ।અપ્_343.009અબ્।
વિશિષ્યમાણા ઉપમા ભવન્ત્યષ્ટાદશ સ્ફુટાઃ

યત્ર સાધારણો ધર્મઃ કથ્યતે ગમ્યતે ઽપિ વા ।અપ્_343.010અબ્।
તે ધર્મવસ્તુપ્રાધાન્યાદ્ધર્મવસ્તૂપમે ઉભે

તુલ્યમેવોપમીયેતે યત્રાન્યોન્યેન ધર્મિણૌ ।અપ્_343.011અબ્।
પરસ્પરોપમા સા સ્યાત્ પ્રસિદ્ધેરન્યથા તયોઃ

વિપરીતોપમા સા સ્યાદ્વ્યાવૃત્તેર્ નિયમોપમા ।અપ્_343.012અબ્।
અન્યત્રાપ્યનુવૃત્તેસ્તુ ભવેદનિયમોપમા

સમુચ્ચયોપમાતો ઽન્યધર્મવાહુલ્યકીર્તનાત્ ।અપ્_343.013અબ્।
વહોર્ધમ્મસ્ય સામ્યેપિ વૈલક્ષ્ણ્યં વિવક્ષિતં

યદુચ્યતે ઽતિરિક્તત્વં વ્યતિરેકોપમા તુ સા ।અપ્_343.014અબ્।
યત્રોપમા સ્યાદ્વહુભિઃ સદૃશૈઃ સા બહૂપમા

ધર્માઃ પ્રત્યુપમાનઞ્ચેદન્યે માલોપમૈવ સાઅપ્_343.015અબ્।
ઉપમાનવિકારેણ તુલના વિક્રિયોપમા

ત્રિલોક્યાસમ્ભવિ કિમપ્યારોપ્ય પ્રતિયોગિનિ ।અપ્_343.016અબ્।
:પ્ 225
કવિનોપમીયતે યા પ્રથતે સાદ્ભુતોપમા

પ્રતિયોગિનમારોપ્ય તદભેદેન કીર્તનમ્ ।અપ્_343.017અબ્।
ઉપમેયસ્ય સા મોહોપમાસૌ ભ્રાન્તિમદ્વચઃ

ઉભયોર્ધર્મિણોસ્તથ્યાનિશ્ ચયાત્ સંશયોપમા ।અપ્_343.018અબ્।
ઉપમેયસ્ય સંશય્ય નિશ્ ચયાન્નિશ્ ચયોપમા

વાક્યાર્થનૈવ વાક્યાર્થોપમા સ્યાદુપમાનતઃ ।અપ્_343.019અબ્।
આત્મનોપમાનાદુપમા સાધારણ્યતિશાયિની

ઉપમેયં યદ્ન્યસ્ય તદ્ન્યસ્યોપમા મતા ।અપ્_343.020અબ્।
યદ્યુત્તરોત્તરં યાતિ તદાસૌ ગગનોપમા(1)

પ્રશંસા ચૈવ નિન્દા ચ કલ્પિતા સદૃશી તથા ।અપ્_343.021અબ્।
કિઞ્ચિચ્ચ સદૃશી જ્ઞેયા ઉપમા પઞ્ચધા પુરઃ

ઉપમાનેન યત્તત્વમુપમેયસ્ય રૂપ્યતે ।અપ્_343.022અબ્।
ગુણાનાં સમતાં દૃષ્ટ્વા રૂપકં નામ તદ્વિદુઃ

ઉપમૈવ તિરોભૂતભેદા રૂપકમેવ વા ।અપ્_343.023અબ્।
સહોક્તિઃ સહભાવેન કથનં તુલ્યધર્મિણાં

ભવેદર્થાન્તરન્યાસઃ સાદૃશ્યેનોત્તરેણ સઃ ।અપ્_343.024અબ્।
અન્યથોપસ્થિતા વૃત્તિશ્ચેતનસ્યેતરસ્ય ચ

અન્યથા મન્યતે યત્ર તામુત્પ્રેક્ષાં પ્રચક્ષતે ।અપ્_343.025અબ્।
લોકસીમાન્વૃત્તસ્ય વસ્તુધર્મસ્ય કીર્તનમ્

ભવેદતિશયો નામ સમ્ભવાસમ્ભવાદ્દ્વિધા ।અપ્_343.026અબ્।
ગુણજાતિક્રિયાદીનાં યત્ર વૈકલ્યર્દર્શનં

વિશેષદર્શનાયૈવ સા વિશેષોક્તિરુચ્યતે ।અપ્_343.027અબ્।
:ન્
1 પવનોપમેતિ ખ.. । ગમનોપમેતિ ક.. , ટ.. ચ
:પ્ 226
પ્રસિદ્ધહેતુવ્યાવૃત્યા યત્ કિઞ્ચિત્ કારણાન્તરમ્

યત્ર સ્વાભાવિકત્વં વા વિભાવ્યં સા વિભાવના ।અપ્_343.028અબ્।
સઙ્ગતીકરણં યુક્ત્યા યદસંગચ્છમાનયોઃ

વિરોધપૂર્વકત્વેન તદ્વિરોધ ઇતિ સ્મૃતં ।અપ્_343.029અબ્।
સિસાધયિષિતાર્થસ્ય હેતુર્ભવતિ સાધકઃ

કારકો જ્ઞાપક ઇતિ દ્વિધા સો ઽપ્યુપજાયતે ।અપ્_343.030અબ્।
પ્રવર્તતે કારકાખ્યઃ પ્રાક્ પશ્ચાત્ કાર્યજન્મનઃ

પૂર્વશેષ ઇતિ ખ્યાતસ્તયોરેવ વિશેષયોઃ ।અપ્_343.031અબ્।
કાર્યકારણભાવાદ્વા સ્વમાવાદ્વા નિયામકાત્

જ્ઞાપકાખ્યસ્ય ભેદો ઽસ્તિ નદીપૂરાદિદર્શનાત્ ।અપ્_343.032અબ્।
અવિનાભાવનિયમો હ્ય્ અવિનાભાવદર્શનાત્