અગ્નિ પુરાણ · અધ્યાય 341

:એ ઇત્ય્ આગ્નેયે મહાપુરાણે અલઙ્કારે
નૃત્યાદાવઙ્ગકર્મનિરૂપણમ્ નામ ચત્વરિંશદધિકત્રિશતતમો
ઽધ્યાયઃ ॥
% છપ્તેર્ {341}
:શ્ અથૈકચત્વારિંશદધિકત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ
અભિનયાદિનિરૂપણં
અગ્નિર્ ઉવાચ
આભિમુખ્યન્નયન્નર્થાન્વિજ્ઞેયો ઽભિનયો બુધૈઃ ।અપ્_341.001અબ્।
ચતુર્ધા સમ્ભવઃ સત્ત્વવાગઙ્ગાહરણાશ્રયઃ

સ્તમ્ભાદિઃ સાત્ત્વિકો વાગારમ્ભો વાચિક આઙ્ગિકઃ ।અપ્_341.002અબ્।
શરીરારમ્ભ આહાર્યો બુદ્ધ્યારમ્ભપ્રવૃત્તયઃ

રસાદિવિનિયોગો ઽથ કથ્યતે હ્ય્ અભિમાનતઃ ।અપ્_341.003અબ્।
તમન્તરેણ સર્વે ષામપાર્થૈવ સ્વતન્ત્રતા

સમ્ભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ ચ શૃઙ્ગારો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_341.004અબ્।
:પ્ 214
પ્રચ્છન્નશ્ ચ પ્રકાશશ્ ચ તાવપિ દ્વિવિધૌ પુનઃ

વિપ્રલમ્ભાભિધાનો યઃ શૃઙ્ગારઃ સ ચતુર્વિધઃ ।અપ્_341.005અબ્।
પૂર્વાનુરાગાનાખ્યઃ પ્રવામકરુણાત્મકઃ

એતેભ્યો ઽન્યતરં જાયમાનમમ્ભોગલક્ષણમ્ ।અપ્_341.006અબ્।
વિવર્તતે ચતુર્ધૈવ ન ચ પ્રાગતિવર્તતે

સ્ત્રીપુંસયોસ્તદુદયસ્તસ્ય નિર્વિર્તિકા રતિઃ ।અપ્_341.007અબ્।
નિખિલાઃ સાત્ત્વિકાસ્તત્ર વૈવર્ણ્યપ્રલયૌ વિના

ધર્માર્થકામમોક્ષૈશ્ ચ શૃઙ્ગાર ઉપચીયતે ।અપ્_341.008અબ્।
આલમ્વનવિશેષૈશ્ ચ તદ્વિશેષૈર્ નિરન્તરઃ

શૃઙ્ગારં દ્વિવિધં વિદ્યાદ્વાઙ્નેપથ્યક્રિયાત્મકમ્ ।અપ્_341.009અબ્।
હાસશ્ ચ તુર્વિધો ઽલક્ષ્યદન્તઃ સ્મિત ઇતીરિતઃ

કિઞ્ચિલ્લક્ષિતદન્તાગ્રં હસિતં ફુલ્લલોચનમ્ ।અપ્_341.010અબ્।
વિહસિતં સસ્વનં સ્યાજ્જિહ્મોપહસિતન્તુ તત્

સશબ્દં પાપહસિતમશબ્દમતિહાસિતં ।અપ્_341.011અબ્।
યશ્ચાસૌ કરુણો નામ સ રસસ્ત્રિવિધો ભવેત્

ધર્મોપઘાતજશ્ચિત્તવિલાસજનિતસ્ તથા ।અપ્_341.012અબ્।
શોકઃ શોકાદ્ભવેત્ સ્થાયી કઃ સ્થાયી પૂર્વજો મતઃ

અઙ્ગનેપથ્યવાક્યૈશ્ ચ રૌદ્રો ઽપિ ત્રિવિધો રસઃ ।અપ્_341.013અબ્।
તસ્ય નિર્વર્તકઃ ક્રોધઃ સ્વેદો રોમાઞ્ચવપથુઃ

દાનવીરો ધર્મવીરો યુદ્ધવીર ઇતિ ત્રયમ્ ।અપ્_341.014અબ્।
વીરસ્તસ્ય ચ નિષ્પત્તિહેતુરુત્સાહ ઇષ્યતે

આરમ્ભેષુ ભવેદ્યત્ર વીરમેવાનુવર્તતે ।અપ્_341.015અબ્।
:પ્ 215
ભયાનકો નામ રસસ્તસ્ય નિર્વર્તકં ભયં

ઉદ્વેજનઃ ક્ષોભણશ્ ચ વીભત્સો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ।અપ્_341.016અબ્।
ઉદ્વેજનઃ સ્યાત્ પ્લુત્યાદ્યૈઃ ક્ષોભણો રુધિરાદિભિઃ

જગુપ્સારમ્ભિકા તસ્ય સાત્ત્વિકાંશો નિવર્તતે ।અપ્_341.017અબ્।
કાવ્યશોભાકરાન્ ધર્માનલઙ્કારાન્ પ્રચક્ષ્યતે

અલઙ્કરિષ્ણવસ્તે ચ શબ્દમર્થમુભૌ ત્રિધા ।અપ્_341.018અબ્।
યે વ્યુત્પત્ત્યાદિના શબ્દમલઙ્કર્તુમિહ ક્ષમાઃ

શબ્દાલઙ્કારમાહુસ્તાન્ કાવ્યમીમાંસકા વિદઃ ।અપ્_341.019અબ્।
છાયા મુદ્રા તથોક્તિશ્ ચ યુક્તિર્ગુમ્ફનયા સહ

વાકોવાક્યમનુપ્રાસશ્ચિત્રં દુષ્કરમેવ ચ ।અપ્_341.020અબ્।
જ્ણેયા નવાલઙ્કૃતયઃ શબ્દાનામિત્યસઙ્કરાત્

તત્રાન્યોક્તેરનુકૃતિશ્છાયા સાપિ ચત્રુવ્વિધા ।અપ્_341.021અબ્।
લોકચ્છેકાર્ભકોક્તીનામેકોક્તેરનુકારતઃ

આભાણકોક્તિર્લોકોક્તિઃ સર્વસામાન્ય એવ તાઃ ।અપ્_341.022અબ્।
યાનુધાવતિ લોકોક્તિશ્છાયામિચ્છન્તિ તાં બુધાઃ

છેકા વિદગ્ધા વૈદગ્ધ્યં કલાસુ કુશલા મતિઃ ।અપ્_341.023અબ્।
તામુલ્લિખન્તી છેકોક્તિશ્છાયા કવિભિરિષ્યતે

અવ્યુત્પન્નોક્તિરખિલૈર્ અર્ભકોક્ત્યોપલક્ષ્યતે ।અપ્_341.024અબ્।
તેનાર્ભકોક્તિશ્છાયા તન્માત્રોક્તિમનુકુર્વતી

વિપ્લુતાક્ષરમશ્લીલં વચો મત્તસ્ય તાદૃશી ।અપ્_341.025અબ્।
યા સા ભવતિ મત્તોક્તિશ્છાયોક્તાપ્યતિશોભતે

અભિપ્રાયવિશેષેણ કવિશક્તિં વિવૃણ્વતી ।અપ્_341.026અબ્।
:પ્ 216
મુત્પ્રદાયિનીતિ સા મુદ્રા સૈવ શય્યાપિ નો મતે

ઉક્તિઃ સા કથ્યતે યસ્યામર્થકો ઽપ્યુપપત્તિમાન્ ।અપ્_341.027અબ્।
લોકયાત્રાર્થવિધિના ધિનોતિ હૃદયં સતાં

ઉભૌ વિધિનિષેધૌ ચ નિયમાનિયમાવપિ ।અપ્_341.028અબ્।
વિકલ્પપરિસઙ્ખ્યે ચ તદીયાઃ ષડથોક્તયઃ

અયુક્તયોરિવ મિથો વાચ્યવાચકયોર્દ્વયોઃ ।અપ્_341.029અબ્।
યોજનાયૈ કલ્પ્યમાના યુક્તિરુક્તા મનીષિભિઃ

પદઞ્ચૈવ પદાર્થશ્ ચ વાક્યં વાક્યર્થમેવ ચ ।અપ્_341.030અબ્।
વિષયો ઽસ્ત્યાઃ પ્રકરણં પ્રપઞ્ચશ્ચેતિ ષડ્વિધઃ

ગુમ્ફના રચનાચર્યા શબ્દાર્થક્રમગોચરા ।અપ્_341.031અબ્।
શબ્દાનુકારાદર્થાનુપૂર્વાર્થેયં ક્રમાત્ત્રિધા

ઉક્તિપ્રત્યુક્તિમદ્વાક્યં વાકોવાક્યં દ્વિધૈવ તત્ ।અપ્_341.032અબ્।
ઋજુવક્રોક્તિભેદેન તત્રાદ્યં સહજં વચઃ

સા પૂર્વપ્રશ્નિકા પ્રશ્નપૂર્વિકેતિ દ્વિધા ભવેત્ ।અપ્_341.033અબ્।
વક્રોક્તિસ્તુ ભવેડ્ભઙ્ગ્યા કાકુસ્તેન કૃતા દ્વિધા