અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 342

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે અલઙ્કારે અભિનયાદિનિરૂપણં
નામૈકચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
:પ્ 217
% છપ્તેર્ {342}
:શ્ અથ દ્વિચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
શબ્દાલઙ્કારાઃ
અગ્નિરુચાચ
સ્યાદાવૃત્તિરનુપ્રાસો વર્ણાનાં પદવાક્યયોઃ ।અપ્_342.001અબ્।
એકવર્ણાનેકવર્ણાવૃત્તેર્વર્ણગુણો દ્વિધા

એકવર્ણગતાવૃત્તેર્જાયન્તે પઞ્ચ વૃત્તયઃ ।અપ્_342.002અબ્।
મધુરા લલિતા પ્રૌટા ભદ્રા પરુષયા સહ

મધુરાયાશ્ ચ વર્ગન્તાદધો વર્ગ્યા રણૌ સ્વનૌ(1) ।અપ્_342.003અબ્।
હ્રસ્વસ્વરેણાન્તરિતૌ સંયુક્તત્વં નકારયોઃ

ન કાર્યા વર્ગ્યવર્ણાનામાવૃત્તિઃ પઞ્ચમાધિકા ।અપ્_342.004અબ્।
મહાપ્રાણોષ્મસંયોગપ્રવિમુક્તલઘૂત્તરૌ(2)

લલિતા બલભૂયિષ્ઠા(3) પ્રૌટા યા પણવર્ગજા ।અપ્_342.005અબ્।
ઊર્ધ્વં રેફેણ યુજ્યન્તે નટવર્ગોનપઞ્ચમાઃ

ભદ્રાયાં પરિશિષ્ટાઃ સ્યુઃ પરુષા સાભિધીયતે ।અપ્_342.006અબ્।
ભવન્તિ યસ્યામૂષ્માણઃ સંયુક્તાસ્તત્તદક્ષરૈઃ

અકારવર્જમાવૃત્તિઃ સ્વરાણામતિભૂયસી ।અપ્_342.007અબ્।
અનુસ્વારવિસર્ગૌ ચ પારુષ્યાય નિરન્તરૌ

શષસા રેફસંયુક્તાશ્ચાકારશ્ચાપિ ભૂયસા ।અપ્_342.008અબ્।
:ન્
1 રશૌ ઘનાવિતિ ઞ..
2 મહાપ્રાણોષ્મસંયોગાદવિયુક્તલઘૂત્તરાવિતિ ટ..
3 લલિતા વનભૂયિષ્ઠેતિ ખ.. । લલિતા વત્સભૂયિષ્ઠેતિ ટ..
:પ્ 218
અન્તસ્થાભિન્નમાભ્યાઞ્ચ હઃ પારુષ્યાય સંયુતઃ

અન્યથાપિ ગુરુર્વર્ણઃ સંયુક્તેપરિપન્થિનિ ।અપ્_342.009અબ્।
પારુષ્યાયાદિમાંસ્તત્ર પૂજિતા ન તુ પઞ્ચમો

ક્ષેપે શબ્દાનુકારે ચ પરુષાપિ પ્રયુજ્યતે ।અપ્_342.010અબ્।
કર્ણાટી કૌન્તલી કૌન્તી કૌઙ્કણી વામનાસિકા(1)

દ્રાવણી માધવી પઞ્ચવર્ણાન્તસ્થોષ્મભિઃ ક્રમાત્ ।અપ્_342.011અબ્।
અનેકવર્ણાવૃત્તિર્યા ભિન્નાર્થપ્રતિપાદિકા

યમકં સાવ્યપેતઞ્ચ વ્યપેતઞ્ચેતિ તદ્દ્વિધા ।અપ્_342.012અબ્।
આનન્તર્યાદવ્યપેતં વ્યપેતં વ્યવધાનતઃ

દ્વૈવિધ્યેનાનયોઃ સ્થાનપાદભેદાચ્ચતુર્વિધમ્ ।અપ્_342.013અબ્।
આદિપાદાદિમધ્યાન્તેષ્વેકદ્વિત્રિનિયોગતઃ

સપ્તધા સપ્તપૂર્વેણ(2) ચેત્ પાદેનોત્તરોત્તરઃ ।અપ્_342.014અબ્।
એકદ્વિત્રિપદારમ્ભસ્તુલ્યઃ ષોઢા તદાપરં

તૃતીયં ત્રિવિધં પાદસ્યાદિમધ્યાન્તગોચરમ્ ।અપ્_342.015અબ્।
પાદાન્તયમકઞ્ચૈવ કાઞ્ચીયમકમેવ ચ

સંસર્ગયમકઞ્ચૈવ(3) વિક્રાન્તયમકન્તથા ।અપ્_342.016અબ્।
પાદાદિયમકઞ્ચૈવ તથામ્રેડિતમેવ ચ

ચતુર્વ્યવસિતઞ્ચૈવ માલાયમકમેવ ચ ।અપ્_342.017અબ્।
દશધા યમકં શ્રેષ્ઠં તદ્ભેદા બહવો ઽપરે

સ્વતન્ત્રસ્યાન્યતન્ત્રસ્ય પદસ્યાવર્તના દ્વિધા ।અપ્_342.018અબ્।
:ન્
1 બાલવાસિકેતિ ખ.. , ટ.. ચ । વનવાસિકેતિ ઞ..
2 પૂર્વપૂર્વેણેતિ જ.. , ઞ.. , ટ.. ચ
3 સમ્બન્ધયમકશ્ ચૈવેતિ ખ..
:પ્ 219
ભિન્નપ્રયોજનપદસ્યાવૃત્તિં મનુજા વિદુઃ

દ્વયોરાવૃત્તપદયોઃ સમસ્તા સ્યાત્સમાસતઃ ।અપ્_342.019અબ્।
અસમાસાત્તયોર્વ્યસ્તા પાદે ત્વેકત્ર વિગ્રહાત્

વાક્યસ્યાવૃત્તિરપ્યેવં યથાસમ્ભવમિષ્યતે ।અપ્_342.020અબ્।
અલઙ્કારાદ્યનુપ્રાસો લઘુમધ્યેવમર્હણાત્(1) *

યયા કયાચિદ્વૃત્યા યત્ સમાનમનુભૂયતે ।અપ્_342.021અબ્।
તદ્રૂપાદિપદાસત્તિઃ સાનુપ્રસા રસાવહા

ગોષ્ઠ્યાં કુતૂહલાધ્યાયી વાગ્બન્ધશ્ચિત્રમુચ્યતે ।અપ્_342.022અબ્।
પ્રશ્નઃ પ્રહેલિકા ગુપ્તં ચ્યુતદત્તે તથોભયમ્

સમસ્યા સપ્ત તદ્ભેદા નાનાર્થસ્યાનુયોગતઃ ।અપ્_342.023અબ્।
યત્ર પ્રદીયતે તુલ્યવર્ણવિન્યાસમુત્તરં

સ પ્રશ્નઃ સ્યાદેકપૃષ્ટદ્વિપૃષ્ટોત્તરભેદતઃ ।અપ્_342.024અબ્।
દ્વિધૈકપૃષ્ટો દ્વિવિધઃ સમસ્તો વ્યસ્ત એવ ચ

દ્વયોરપ્યર્થયોર્ગુહ્યમાનશબ્દા પ્રહેલિકા ।અપ્_342.025અબ્।
સા દ્વિધાર્થો ચ શાબ્દી ચ તત્રાર્થી ચાર્થબોધતઃ

શબ્દાવબોધતઃ શાબ્દી પ્રાહુઃ ષોઢા પ્રહેલિકાં ।અપ્_342.026અબ્।
યસ્મિન્ ગુપ્તે ઽપિ વાક્યાઙ્ગે ભાવ્યર્થો ઽપારમાર્થિકઃ

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્ક્ષસ્તદ્ગુપ્તં ગૂઢમપ્યદઃ ।અપ્_342.027અબ્।
યત્રાર્થાન્તરનિર્ભાસો વાક્યાઙ્ગચ્યવનાદિભિઃ

તદઙ્ગવિહિતાકાઙ્ક્ષસ્તચ્ચુતં સ્યાચ્ચતુર્વિધમ્ ।અપ્_342.028અબ્।
:ન્
1 લઘુમપ્યેવમર્હણાદિતિ ટ.. । લઘુમધ્યેવ વર્હણાદિતિ જ..
લઘુમધ્યેવમર્હણાત્, લઘુમપ્યેવમર્હણાત્, લઘુમધ્યેવ
વર્હણાત્ એતત્ પાઠત્રયં ન સમ્યક્ પ્રતિભાતિ
:પ્ 220
સ્વરવ્યઞ્જનવિન્દૂનાં વિસર્ગસ્ય ચ વિચ્યુતેઃ

દત્તેપિ યત્ર વાક્યાઙ્ગે દ્વિતીયોર્થઃ પ્રતીયતે ।અપ્_342.029અબ્।
દત્તન્તદાહુસ્તદ્ભેદાઃ સ્વરાદ્યૈઃ પૂર્વવન્મતાઃ

અપનીતાક્ષરસ્થાને ન્યસ્તે વર્ણાન્તરે ઽપિ ચ ।અપ્_342.030અબ્।
ભાસતે ઽર્થાન્તરં યત્ર ચ્યુતદત્તં તદુચ્યતે

સુશ્લિષ્ટપદ્યમેકં યન્નાનાશ્લોકાંશનિર્મિતમ્ ।અપ્_342.031અબ્।
સા મમસ્યા પરસ્યાત્મપરયોઃ કૃતિસઙ્કરાત્

દુઃખેન કૃતમત્યર્થં કવિસામર્થ્યસૂચકમ્ ।અપ્_342.032અબ્।
દુષ્કરં નીરસત્વેપિ વિદગ્ધાનાં મહોત્સવઃ

નિયમાચ્ચ વિદર્ભાચ બન્ધાચ્ચ ભવતિ ત્રિધા ।અપ્_342.033અબ્।
કવેઃ પ્રતિજ્ઞા નિર્માણરમ્યસ્ય નિયમઃ સ્મૃતઃ

સ્થાનેનાપિ સ્વરેણાપિ વ્યઞ્જનેનાપિ સ ત્રિધા ।અપ્_342.034અબ્।
વિકલ્પઃ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમ્યાદેવાભિધીયતે

પ્રતિલોમ્યાનુલોમ્યઞ્ચ શબ્દેનાર્થેન જાયતે ।અપ્_342.035અબ્।
અનેકધાવૃત્તવર્ણવિન્યાસૈઃ શિલ્પકલ્પના

તત્તત્પ્રસિદ્ધવસ્તૂનાં બન્ધ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।અપ્_342.036અબ્।
ગોમૂત્રિકાર્ધભ્રમણે સર્વતોભદ્રમમ્બુજમ્

ચક્રઞ્ચક્રાબ્જકં દણ્ડો મુરજાશ્ચેતિ ચાષ્ટધા ।અપ્_342.037અબ્।
પ્રત્યર્ધં પ્રતિપાદં સ્યાદેકાન્તરસમાક્ષરા

દ્વિધા ગોમૂત્રિકાં પૂર્વામાહુરશ્વપદાં પરે ।અપ્_342.038અબ્।
અન્ત્યાઙ્ગોમૂત્રિકાં ધેનું જાલબન્ધં(1) વદન્તિ હિ

અર્ધાભ્યામર્ધપાદૈશ્ ચ કુર્યાદ્વિન્યાસમેતયોઃ ।અપ્_342.039અબ્।
:ન્
1 જાનુબન્ધમિતિ ક.. , ખ.. ચ
:પ્ 221
ન્યસ્તાનામિહ વર્ણાનામધોધઃ ક્રમભાગિનાં

અધોધઃસ્થિતવર્ણાનાં યાવત્તૂર્યપદન્નયેત્ ।અપ્_342.040અબ્।
તુર્યપાદાન્નયેદૂર્ધ પાદાર્ધં પ્રાતિલોમ્યતઃ

તદેવ સર્વતોભદ્રં ત્રિવિધં સરસીરુહં ।અપ્_342.041અબ્।
ચતુષ્પત્રં તતો વિઘ્નં ચતુષ્પત્રે ઉભે અપિ

અથ પ્રથમપાદસ્ય મૂર્ધન્યસ્ત્રિપદાક્ષરં ।અપ્_342.042અબ્।
સર્વેષામેવ પાદાનામન્તે તદુપજાયતે

પ્રાક્પદસ્યાન્તિમં પ્રત્યક્ પાદાદૌ પ્રાતિલોમ્યતઃ ।અપ્_342.043અબ્।
અન્ત્યપાદાન્તિમઞ્ચાદ્યપાદાદાવક્ષરદ્વયં

ચતુશ્છદે ભવેદષ્ટચ્છદે વર્ણત્રયં પુનઃ ।અપ્_342.044અબ્।
સ્યાત્ ષોડશચ્છદે ત્વેકાન્તરઞ્ચેદેકમક્ષરં

કર્ણિકાં તોલયેદૂર્ધ્વં પત્રાકારાક્ષરાવલિં ।અપ્_342.045અબ્।
પ્રવેશયેત્ કર્ણિકાયાઞ્ચતુષ્પત્રસરોરુહે

કર્ણિકાયાં લિખેદેકં દ્વે દ્વે દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ ।અપ્_342.046અબ્।
પ્રવેશનિર્ગમૌ દિક્ષુ કુર્યાદષ્ટચ્છદે ઽમ્બુજે

વિશ્વગ્વિષમવર્ણાનાં તાવત્ પત્રાબલીજુષાં ।અપ્_342.047અબ્।
મધ્યે સમાક્ષરન્યાસઃસરોજે ષોડશચ્છદે

દ્વિધા ચક્રં ચતુરરં ષડરન્તત્ર ચાદિમં ।અપ્_342.048અબ્।
પૂર્વાર્ધે સદૃશા વર્ણાઃ પાદપ્રથમપઞ્ચમાઃ

અયુજો ઽશ્વયુજશ્ ચૈવ તુર્યાવપ્યષ્ટમાવપિ ।અપ્_342.049અબ્।
તસ્યોપપાદપ્રાક્પ્રત્યગરેષુ ચ યથાક્રમં

સ્યાત્પાદાર્ધચતુષ્કન્તુ નાભૌ તસ્યાદ્યમક્ષરં ।અપ્_342.050અબ્।
પશ્ચિમારાવધિ નયેન્નેમૌ શેષે પદદ્વયી

:પ્ 222
તૃતીયં તુર્યપાદાન્તે પ્રથમૌ સદૃશાવુભૌ ।અપ્_342.051અબ્।
વર્ણૌ પાદત્રયસ્યાપિ દશમઃ સદૃશો યદિ

પ્રથમે ચરમે તસ્ય ષડ્તર્ણાઃ પથિમે યદિ ।અપ્_342.052અબ્।
ભવન્તિ દ્વ્યન્તરં તર્હિ વૃહચ્ચ ક્રમુદાહૃતં

સમ્મુખારદ્વયે પાદમેકૈકં ક્રમશો લિખેત્ ।અપ્_342.053અબ્।
નાભૌ તુ વર્ણં દશમં નેમૌ તૂર્યપદન્નયેત્

શ્લોકસ્યાદ્યન્તદશમાઃ સમા આદ્યન્તિમૌ યુજોઃ ।અપ્_342.054અબ્।
આદૌ વર્ણઃ સમૌ તુર્યપઞ્ચમાવાદ્યતર્યયોઃ

દ્વિતીયપ્રાતિલોમ્યેન તૃતીયં જાયતે યદિ ।અપ્_342.055અબ્।
પદં વિદધ્યાત્ પત્રસ્ય દણ્ડશ્ ચક્રાબ્જકં કૃતેઃ

દ્વિતીયૌ પ્રાગ્દલે તુલ્યૌ સપ્તમૌ ચ તથાપરૌ ।અપ્_342.056અબ્।
સદૃશાવુત્તરદલૌ દ્વિતીયાભ્યામથાર્ધયોઃ

દ્વિતીયષષ્ઠાઃ સદૃશાશ્ ચતુર્થપઞ્ચમાવપિ ।અપ્_342.057અબ્।
આદ્યન્તપાદયોસ્તુલ્યૌ પરાર્ધસપ્તમાવપિ

સમૌ તુર્યં પઞ્ચમન્તુ ક્રમેણ વિનિયોજયેત્ ।અપ્_342.058અબ્।
તુર્યૌ યોજ્યૌ તુ તદ્વચ્ચ દલાન્તાઃ ક્રમપાદયોઃ

અર્ધયોરન્તિમાદ્યૌ તુ મુરજે સદૃશાવભૌ ।અપ્_342.059અબ્।
પાદાર્ધપતિતો વર્ણઃ પ્રાતિલોમ્યાનુલોમતઃ

અન્તિમં પરિબધ્નીયાદ્યાવત્તુર્યમિહાદિમત્ ।અપ્_342.060અબ્।
પાદાત્તુર્યાદ્યદેવાદ્યં નવમાત્ ષોડશાદપિ

અક્ષરાત્ પુટકે મધ્યે મધ્યે ઽક્ષરચતુષ્ટયમ્ ।અપ્_342.061અબ્।
કૃત્વા કુર્યાદ્યથૈતસ્ય મુરજાકારતા ભવેત્

દ્વિતીયં ચક્રશાર્દૂલવિક્રીડિતકસમ્પદમ્ ।અપ્_342.062અબ્।
:પ્ 223
ગોમૂત્રિકા સર્વવૃત્તૈર્ અન્યે બન્ધાસ્ત્વનુષ્ટુભા

નામધેયં યદિ ન ચેદમીષુ કવિકાવ્યયોઃ ।અપ્_342.063અબ્।
મિત્રધેયાભિતુષ્યન્તિ નામિત્રઃ ખિદ્યતે તથા

વાણવાણાસનવ્યોમખડ્ગમુદ્ગરશક્તયઃ ।અપ્_342.064અબ્।
દ્વિચતુર્થત્રિશૃઙ્ગાટા દમ્ભોલિમુષલાઙ્કુશાઃ

પદં રથસ્ય નાગસ્ય પુષ્કરિણ્યસિપુત્રિકા ।અપ્_342.065અબ્।
એતે બન્ધાસ્ તથા ચાન્યે એવં જ્ઞેયાઃ સ્વયં બુધૈઃ