Agni Purana · Chapter 341

:e ity āgneye mahāpurāṇe alaṅkāre
nṛtyādāvaṅgakarmanirūpaṇam nāma catvariṃśadadhikatriśatatamo
'dhyāyaḥ ||
% chapter {341}
:ś athaikacatvāriṃśadadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ
abhinayādinirūpaṇaṃ
agnir uvāca
ābhimukhyannayannarthānvijñeyo 'bhinayo budhaiḥ /AP_341.001ab/
caturdhā sambhavaḥ sattvavāgaṅgāharaṇāśrayaḥ

stambhādiḥ sāttviko vāgārambho vācika āṅgikaḥ /AP_341.002ab/
śarīrārambha āhāryo buddhyārambhapravṛttayaḥ

rasādiviniyogo 'tha kathyate hy abhimānataḥ /AP_341.003ab/
tamantareṇa sarve ṣāmapārthaiva svatantratā

sambhogo vipralambhaś ca śṛṅgāro dvividhaḥ smṛtaḥ /AP_341.004ab/
:p 214
pracchannaś ca prakāśaś ca tāvapi dvividhau punaḥ

vipralambhābhidhāno yaḥ śṛṅgāraḥ sa caturvidhaḥ /AP_341.005ab/
pūrvānurāgānākhyaḥ pravāmakaruṇātmakaḥ

etebhyo 'nyataraṃ jāyamānamambhogalakṣaṇam /AP_341.006ab/
vivartate caturdhaiva na ca prāgativartate

strīpuṃsayostadudayastasya nirvirtikā ratiḥ /AP_341.007ab/
nikhilāḥ sāttvikāstatra vaivarṇyapralayau vinā

dharmārthakāmamokṣaiś ca śṛṅgāra upacīyate /AP_341.008ab/
ālamvanaviśeṣaiś ca tadviśeṣair nirantaraḥ

śṛṅgāraṃ dvividhaṃ vidyādvāṅnepathyakriyātmakam /AP_341.009ab/
hāsaś ca turvidho 'lakṣyadantaḥ smita itīritaḥ

kiñcillakṣitadantāgraṃ hasitaṃ phullalocanam /AP_341.010ab/
vihasitaṃ sasvanaṃ syājjihmopahasitantu tat

saśabdaṃ pāpahasitamaśabdamatihāsitaṃ /AP_341.011ab/
yaścāsau karuṇo nāma sa rasastrividho bhavet

dharmopaghātajaścittavilāsajanitas tathā /AP_341.012ab/
śokaḥ śokādbhavet sthāyī kaḥ sthāyī pūrvajo mataḥ

aṅganepathyavākyaiś ca raudro 'pi trividho rasaḥ /AP_341.013ab/
tasya nirvartakaḥ krodhaḥ svedo romāñcavapathuḥ

dānavīro dharmavīro yuddhavīra iti trayam /AP_341.014ab/
vīrastasya ca niṣpattiheturutsāha iṣyate

ārambheṣu bhavedyatra vīramevānuvartate /AP_341.015ab/
:p 215
bhayānako nāma rasastasya nirvartakaṃ bhayaṃ

udvejanaḥ kṣobhaṇaś ca vībhatso dvividhaḥ smṛtaḥ /AP_341.016ab/
udvejanaḥ syāt plutyādyaiḥ kṣobhaṇo rudhirādibhiḥ

jagupsārambhikā tasya sāttvikāṃśo nivartate /AP_341.017ab/
kāvyaśobhākarān dharmānalaṅkārān pracakṣyate

alaṅkariṣṇavaste ca śabdamarthamubhau tridhā /AP_341.018ab/
ye vyutpattyādinā śabdamalaṅkartumiha kṣamāḥ

śabdālaṅkāramāhustān kāvyamīmāṃsakā vidaḥ /AP_341.019ab/
chāyā mudrā tathoktiś ca yuktirgumphanayā saha

vākovākyamanuprāsaścitraṃ duṣkarameva ca /AP_341.020ab/
jṇeyā navālaṅkṛtayaḥ śabdānāmityasaṅkarāt

tatrānyokteranukṛtiśchāyā sāpi catruvvidhā /AP_341.021ab/
lokacchekārbhakoktīnāmekokteranukārataḥ

ābhāṇakoktirlokoktiḥ sarvasāmānya eva tāḥ /AP_341.022ab/
yānudhāvati lokoktiśchāyāmicchanti tāṃ budhāḥ

chekā vidagdhā vaidagdhyaṃ kalāsu kuśalā matiḥ /AP_341.023ab/
tāmullikhantī chekoktiśchāyā kavibhiriṣyate

avyutpannoktirakhilair arbhakoktyopalakṣyate /AP_341.024ab/
tenārbhakoktiśchāyā tanmātroktimanukurvatī

viplutākṣaramaślīlaṃ vaco mattasya tādṛśī /AP_341.025ab/
yā sā bhavati mattoktiśchāyoktāpyatiśobhate

abhiprāyaviśeṣeṇa kaviśaktiṃ vivṛṇvatī /AP_341.026ab/
:p 216
mutpradāyinīti sā mudrā saiva śayyāpi no mate

uktiḥ sā kathyate yasyāmarthako 'pyupapattimān /AP_341.027ab/
lokayātrārthavidhinā dhinoti hṛdayaṃ satāṃ

ubhau vidhiniṣedhau ca niyamāniyamāvapi /AP_341.028ab/
vikalpaparisaṅkhye ca tadīyāḥ ṣaḍathoktayaḥ

ayuktayoriva mitho vācyavācakayordvayoḥ /AP_341.029ab/
yojanāyai kalpyamānā yuktiruktā manīṣibhiḥ

padañcaiva padārthaś ca vākyaṃ vākyarthameva ca /AP_341.030ab/
viṣayo 'styāḥ prakaraṇaṃ prapañcaśceti ṣaḍvidhaḥ

gumphanā racanācaryā śabdārthakramagocarā /AP_341.031ab/
śabdānukārādarthānupūrvārtheyaṃ kramāttridhā

uktipratyuktimadvākyaṃ vākovākyaṃ dvidhaiva tat /AP_341.032ab/
ṛjuvakroktibhedena tatrādyaṃ sahajaṃ vacaḥ

sā pūrvapraśnikā praśnapūrviketi dvidhā bhavet /AP_341.033ab/
vakroktistu bhaveḍbhaṅgyā kākustena kṛtā dvidhā