Agni Purana · Chapter 342
:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre abhinayādinirūpaṇaṃ
nāmaikacatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
:p 217
% chapter {342}
:ś atha dvicatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
śabdālaṅkārāḥ
agnirucāca
syādāvṛttiranuprāso varṇānāṃ padavākyayoḥ /AP_342.001ab/
ekavarṇānekavarṇāvṛttervarṇaguṇo dvidhā
ekavarṇagatāvṛtterjāyante pañca vṛttayaḥ /AP_342.002ab/
madhurā lalitā prauṭā bhadrā paruṣayā saha
madhurāyāś ca vargantādadho vargyā raṇau svanau(1) /AP_342.003ab/
hrasvasvareṇāntaritau saṃyuktatvaṃ nakārayoḥ
na kāryā vargyavarṇānāmāvṛttiḥ pañcamādhikā /AP_342.004ab/
mahāprāṇoṣmasaṃyogapravimuktalaghūttarau(2)
lalitā balabhūyiṣṭhā(3) prauṭā yā paṇavargajā /AP_342.005ab/
ūrdhvaṃ repheṇa yujyante naṭavargonapañcamāḥ
bhadrāyāṃ pariśiṣṭāḥ syuḥ paruṣā sābhidhīyate /AP_342.006ab/
bhavanti yasyāmūṣmāṇaḥ saṃyuktāstattadakṣaraiḥ
akāravarjamāvṛttiḥ svarāṇāmatibhūyasī /AP_342.007ab/
anusvāravisargau ca pāruṣyāya nirantarau
śaṣasā rephasaṃyuktāścākāraścāpi bhūyasā /AP_342.008ab/
:n
1 raśau ghanāviti ña..
2 mahāprāṇoṣmasaṃyogādaviyuktalaghūttarāviti ṭa..
3 lalitā vanabhūyiṣṭheti kha.. / lalitā vatsabhūyiṣṭheti ṭa..
:p 218
antasthābhinnamābhyāñca haḥ pāruṣyāya saṃyutaḥ
anyathāpi gururvarṇaḥ saṃyukteparipanthini /AP_342.009ab/
pāruṣyāyādimāṃstatra pūjitā na tu pañcamo
kṣepe śabdānukāre ca paruṣāpi prayujyate /AP_342.010ab/
karṇāṭī kauntalī kauntī kauṅkaṇī vāmanāsikā(1)
drāvaṇī mādhavī pañcavarṇāntasthoṣmabhiḥ kramāt /AP_342.011ab/
anekavarṇāvṛttiryā bhinnārthapratipādikā
yamakaṃ sāvyapetañca vyapetañceti taddvidhā /AP_342.012ab/
ānantaryādavyapetaṃ vyapetaṃ vyavadhānataḥ
dvaividhyenānayoḥ sthānapādabhedāccaturvidham /AP_342.013ab/
ādipādādimadhyānteṣvekadvitriniyogataḥ
saptadhā saptapūrveṇa(2) cet pādenottarottaraḥ /AP_342.014ab/
ekadvitripadārambhastulyaḥ ṣoḍhā tadāparaṃ
tṛtīyaṃ trividhaṃ pādasyādimadhyāntagocaram /AP_342.015ab/
pādāntayamakañcaiva kāñcīyamakameva ca
saṃsargayamakañcaiva(3) vikrāntayamakantathā /AP_342.016ab/
pādādiyamakañcaiva tathāmreḍitameva ca
caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca /AP_342.017ab/
daśadhā yamakaṃ śreṣṭhaṃ tadbhedā bahavo 'pare
svatantrasyānyatantrasya padasyāvartanā dvidhā /AP_342.018ab/
:n
1 bālavāsiketi kha.. , ṭa.. ca / vanavāsiketi ña..
2 pūrvapūrveṇeti ja.. , ña.. , ṭa.. ca
3 sambandhayamakaś caiveti kha..
:p 219
bhinnaprayojanapadasyāvṛttiṃ manujā viduḥ
dvayorāvṛttapadayoḥ samastā syātsamāsataḥ /AP_342.019ab/
asamāsāttayorvyastā pāde tvekatra vigrahāt
vākyasyāvṛttirapyevaṃ yathāsambhavamiṣyate /AP_342.020ab/
alaṅkārādyanuprāso laghumadhyevamarhaṇāt(1) *
yayā kayācidvṛtyā yat samānamanubhūyate /AP_342.021ab/
tadrūpādipadāsattiḥ sānuprasā rasāvahā
goṣṭhyāṃ kutūhalādhyāyī vāgbandhaścitramucyate /AP_342.022ab/
praśnaḥ prahelikā guptaṃ cyutadatte tathobhayam
samasyā sapta tadbhedā nānārthasyānuyogataḥ /AP_342.023ab/
yatra pradīyate tulyavarṇavinyāsamuttaraṃ
sa praśnaḥ syādekapṛṣṭadvipṛṣṭottarabhedataḥ /AP_342.024ab/
dvidhaikapṛṣṭo dvividhaḥ samasto vyasta eva ca
dvayorapyarthayorguhyamānaśabdā prahelikā /AP_342.025ab/
sā dvidhārtho ca śābdī ca tatrārthī cārthabodhataḥ
śabdāvabodhataḥ śābdī prāhuḥ ṣoḍhā prahelikāṃ /AP_342.026ab/
yasmin gupte 'pi vākyāṅge bhāvyartho 'pāramārthikaḥ
tadaṅgavihitākāṅkṣastadguptaṃ gūḍhamapyadaḥ /AP_342.027ab/
yatrārthāntaranirbhāso vākyāṅgacyavanādibhiḥ
tadaṅgavihitākāṅkṣastaccutaṃ syāccaturvidham /AP_342.028ab/
:n
1 laghumapyevamarhaṇāditi ṭa.. / laghumadhyeva varhaṇāditi ja..
laghumadhyevamarhaṇāt, laghumapyevamarhaṇāt, laghumadhyeva
varhaṇāt etat pāṭhatrayaṃ na samyak pratibhāti
:p 220
svaravyañjanavindūnāṃ visargasya ca vicyuteḥ
dattepi yatra vākyāṅge dvitīyorthaḥ pratīyate /AP_342.029ab/
dattantadāhustadbhedāḥ svarādyaiḥ pūrvavanmatāḥ
apanītākṣarasthāne nyaste varṇāntare 'pi ca /AP_342.030ab/
bhāsate 'rthāntaraṃ yatra cyutadattaṃ taducyate
suśliṣṭapadyamekaṃ yannānāślokāṃśanirmitam /AP_342.031ab/
sā mamasyā parasyātmaparayoḥ kṛtisaṅkarāt
duḥkhena kṛtamatyarthaṃ kavisāmarthyasūcakam /AP_342.032ab/
duṣkaraṃ nīrasatvepi vidagdhānāṃ mahotsavaḥ
niyamācca vidarbhāca bandhācca bhavati tridhā /AP_342.033ab/
kaveḥ pratijñā nirmāṇaramyasya niyamaḥ smṛtaḥ
sthānenāpi svareṇāpi vyañjanenāpi sa tridhā /AP_342.034ab/
vikalpaḥ prātilomyānulomyādevābhidhīyate
pratilomyānulomyañca śabdenārthena jāyate /AP_342.035ab/
anekadhāvṛttavarṇavinyāsaiḥ śilpakalpanā
tattatprasiddhavastūnāṃ bandha ity abhidhīyate /AP_342.036ab/
gomūtrikārdhabhramaṇe sarvatobhadramambujam
cakrañcakrābjakaṃ daṇḍo murajāśceti cāṣṭadhā /AP_342.037ab/
pratyardhaṃ pratipādaṃ syādekāntarasamākṣarā
dvidhā gomūtrikāṃ pūrvāmāhuraśvapadāṃ pare /AP_342.038ab/
antyāṅgomūtrikāṃ dhenuṃ jālabandhaṃ(1) vadanti hi
ardhābhyāmardhapādaiś ca kuryādvinyāsametayoḥ /AP_342.039ab/
:n
1 jānubandhamiti ka.. , kha.. ca
:p 221
nyastānāmiha varṇānāmadhodhaḥ kramabhāgināṃ
adhodhaḥsthitavarṇānāṃ yāvattūryapadannayet /AP_342.040ab/
turyapādānnayedūrdha pādārdhaṃ prātilomyataḥ
tadeva sarvatobhadraṃ trividhaṃ sarasīruhaṃ /AP_342.041ab/
catuṣpatraṃ tato vighnaṃ catuṣpatre ubhe api
atha prathamapādasya mūrdhanyastripadākṣaraṃ /AP_342.042ab/
sarveṣāmeva pādānāmante tadupajāyate
prākpadasyāntimaṃ pratyak pādādau prātilomyataḥ /AP_342.043ab/
antyapādāntimañcādyapādādāvakṣaradvayaṃ
catuśchade bhavedaṣṭacchade varṇatrayaṃ punaḥ /AP_342.044ab/
syāt ṣoḍaśacchade tvekāntarañcedekamakṣaraṃ
karṇikāṃ tolayedūrdhvaṃ patrākārākṣarāvaliṃ /AP_342.045ab/
praveśayet karṇikāyāñcatuṣpatrasaroruhe
karṇikāyāṃ likhedekaṃ dve dve dikṣu vidikṣu ca /AP_342.046ab/
praveśanirgamau dikṣu kuryādaṣṭacchade 'mbuje
viśvagviṣamavarṇānāṃ tāvat patrābalījuṣāṃ /AP_342.047ab/
madhye samākṣaranyāsaḥsaroje ṣoḍaśacchade
dvidhā cakraṃ caturaraṃ ṣaḍarantatra cādimaṃ /AP_342.048ab/
pūrvārdhe sadṛśā varṇāḥ pādaprathamapañcamāḥ
ayujo 'śvayujaś caiva turyāvapyaṣṭamāvapi /AP_342.049ab/
tasyopapādaprākpratyagareṣu ca yathākramaṃ
syātpādārdhacatuṣkantu nābhau tasyādyamakṣaraṃ /AP_342.050ab/
paścimārāvadhi nayennemau śeṣe padadvayī
:p 222
tṛtīyaṃ turyapādānte prathamau sadṛśāvubhau /AP_342.051ab/
varṇau pādatrayasyāpi daśamaḥ sadṛśo yadi
prathame carame tasya ṣaḍtarṇāḥ pathime yadi /AP_342.052ab/
bhavanti dvyantaraṃ tarhi vṛhacca kramudāhṛtaṃ
sammukhāradvaye pādamekaikaṃ kramaśo likhet /AP_342.053ab/
nābhau tu varṇaṃ daśamaṃ nemau tūryapadannayet
ślokasyādyantadaśamāḥ samā ādyantimau yujoḥ /AP_342.054ab/
ādau varṇaḥ samau turyapañcamāvādyataryayoḥ
dvitīyaprātilomyena tṛtīyaṃ jāyate yadi /AP_342.055ab/
padaṃ vidadhyāt patrasya daṇḍaś cakrābjakaṃ kṛteḥ
dvitīyau prāgdale tulyau saptamau ca tathāparau /AP_342.056ab/
sadṛśāvuttaradalau dvitīyābhyāmathārdhayoḥ
dvitīyaṣaṣṭhāḥ sadṛśāś caturthapañcamāvapi /AP_342.057ab/
ādyantapādayostulyau parārdhasaptamāvapi
samau turyaṃ pañcamantu krameṇa viniyojayet /AP_342.058ab/
turyau yojyau tu tadvacca dalāntāḥ kramapādayoḥ
ardhayorantimādyau tu muraje sadṛśāvabhau /AP_342.059ab/
pādārdhapatito varṇaḥ prātilomyānulomataḥ
antimaṃ paribadhnīyādyāvatturyamihādimat /AP_342.060ab/
pādātturyādyadevādyaṃ navamāt ṣoḍaśādapi
akṣarāt puṭake madhye madhye 'kṣaracatuṣṭayam /AP_342.061ab/
kṛtvā kuryādyathaitasya murajākāratā bhavet
dvitīyaṃ cakraśārdūlavikrīḍitakasampadam /AP_342.062ab/
:p 223
gomūtrikā sarvavṛttair anye bandhāstvanuṣṭubhā
nāmadheyaṃ yadi na cedamīṣu kavikāvyayoḥ /AP_342.063ab/
mitradheyābhituṣyanti nāmitraḥ khidyate tathā
vāṇavāṇāsanavyomakhaḍgamudgaraśaktayaḥ /AP_342.064ab/
dvicaturthatriśṛṅgāṭā dambholimuṣalāṅkuśāḥ
padaṃ rathasya nāgasya puṣkariṇyasiputrikā /AP_342.065ab/
ete bandhās tathā cānye evaṃ jñeyāḥ svayaṃ budhaiḥ
Original text: Agnipurāṇa · Edition: Rajendralal Mitra, Calcutta: Asiatic Society of Bengal 1870-1879, 3 vols. (Bibliotheca Indica, 65,1-3) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0